Adhyaya 40: The Yogin’s Impediments (Upasargas), Subtle Concentrations, and the Eight Siddhis

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे जडोपाख्याने योगाध्यायो नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः । दत्तात्रेय उवाच । उपसर्गाः प्रवर्तन्ते दृष्टे ह्यात्मनि योगिनः । ये तांस्ते संप्रवक्ष्यामि समासेन निबोध मे ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਜੜੋਪਾਖਿਆਨ ਵਿੱਚ ‘ਯੋਗ’ ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਾਖ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਪਸਰਗ ਰੂਪ ਬਾਧਾਵਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਸੁਣ।

Verse 2

काम्याः क्रियास्तथा कामान् मानुषानभिवाञ्छति । स्त्रियो दानफलं विद्यां मायां कुप्यं धनं दिवम् ॥

ਉਹ ਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਤੀ ਵਾਲੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭੋਗ—ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਦਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਪੁੰਨ, ਵਿਦਿਆ, ਸਿੱਧੀ, ਨਿਧੀਆਂ, ਧਨ ਅਤੇ ਸੁਰਗ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 3

देवत्‍वममरेशत्वं रसायनचयाः क्रियाः । मरुत्प्रपतनं यज्ञं जलग्न्यावेशनन्तथा ॥

ਉਹ ਦੇਵਤਾ-ਪਦ, ਅਮਰਾਂ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰੀ, ਰਸਾਇਣ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ, ਹਵਾ ਵਿਚ ਗਮਨ/ਪਤਨ, ਯੱਗ-ਬਲ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਨੁਕਸਾਨ ਜਲ ਤੇ ਅੱਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 4

श्राद्धानां सर्वदानानां फलानि नियमांस्तथा । तथोपवासात् पूर्ताच्च देवताभ्यर्चनादपि ॥

ਉਹ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਫਲ, ਸਭ ਦਾਨਾਂ ਦੇ ਫਲ, ਵਰਤਾਂ ਦੇ ਫਲ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਵਾਸ ਦਾ ਪੁੰਨ, ਪੂਰਤ ਕਰਮ (ਲੋਕ-ਹਿਤ ਨਿਰਮਾਣ/ਦਾਨ) ਦਾ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 5

तेभ्यस्तेभ्यश्च कर्मभ्य उपसृष्टोऽभिवाञ्छति । चित्तमित्थं वर्तमानं यत्नाद्योगी निवर्तयेत् ॥

ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮਾਂ (ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਲਚਾਂ) ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਟਕਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਯੋਗੀ ਨੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 6

ब्रह्मसङ्गिमनः कुर्वन्नुपसर्गात् प्रमुच्यते । उपसर्गैर्जितैरेभिरुपसर्गास्ततः पुनः ॥

ਮਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ/ਟਿਕਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਹ (ਇਹੋ ਜਿਹੇ) ਵਿਘਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਘਨ ਜਿੱਤ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਹੋਰ ਵਿਘਨ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 7

योगिनः संप्रवर्तन्ते सत्त्वराजसतामसाः । प्रातिभिः श्रावणो दैवो भ्रमावत्तौ तथापरौ ॥

ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਸੱਤ੍ਵ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਅੰਤਰਾਯ ਉੱਠਦੇ ਹਨ—ਪ੍ਰਾਤਿਭ, ਸ਼੍ਰਾਵਣ, ਦੈਵ; ਅਤੇ ਭ੍ਰਮ ਤੇ ਆਵਰਤ—ਇਹ ਦੋ ਵੀ।

Verse 8

पञ्चैते योगिनां योगविघ्राय कटुकोदयाः । वेदार्थाः काव्यशास्त्रार्था विद्याशिल्पान्यशेषतः ॥

ਇਹ ਪੰਜੇ ਤੀਖੇ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਠ ਕੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ—ਵੇਦ ਦੇ ਅਰਥ, ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ, ਅਤੇ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਬਿਨਾ ਬਾਕੀ (ਅਚਾਨਕ) ਅਧਿਗਮ।

Verse 9

प्रतिभान्ति यदस्येति प्रातिभः स तु योगिनः । शब्दार्थानखिलान् वेत्ति शब्दं गृह्णाति चैव यत् ॥

ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ‘ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਿਤ’ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਯੋਗੀ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਾਤਿਭ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅੰਤਰਭਾਵ ਵੀ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 10

योजनानां सहस्रेभ्यः श्रावणः सोऽभिधीयते । ममन्ताद्वीक्षते चाष्टौ स यदा देवतोपमः ॥

ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੋਜਨ ਦੂਰੋਂ ਵੀ ਸੁਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸ਼੍ਰਾਵਣ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੰਗੂਠੇ ਦੀ ਨੋਕ ਤੋਂ ਵੇਖਣ ਵਾਂਗ ਅੱਠੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੇਖੇ—ਤਦ ਉਹ ਦੇਵਤੁਲ੍ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 11

उपसर्गान्तमप्याहुर्दैवमुन्मत्तवद् बुधाः । भ्राम्यते यन्निरालम्बं मनो दोषेण योगिनः ॥

ਜੋ ਅੰਤਰਾਯ ਉਨਮਾਦ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਦੈਵ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਦੋਸ਼ ਕਾਰਨ ਯੋਗੀ ਦਾ ਮਨ ਬਿਨਾ ਆਸਰੇ, ਬਿਨਾ ਆਧਾਰ ਦੇ ਭਟਕਦਾ ਹੈ।

Verse 12

समस्ताचारविभ्रंशाद् भ्रमः स परिकीर्तितः । आवर्त इव तोयस्य ज्ञानावर्तो यदाकुलः ॥

ਸਾਰੇ ਸਹੀ ਆਚਰਨ ਤੋਂ ਭਟਕਣਾ ਨੂੰ ‘ਮੋਹ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਭੰਵਰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 13

नाशयेच्चित्तमावर्त उपसर्गः स उच्यते । एतैर्नाशितयोगास्तु सकला देवयोनयः ॥

ਜੋ ਭੰਵਰ ਮਨ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਉਹ ‘ਉਪਸਰਗ’ (ਰੁਕਾਵਟ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਯੋਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 14

उपसर्गैर्महाघोरैरावर्तन्ते पुनः पुनः । प्रावृत्य कम्बलं शुक्लं योगी तस्मान्मनोमयम् ॥

ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਘੁਮਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਮਨ ਤੋਂ ਬਣੀ ‘ਚਿੱਟੀ ਕੰਬਲ’—ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਰੱਖਿਆ—ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 15

चिन्तयेत् परमं ब्रह्म कृत्वा तत्प्रवणं मनः । योगयुक्तः सदा योगी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ॥

ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਵੱਲ ਝੁਕਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਯੋਗੀ ਹਲਕਾ ਭੋਜਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ।

Verse 16

सूक्ष्मास्तु धारणाः सप्त भूराद्या मूर्ध्नि धारयेत् । धरित्रीं धारयेद्योगी तत् सौक्ष्म्यं प्रतिपद्यते ॥

ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੱਤ ਸੁਖਮ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਦੇ ਮੱਥੇ-ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਿਥਵੀ-ਤੱਤ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਯੋਗੀ ਉਹ ਸੁਖਮਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 17

आत्मानं मन्यते चोर्वोṃ तद्गन्धञ्च जहाति सः । यथैवाप्सु रसं सूक्ष्मं तद्वद्रूपञ्च तेजसि ॥

ਤਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਸੁਖਮ ਜਾਣ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੰਧ-ਗੁਣ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਲ ਵਿੱਚ ਰਸ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਵੀ ਸੁਖਮ ਹੈ।

Verse 18

स्पर्शं वायो तथा तद्वद्विभ्रतस्तस्य धारणाम् । व्योम्रः सूक्ष्मां प्रवृत्तिञ्च शब्दं तद्वज्जहाति सः ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਉਸ ਧਾਰਣਾ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼-ਗੁਣ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸੁਖਮ ਗਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਣ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 19

मनसा सर्वभूतानां मनस्याविशते यदा । मानसीं धारणां बिभ्रन्मनः सूक्ष्मञ्च जायते ॥

ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮਾਨਸੀ ਧਾਰਣਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਮਨ ਸੁਖਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 20

तद्वद् बुद्धिमशेषाणां सत्त्वानामेत्य योगवित् । परित्यजति सम्प्राप्य बुद्धिसौक्ष्म्यमनुत्तमम् ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਅਤੁੱਲ ਸੁਖਮਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

परित्यजति सूक्ष्माणि सप्त त्वेतानि योगवित् । सम्यग्विज्ञाय यो 'लर्क ! तस्यावृत्तिर्न विद्यते ॥

ਯੋਗ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਇਹ ਸੱਤ ਸੁਖਮਤਾਵਾਂ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਅਲਰਕ! ਜਿਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਮੁੜ ਆਵਰਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

Verse 22

एतासां धारणानान्तु सप्तानां सौक्ष्म्यमात्मवान् । दृष्ट्वा दृष्ट्वा ततः सिद्धिं त्यक्त्वा त्यक्त्वा परां व्रजेत् ॥

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਦੇ ਸੁਖਮ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਾਣ ਕੇ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਯੋਗੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਤਿਆਗੇ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਦ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 23

यस्मिन् यस्मिंश्च कुरुते भूते रागं महीपते । तस्मिंस्तस्मिन् समासक्तिं संप्राप्य स विनश्यति ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਜਾਂ ਤੱਤ ਵੱਲ ਰਾਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚਿਮੜਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਬੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਚਿਮੜਨ ਨਾਲ ਆਤਮਿਕ ਪਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 24

तस्माद्विदित्वा सूक्ष्माणि संसक्तानि परस्परम् । परित्यजति यो देही स परं प्राप्नुयात् पदम् ॥

ਇਸ ਲਈ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੁੱਥੇ ਹੋਏ ਸਮਝ ਕੇ, ਜੋ ਦੇਹਧਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 25

एतान्येव तु सन्धान्य सप्त सूक्ष्माणि पार्थिव । भूतादीनां विरागोऽत्र सद्भावज्ञस्य मुक्तये ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸੱਤ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਾਉਣ ਨਾਲ ਭੂਤ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੈਰਾਗ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਸਦਭਾਵ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ।

Verse 26

गन्धादिषु समासक्तिं सम्प्राप्य स विनश्यति । पुनरावर्तते भूप स ब्रह्मापरमानुषम् ॥

ਸੁਗੰਧ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਤੀਬਰ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਦੇ ਗਤੀ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 27

सप्तैताः धारणाः योगी समतीत्य यदिच्छति । तस्मिंस्तस्मिंल्लयं सूक्ष्मे भूते याति नरेश्वर ॥

ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਜੋਗੀ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਤਿਕ੍ਰਮ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਰ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਲਯ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 28

देवानामसुराणां वा गन्धर्वोरगरक्षसाम् । देहेषु लयमायाति सङ्गं नाप्रोति च क्वचित् ॥

ਦੇਵਾਂ, ਅਸੁਰਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਨਾਗਾਂ ਜਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਲਯ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਆਸਕਤੀ ਨਹੀਂ ਧਾਰਦਾ।

Verse 29

अणिमा लघिमा चैव महिमा प्राप्तिरेव च । प्राकाम्यं च तथैशित्वं वशित्वञ्च तथापरम् ॥

ਅਣਿਮਾ, ਲਘਿਮਾ, ਮਹਿਮਾ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਪ੍ਰਾਕਾਮ੍ਯ, ਈਸ਼ਿਤ੍ਵ, ਵਸ਼ਿਤ੍ਵ ਅਤੇ ਅੱਠਵੀਂ (ਹੋਰ) ਸ਼ਕਤੀ—ਇਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ ਹਨ।

Verse 30

यत्रकामावसायित्वं गुणानेतांस्तथैश्वरान् । प्राप्नोत्यक्ष्टौ नरव्याघ्र परं निर्वाणसूचकान् ॥

ਹੇ ਨਰਵਿਆਘਰ! ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਹ ਅੱਠ ਐਸ਼ਵਰਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੇ ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇਹ ਕੇਵਲ ਪਰਮ ਨਿਰਵਾਣ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣ ਹੀ ਹਨ।

Verse 31

सूक्ष्मात् सूक्ष्मतमोऽणीयान् शीघ्रत्वं लघिमा गुणः । महिमाशेषपूज्यत्वात् प्राप्तिर्नाप्राप्यमस्य यत् ॥

ਅਣਿਮਾ—ਅਤਿ ਸੂਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਸੂਖਮ ਹੋ ਜਾਣਾ; ਲਘਿਮਾ—ਤੇਜ਼ ਲਘੁਤਾ ਦਾ ਗੁਣ; ਮਹਿਮਾ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰਵਤ੍ਰ ਪੂਜਯ ਹੋਣ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 32

प्राकाम्यमस्य व्यापित्वादीशित्वञ्चेश्वरो यतः । वखित्वाद्वशिमा नाम योगिनः सप्तमो गुणः ॥

ਉਸ ਦੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਕਾਮ੍ਯ (ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਪ੍ਰਾਪਤੀ-ਸ਼ਕਤੀ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਤੋਂ ਈਸ਼ਿਤ੍ਵ (ਸਰਬ ਅਧਿਕਾਰ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਕਰਕੇ ‘ਵਸ਼ਿਤਾ’ ਨਾਮਕ ਗੁਣ ਯੋਗੀ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਲੱਛਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 33

यत्रेच्छास्थानमप्युक्तं यत्रकामावसायिता । ऐश्वर्यकारणैरेभिर्योगिनः प्रोक्तमष्टधा ॥

ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਉਸ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹ (ਇੱਛਾ ਨੂੰ) ਲਗਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਯੋਗੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 34

मुक्तिसंसूचकं भूप ! परं निर्वाणमात्मनः । ततो न जायते नैव वर्धते न विनश्यति ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਪਰਮ ਨਿਰਵਾਣ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਨਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 35

नापि क्षयमवाप्रोति परिणामं न गच्छति । छेदं क्लेदं तथा दाहं शोषं भूरादितो न च ॥

ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਘਟਾਅ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਵਿਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹ ਨਾ ਕੱਟਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਭਿੱਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸਾੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਕਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਉਠਣ ਵਾਲੇ ਕਲੇਸ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।

Verse 36

भूतवर्गादवाप्नोति शब्दाद्यैः ह्रियते न च । न चास्य सन्ति शब्दाद्यास्तद्भोक्ता तैर् न युज्यते ॥

ਉਹ ਭੂਤ-ਵਰਗ (ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ) ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ/ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਛੀਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਹਨ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਉਸ (ਅਵਸਥਾ) ਦਾ ਅਨੁਭੋਗਤਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 37

यथाहि कनकं खण्डमपद्रव्यवदग्निना । दग्धदोषं द्वितीयेन खण्डेनैक्यं व्रजेन्नृप ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਅੱਗ ਨਾਲ ਮਲ-ਦੋਸ਼ ਸੜ ਜਾਣ ਤੇ ਮਿਸ਼ਰ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਦੂਜੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 38

न विशेषमवाप्रोति तद्वद्योगाग्निना यतिः । निर्दग्धदोषस्तेनैक्यं प्रयाति ब्रह्मणा सह ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ-ਅੱਗ ਨਾਲ ਤਪਸਵੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ; ਮਲ-ਦੋਸ਼ ਸੜ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 39

यथाग्निरग्नौ संक्षिप्तः समानत्वमनुव्रजेत् । तदाख्यस्तन्मयो भूतो न गृह्येत विशेषतः ॥

ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟੀ ਅੱਗ ਉਸ ਨਾਲ ਤਾਦਾਤਮਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ।

Verse 40

परेण ब्रह्मणा तद्वत् प्राप्यैक्यं दग्धकिल्विषः । योगी याति पृथग्भावं न कदाचिन्महीपते ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਯੋਗੀ—ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਪ ਸੜ ਗਏ ਹਨ—ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ! ਮੁੜ ਕਦੇ ਭੇਦ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

Verse 41

यथा जलं जलेनैक्यं निक्षिप्तमुपगच्छति । तथात्मा साम्यमभ्येति योगिनः परमात्मनि ॥

ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਪਾਣੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਯੋਗੀ ਦੀ ਆਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸਮਤਾ (ਤਾਦਾਤਮਤਾ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।