Adhyaya 91: The Gods’ Hymn to Kātyāyanī and the Goddess’ Prophecy of Future Manifestations
देवीस्तुतिः तथा अवतार-भविष्यवाणी (Devī-stutiḥ tathā avatāra-bhaviṣyavāṇī)
Cosmic Recapitulation
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵਗਣ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਕੇ ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਧਰਮ-ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਯੁਗਾਂ-ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਤੇ ਸਾਧੂ-ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 91
Verse 1
जज्वलुश्चाग्नयः शान्ताः शान्ता दिग्जनितस्वनाः । इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये शुम्भवधोनाम नवतितमोऽध्यायः । एकनवतितमोऽध्यायः- ९१ । ऋषिरुवाच देव्याऽ हते तत्र महासुरेन्द्रे सेन्द्राः सुरा वन्हिपुरोगमास्ताम् । कात्यायनीं तुष्टुवुरिष्टलाभाद् विकाशिवक्त्राब्जविकाशिताशाः ॥
ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਈਆਂ ਅੱਗਾਂ ਸਥਿਰ ਤੌਰ ਤੇ ਜਲਣ ਲੱਗੀਆਂ; ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਠੰਢੀਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ। (ਇੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸਾਵਰਣਿਕ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਨੱਬੇਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਸ਼ੁੰਭ-ਵਧ’ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।) ਹੁਣ ਇਕਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਵੀ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਅਸੁਰ-ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਗਣ, ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨਾਲ, ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਕੇ, ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 2
देवा ऊचुः देवि प्रपन्नार्तिहरे प्रसीद प्रसीद मातर्जगतोऽखिलस्य । प्रसीद विश्वेश्वरि पाहि विश्वं त्वमीश्वरी देवि चराचरस्य ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸ਼ਰਨ ਆਏਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹਰਨ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰ, ਕਿਰਪਾ ਕਰ, ਹੇ ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਦੀ ਮਾਤਾ। ਹੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰ; ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਹੀ ਚਰ ਅਚਰ ਸਭ ਦੀ ਅਧਿਪਤਿ ਹੈਂ।
Verse 3
आधारभूता जगतस्त्वमेकामहीस्वरूपेण यतः स्थितासि । अपां स्वरूपस्थितया त्वयैतदाप्याय्यते कृत्स्नमलङ्घ्यवीर्ये ॥
ਤੂੰ ਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈਂ। ਅਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਜਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦੀ ਹੈਂ—ਹੇ ਅਤੁਲ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੀ।
Verse 4
त्वं वैष्णवी शक्तिरनन्तवीर्या विश्वस्य बीजं परमासि माया । सम्मोहितं देवि समस्तमेतत्तवैव वै प्रसन्ना भुवि मुक्तिहेतुः ॥
ਤੂੰ ਅਨੰਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੀ ਵੈਸ਼ਨਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਜਗਤ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਪਰਮ ਮਾਇਆ ਹੈਂ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਮੋਹਿਤ ਹੈ; ਪਰ ਤੂੰ ਹੀ ਜਦੋਂ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈਂ ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈਂ।
Verse 5
विद्याः समास्तास्तव देवि भेदाः स्त्रियः समास्ताः सकला जगत्सु । त्वयैकया पूरितमम्बयैतत्का ते स्तुतिः स्तव्यपरा परोक्तिः ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਤੇਰੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਹੇ ਮਾਤਾ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵਿਆਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ—ਕਿਹੜੇ ਬਚਨ ਸਤੁਤਯੋਗ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਤੁਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ?
Verse 6
सर्वभूता यदा देवी स्वर्गमुक्तिप्रदायिनी । त्वं स्तुता स्तुतये का वा भवन्तु परमोक्तयः ॥
ਜਦੋਂ ਦੇਵੀ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੋਈ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕਿਹੜੀ ਸ্তুਤੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਫਿਰ ‘ਪਰਮ ਬਚਨ’ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
Verse 7
सर्वस्य बुद्धिरूपेण जनस्य हृदि संस्थिते । स्वर्गापवर्गदे देवि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈਂ; ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਨਾਰਾਇਣੀ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 8
कलाकाष्ठादिरूपेण परिणामप्रदायिनी । विश्वस्योपरतौ शक्ते नारायणि नमोऽस्तु ते ॥
ਕਲਾ, ਕਾਸ਼ਠਾ ਆਦਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਪਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਪਰਿਵਰਤਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈਂ। ਹੇ ਪ੍ਰਲਯ-ਸ਼ਕਤੀ, ਨਾਰਾਇਣੀ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 9
सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥
ਸਭ ਮੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਮੰਗਲਮਈ, ਸ਼ਿਵਾ, ਸਭ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧਣ ਵਾਲੀ; ਸ਼ਰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਤ੍ਰਯੰਬਕਾ, ਗੌਰੀ—ਹੇ ਨਾਰਾਇਣੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 10
सृष्टिस्थितिविनाशानां शक्तिभूते सनातनि । गुणाश्रये गुणमये नारायणि नमोऽस्तु ते ॥
ਹੇ ਨਿੱਤਿਆ, ਸਨਾਤਨੀ ਦੇਵੀ! ਤੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦੀ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈਂ; ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਗੁਣਮਈ—ਨਾਰਾਇਣੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 11
शरणागतदीनार्तपरित्राणपरायणे । सर्वस्यार्तिहरे देवि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥
ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਦਿਨ ਤੇ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਦੇਵੀ, ਸਭ ਦੀ ਪੀੜ ਹਰਣ ਵਾਲੀ—ਹੇ ਨਾਰਾਇਣੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 12
हंसयुक्तविमानस्थे ब्रह्माणी रूपधारिणि । कौशाम्भः क्षरिके देवि नारायणी नमोऽस्तु ते ॥
ਹੇ ਨਾਰਾਇਣੀ! ਹੰਸਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ, ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ-ਸਰੂਪ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ, ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਰੇਸ਼ਮ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਤੇਜ ਬਿਖੇਰਣ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 13
त्रिशूलचन्द्राहिधरे महावृषभवाहिनि । माहेश्वरीस्वरूपेण नारायणी नमोऽस्तु ते ॥
ਹੇ ਨਾਰਾਇਣੀ! ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਸੱਪ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ, ਮਹਾਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ, ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 14
मयूरकुक्कुटवृते महाशक्तिधरेऽमघे । कौमारीरूपसंस्थाने नारायणी नमोऽस्तु ते ॥
ਹੇ ਨਾਰਾਇਣੀ! ਮੋਰ ਅਤੇ ਕੁੱਕੜ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ, ਮਹਾ ਸ਼ਕਤੀ (ਭਾਲਾ) ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ, ਨਿਸ਼ਪਾਪ, ਕੌਮਾਰੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦੇਵੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 15
शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गगृहीतपरमायुधे । प्रसीद वैष्णवीरूपे नारायणी नमोऽस्तु ते ॥
ਹੇ ਨਾਰਾਇਣੀ! ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼—ਇਹ ਪਰਮ ਆਯੁਧ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਸਰੂਪਣੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰ; ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 16
गृहीतोग्रमहाचक्रे दंष्ट्रोद्धृतवसुन्धरे । वराहरूपिणि शिवे नारायणी नमोऽस्तु ते ॥
ਹੇ ਨਾਰਾਇਣੀ! ਉਗ੍ਰ ਮਹਾ ਚੱਕਰ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ, ਦੰਸ਼ਟਰਾ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਠਾਣ ਵਾਲੀ, ਸ਼ੁਭਾ, ਵਰਾਹ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਦੇਵੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 17
नृसिंहरूपेणोग्रेण हन्तुं दैत्यान् कृतोद्यमे । त्रैलोक्यत्राणसहिते नारायणी नमोऽस्तु ते ॥
ਹੇ ਨਾਰਾਇਣੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਜੋ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੈਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈਂ।
Verse 18
किरीटिनि महावज्रे सहस्रनयनोज्ज्वले । वृत्रप्राणहरे चैन्द्रि नारायणी नमोऽस्तु ते ॥
ਹੇ ਨਾਰਾਇਣੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਮੁਕੁਟਧਾਰিণੀ, ਮਹਾਵਜ੍ਰ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ; ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ (ਇੰਦਰ) ਦੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਦਿਪਤ; ਹੇ ਐਂਦ੍ਰੀ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹਰਣ ਵਾਲੀ।
Verse 19
शिवदूतीस्वरूपेण हतदैत्यमहाबले । घोररूपे महारावे नारायणी नमोऽस्तु ते ॥
ਹੇ ਨਾਰਾਇਣੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਜੋ ਸ਼ਿਵਦੂਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈਂ; ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਅਤੇ ਮਹਾਗਰਜਨਾ ਵਾਲੀ ਹੈਂ।
Verse 20
दंष्ट्राकरालवदने शिरोमालाविभूषणे । चामुण्डे मुण्डमथने नारायणी नमोऽस्तु ते ॥
ਹੇ ਨਾਰਾਇਣੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਹੇ ਚਾਮੁੰਡਾ, ਭਿਆਨਕ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਕਟ ਮੁਖ ਵਾਲੀ, ਸਿਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ; ਹੇ ਮੁੰਡਮਰਦਿਨੀ।
Verse 21
लक्ष्मि लज्जे महाविद्ये श्रद्धे पुष्टे स्वधे ध्रुवे । महारात्रे महामाये नारायणी नमोऽस्तु ते ॥
ਹੇ ਨਾਰਾਇਣੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਹੇ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਹੇ ਲੱਜਾ, ਹੇ ਮਹਾਵਿਦਿਆ, ਹੇ ਸ਼ਰੱਧਾ, ਹੇ ਪੁਸ਼ਟੀ, ਹੇ ਸ੍ਵਧਾ, ਹੇ ਧ੍ਰੁਵਾ; ਹੇ ਮਹਾਰਾਤ੍ਰੀ, ਹੇ ਮਹਾਮਾਇਆ।
Verse 22
मेधे सरस्वति वरे भूतिबाब्रवि तामसि । नियते त्वं प्रसीदेऽशे नारायणि नमोऽस्तु ते ॥
ਹੇ ਬੁੱਧੀ, ਹੇ ਸਰਸਵਤੀ, ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੇ; ਹੇ ਸ਼੍ਰੀ, ਹੇ ਬਾਭ੍ਰਵੀ, ਹੇ ਤਾਮਸੀ, ਹੇ ਨਿਯਤੀ—ਹੇ ਅਧੀਸ਼ਵਰੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰ। ਹੇ ਨਾਰਾਇਣੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 23
सर्वतः पाणिपादान्ते सर्वतोऽक्षिशिरोमुखे । सर्वतः श्रवणघ्राणे नारायणि नमोऽस्तु ते ॥
ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਹੱਥ ਤੇ ਪੈਰ ਹਨ; ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਮੁਖ ਹਨ; ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਕੰਨ ਅਤੇ ਨੱਕ ਹਨ। ਹੇ ਨਾਰਾਇਣੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 24
सर्वस्वरूपे सर्वेशे सर्वशक्तिसमन्विते । भयेभ्यस्त्राहि नो देवि दुर्गे देवि नमोऽस्तु ते ॥
ਹੇ ਸਰਵਰੂਪਾ, ਹੇ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰੀ, ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਹੇ ਦੇਵੀ ਦੁਰਗਾ, ਸਾਨੂੰ ਡਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 25
एतत्ते वदनं सौम्यं लोचनत्रयभूषितम् । पातु नः सर्वभीतिभ्यः कात्यायनि नमोऽस्तु ते ॥
ਤਿੰਨ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਤੇਰਾ ਇਹ ਕੋਮਲ ਮੁਖ ਸਦਾ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ, ਜੋ ਸਭ ਡਰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਕਾਤਿਆਯਨੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 26
ज्वालाकरालमत्युग्रमशेषासुरशूदनम् । त्रिशूलं पातु नो भीतेर्भद्रकाली नमोऽस्तु ते ॥
ਜਵਾਲਾ ਵਰਗਾ ਭਿਆਨਕ, ਅਤਿ ਤੀਖਾ ਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ, ਸਭ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਤੇਰਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਸਾਨੂੰ ਡਰ ਤੋਂ ਸਦਾ ਬਚਾਏ। ਹੇ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 27
हिनस्ति दैत्यतेजांसि स्वनेनापूर्य या जगत् । सा घण्टा पातु नो देवि पापेभ्यो नः सुतानिव ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਜੋ ਘੰਟੀ ਆਪਣੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਭਰ ਕੇ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਤੇਜ ਨੂੰ ਚੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਤਾ ਵਾਂਗ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਸਾਨੂੰ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਵੇ।
Verse 28
असुरासृग्वसापङ्कचर्चितस्ते करोज्ज्वलः । शुभाय खड्गो भवतु चण्डिके त्वां नता वयम् ॥
ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਲਹੂ ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਦੀ ਮੈਲ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਤੇਰਾ ਚਮਕਦਾ ਖੜਗ-ਧਾਰੀ ਹੱਥ—ਉਹ ਖੜਗ ਸਾਡੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਮੰਗਲਮਈ ਰੱਖਿਆ ਬਣੇ। ਹੇ ਚੰਡਿਕਾ, ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 29
रोगानशेषानपहंसि तुष्टा रुष्टा तु कामान्सकलानभीष्टान् । त्वामाश्रितानां न विपन्नराणां त्वामाश्रिता ह्याश्रयतां प्रयान्ति ॥
ਤੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇਂ ਤਾਂ ਸਭ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈਂ; ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਵੇਂ ਤਾਂ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਮਨੋਰਥਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈਂ। ਜੋ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਸਚਮੁਚ, ਤੇਰੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਸ਼ਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 30
एतत्कृतं यत्कदनं त्वयाद्य धर्मद्विषां देवि महासुराणाम् । रूपैरनेकैर्बहुधाऽऽत्ममूर्ति कृत्वाम्बिके तत्प्रकरोति काऽन्या ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਧਰਮ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮਰਦਨ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਅੱਜ ਤੂੰ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਅੰਬਿਕਾ, ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਆਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰ ਕੇ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਕਰਤੱਬ ਹੋਰ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 31
विद्यासु शास्त्रेषु विवेकदीपेष्वाद्येषु वाक्येषु च का त्वदन्या । ममत्वगर्तेऽतिमहान्धकारे विभ्रामयत्येतदतीव विश्वम् ॥
ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਦੀਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਦਿ ਵਚਨਾਂ ਵਿੱਚ—ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ? ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਮਹਾਂ ਮੋਹ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ‘ਮਮਤਾ/ਮੇਰਾਪਣ’ ਦੇ ਕੂਏਂ ਦੀ ਘਣੀ ਹਨੇਰੀ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ।
Verse 32
रक्षांसि यत्रोग्रविषाश्च नागा यत्रारयो दस्युबलानि यत्र । दावानलो यत्र तथाब्धिमध्ये तत्र स्थिता त्वं परिपासि विश्वम् ॥
ਜਿੱਥੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਭਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਵੈਰੀ ਅਤੇ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ—ਉੱਥੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵੱਸ ਕੇ ਤੂੰ ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈਂ।
Verse 33
विश्वेश्वरि त्वं परिपासि विश्वं विश्वात्मिका धारयसिति विश्वम् । विश्वेशवन्द्या भवती भवन्ति विश्वाश्रया ये त्वयि भक्तिनम्राः ॥
ਹੇ ਜਗਤ ਦੀ ਅਧੀਸ਼ਵਰੀ, ਤੂੰ ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈਂ; ਸਭ ਦੀ ਆਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈਂ। ਜਗਤ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਤੂੰ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈਂ; ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਆਸਰਾ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Verse 34
देवि प्रसीद परिपालय नोऽपरिभीतेर्नित्यं यथासुरवधादधुनैव सद्यः । पापानि सर्वजगतां प्रशमं नयाशु उत्पातपाकजनितांश्च महोपसर्गान् ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰ; ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਸਦਾ ਡਰ ਤੋਂ ਬਚਾ—ਹੁਣੇ ਹੀ, ਤੁਰੰਤ। ਜਲਦੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ, ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਪਾਕ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਆਫ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੂਰ ਕਰ।
Verse 35
प्रणतानां प्रसीद त्वं देवि विश्वार्तिहारिणी । त्रैलोक्यवासिनामीड्ये लोकानां वरदा भव ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਨਿਮਰ ਹੋ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ। ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ, ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵਰਦਾਇਨੀ ਬਣ।
Verse 36
श्रीदेव्युवाच वरदाहं सुरगण वरं यन्मनसेच्छथ । तं वृणुध्वं प्रयच्छामि जगतामुपकारकम् ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵਗਣ, ਮੈਂ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੋ ਵਰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੁਣ ਲਵੋ; ਮੈਂ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਵਾਲਾ ਵਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਾਂਗੀ।
Verse 37
देवा ऊचुः सर्वबाधाप्रशमनं त्रैलोक्यस्याखिलेश्वरि । एवमेव त्वया कार्यमस्मद्वैरिविनाशनम् ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰੀ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਭ ਦੁੱਖ‑ਉਪਦ੍ਰਵ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ; ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਵੀ ਸਿੱਧ ਕਰ।
Verse 38
श्रीदेव्युवाच वैवस्वतेऽन्तरे प्राप्ते अष्टाविंशतिमे युगे । शुम्भो निशुम्भश्चैवाऽन्यावुत्पत्स्येते महासुरौ ॥
ਭਗਵਤੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਆਵੇਗਾ, ਅਠਾਈਵੇਂ ਯੁਗ‑ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੰਭ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਮਹਾਂ ਅਸੁਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਗੇ।
Verse 39
नन्दगोपगृहे जाता यशोदागर्भसम्भवा । ततस्तौ नाशयिष्यामि विन्ध्याचलनिवासिनी ॥
ਨੰਦ ਗੋਪ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਯਸ਼ੋਦਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ—ਤਦ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੋਈ ਮੈਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ (ਸ਼ੁੰਭ‑ਨਿਸ਼ੁੰਭ) ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਾਂਗੀ।
Verse 40
पुनरप्यतिरौद्रेण रूपेण पृथिवीतले । अवतीर्य हनिष्यामि वैप्रचित्तांस्तु दानवान् ॥
ਫਿਰ ਮੈਂ ਅਤਿ ਘੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ‑ਤਲ ਉੱਤੇ ਅਵਤਾਰ ਲੈ ਕੇ ਵੈਪ੍ਰਚਿੱਤ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰਾਂਗੀ।
Verse 41
भक्षयन्त्याश्च तानुग्रान् वैप्रचित्तान् सुदानवान् । रक्ता दन्ता भविष्यन्ति दाडिमी कुसुमोपमाः ॥
ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਵੈਪ੍ਰਚਿੱਤ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਭੱਖਦਿਆਂ ਮੇਰੇ ਦੰਦ ਅਨਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।
Verse 42
ततो मां देवताः स्वर्गे मर्त्यलोके च मानवाः । स्तुवन्तो व्याहरिष्यन्ति सततं रक्तदन्तिकाम् ॥
ਤਦੋਂ ਸੁਰਗ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮਰਤ ਲੋਕ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨਿਰੰਤਰ ਮੈਨੂੰ ‘ਰਕਤਦੰਤਿਕਾ’ (ਲਾਲ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੀ) ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰਨਗੇ।
Verse 43
भूयश्च शतवार्षिक्यामनावृष्ट्यामनम्भसि । मुनिभिः संस्तुता भूमौ संभविश्याम्ययोनिजा ॥
ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸੁੱਕਾ ਪਵੇ—ਜਦੋਂ ਨਾ ਮੀਂਹ ਹੋਵੇ ਨਾ ਪਾਣੀ—ਤਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਯੋਨਿਜਾ (ਗਰਭ ਤੋਂ ਨਾ ਜੰਮੀ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵਾਂਗੀ।
Verse 44
ततः शतेन नेत्राणां निरीक्षिष्यामि यन्मुनीन् । कीर्तयिष्यन्ति मनुजाः शताक्षीमिति मां ततः ॥
ਤਦ ਮੈਂ ਸੌ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲ ਨਿਹਾਰਾਂਗੀ; ਫਿਰ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ‘ਸ਼ਤਾਕਸ਼ੀ’ (ਸੌ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ) ਕਹਿ ਕੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨਗੇ।
Verse 45
ततोऽहमखिलं लोकमात्मदेहसमुद्भवैः । भरिष्यामि सुराः शाकैरावृष्टेः प्राणधारकैः ॥
ਤਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਸਾਗ-ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ—ਜੋ ਮੀਂਹ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਜੀਵਨ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਾਂਗੀ।
Verse 46
शाकम्भरीति विख्यातिं तदा यास्याम्यहं भुवि । तत्रैव च वधिष्यामि दुर्गमाख्यं महासुरम् । दुर्गा देवीति विख्यातं तन्मे नाम भविष्यति ॥
ਤਦ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ‘ਸ਼ਾਕੰਭਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵਾਂਗੀ। ਓਥੇ ਹੀ ਮੈਂ ‘ਦੁਰਗਮ’ ਨਾਮ ਦੇ ਮਹਾਂ ਅਸੁਰ ਦਾ ਵਧ ਕਰਾਂਗੀ; ਅਤੇ ‘ਦੁਰਗਾ ਦੇਵੀ’ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਵੀ ਵਿਖਿਆਤ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 47
पुनश्चाहं यदा भीमं रूप कृत्वा हिमाचले । रक्षांसि भक्षयिष्यामि पुनीनां त्राणकारणात् ॥
ਫਿਰ ਹਿਮਾਲਿਆ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਕੇ ਨਾਸ ਕਰਾਂਗੀ।
Verse 48
तदा मां मुनयः सर्वे स्तोष्यन्त्यानम्रमूर्तयः । भीमा देवीति विख्यातं तन्मे नाम भविष्यति ॥
ਤਦ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀ ਨਮ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨਗੇ, ਅਤੇ ‘ਭੀਮਾ ਦੇਵੀ’ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 49
यदारुणाख्यस्त्रैलोक्ये महाबाधां करिष्यति । तदाहं भ्रातरं रूपं कृत्वासंख्येयषट्पदम् ॥
ਜਦੋਂ ‘ਅਰੁਣ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗਾ, ਤਦ ਮੈਂ ਭ੍ਰਾਮਰੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਅਣਗਿਣਤ ਮੱਖੀਆਂ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗੀ।
Verse 50
त्रैलोक्यस्य हितार्थाय वधिष्यामि महासुरम् । भ्रामरीति च मां चोका स्तदा स्तोष्यन्ति सर्वतः ॥
ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਅਸੁਰ ਨੂੰ ਮਾਰਾਂਗੀ; ਫਿਰ ਹਰ ਥਾਂ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ‘ਭ੍ਰਾਮਰੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨਗੇ।
Verse 51
इत्थं यदा यदा बाधा दानवोत्था भविष्यति । तदा तदावतार्याहं करिष्याम्यरिसंक्षयम् ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਦਾਨਵਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਸੰਕਟ ਆਵੇਗਾ, ਤਦ-ਤਦ ਮੈਂ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਾਂਗੀ।
Frequently Asked Questions
The chapter addresses how ultimate divine power is to be understood after the restoration of order: the devas articulate a non-reductive theology in which the Goddess is both immanent (as support, nourishment, and intelligence) and transcendent (as māyā and the liberating ground), thereby framing ethical governance of the worlds as dependent on her protective sovereignty.
While embedded in the Sāvarṇika Manvantara setting, the chapter extends the Manvantara logic by presenting a cyclical model of intervention: whenever dānavic oppression arises across yugas and world-periods, the Devī descends in appropriate forms to restore equilibrium in Trailokya.
It functions as a climactic stuti-plus-prophecy unit: the repeated ‘Nārāyaṇī namo ’stu te’ hymn consolidates multiple goddess-forms into a single Śākta absolute, and the Devī’s future avatāra declarations (Raktadantikā, Śatākṣī, Śākambharī, Durgā, Bhīmā, Bhrāmarī) ground later devotional traditions in an explicit Purāṇic authorization.