Adhyaya 69: The King’s Neglect of His Wife and the Restoration of Dharma

Verse 53

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे स्वारोचिषे मन्वन्तरे पञ्चषष्टितमोऽध्यायः । यथाहं समतीतञ्च वर्तमानञ्च सर्वतः ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸ੍ਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪੈਂਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ—“ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਹਰ ਥਾਂ ਭੂਤ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ…”

Verse 54

आलोच्याज्ञापयेत्युक्ते ततो ज्ञातं मयापि तत् । ततो न दत्तवानर्घमहं तुभ्यं विधानतः ॥

ਜਦੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ—“ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਹੁਕਮ ਦੇ”—ਉਹ ਗੱਲ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਈ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ (ਸਨਮਾਨ-ਅਰਪਣ) ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।

Verse 55

सत्यं राजन् ! त्वमर्घार्हः कुले स्वायम्भुवस्य च । तथापि नार्घयोग्यं त्वां मन्यामो वयमुत्तमम् ॥

ਸੱਚ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ—ਤੁਸੀਂ ਅਰਘ੍ਯ-ਯੋਗ੍ਯ ਹੋ ਅਤੇ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ (ਮਨੁ) ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਹੋ। ਤਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਉੱਤਮ, ਇਸ ਵੇਲੇ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ-ਯੋਗ੍ਯ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।

Verse 56

राजोवाच किं कृतं हि मया ब्रह्मन् ! ज्ञानादज्ञानतोऽपि वा । येन त्वत्तोऽर्घमर्हामि नाहमभ्यागतश्चिरात् ॥

ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮੈਂ ਜਾਣ ਕੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅਰਘ੍ਯ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ? ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹਾਂ।

Verse 57

ऋषिरुवाच किं विस्मृतं ते यत्पत्नी त्वया त्यक्ता च कानने । परित्यक्तस्तया सार्धं त्वया धर्मो नृपाखिलः ॥

ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕੀ ਤੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈਂ ਕਿ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਸੀ? ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਸਾਰਾ ਧਰਮ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।

Verse 58

पक्षेण कर्मणो हान्या प्रयात्यस्पर्शतां नरः । विण्मूत्रैर्वार्षिकी यस्य हानिस्ते नित्यकर्मणः ॥

ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਵਿਹਿਤ ਨਿੱਤ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਪ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਅਸਪ੍ਰਿਸ਼੍ਯਤਾ (ਆਚਾਰਕ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ) ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਾਰ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਨਿੱਤ ਕਰਤਵਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਨਾਸ ਹੈ।

Verse 59

पत्नीानुकूलया भाव्यं यथाशीलेऽपि भर्तरि । दुःशीलापि तथा भार्या पोषणीयाऽऽ नरेश्वर ॥

ਭਾਵੇਂ ਪਤੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਆਚਰਨ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਦੇ ਹਿਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਪਤਨੀ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਵੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 60

प्रतिकूला हि सा पत्नी तस्य विप्रस्य या हृता । तथापि धर्मकामोऽसौ त्वामुद्योतितवान् नृप ॥

ਜਿਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹਰਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਉਹ ਉਸ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤੇਰਾ ਦੋਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ (ਤੇਰੀ ਭੁੱਲ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ)।

Verse 61

चलतः स्थापयस्यान्यान् स्वधर्मेषु महीपते । त्वां स्वधर्माद्विचलितं कोऽपरः स्थापयिष्यति ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਤੋਂ ਫਿਸਲ ਗਏ ਹਨ, ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਪਰ ਜੇ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਡੋਲ ਜਾਵੇਂ, ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਥਿਰ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ?

Verse 62

मार्कण्डेय उवाच । विलक्ष्यः स महीपाल इत्युक्तस्तेन धीमता । तथेत्युक्त्वा च पप्रच्छ हृतां पत्नीं द्विजन्मनः ॥

ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦੇ ਐਸਾ ਕਹਿਣ ਤੇ ਰਾਜਾ ਲੱਜਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। “ਤਥਾਸਤੁ” ਕਹਿ ਕੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਅਪਹ੍ਰਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 63

भगवन् ! केन नीता सा पत्नी विप्रस्य कुत्र वा । अतीतानागतं वेत्ति जगत्यवितथं भवान् ॥

ਭਗਵਨ, ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਲੈ ਗਿਆ? ਤੁਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਭੂਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਬਿਨਾ ਭੁੱਲ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਦੇ ਹੋ।

Verse 64

ऋषिरुवाच । तां जहाराद्रितनयो बलाको नाम राक्षसः । द्रक्ष्यसे चाद्य तां भूप ! उत्पलावतके वने ॥

਋ਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਲਾਕ ਨਾਮਕ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਜੋ ਗਿਰਿਸੁਤ (ਪਹਾੜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ) ਹੈ, ਅਪਹਰਣ ਕਰ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਅੱਜ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਉਤਪਲਾਵਟਕ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇਂਗਾ।

Verse 65

गच्छ संयो जयाशु त्वं भार्यया हि द्विजात्तमम् । मा पापास्पदतां यातु त्वमिवासौ दिने दिने ॥

ਜਾ— ਛੇਤੀ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮਿਲਾ ਦੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਪਾਪ ਦੇ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਸੀ।