Adhyaya 45: Jaimini’s Cosmological Questions and the Opening of Markandeya’s Account of Primary Creation
प्राकृतसर्गप्रश्नोत्तर (Prākṛta-sarga Praśnottara)
Mount Meru
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਜੈਮਿਨੀ ਜਗਤ ਦੀ ‘ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ’ ਦੇ ਤੱਤ, ਮਹੱਤੱਤਵ, ਅਹੰਕਾਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਤਨਮਾਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਚਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਕ੍ਰਮ ਬਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨੂੰ ਧਰਮਯੁਕਤ ਮੰਨ ਕੇ ਆਦਿ-ਸਰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਮਹਤ, ਮਹਤ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ, ਫਿਰ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਤਨਮਾਤਰਾਂ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭੂਤ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ। ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ, ਕਾਰਣ-ਕਾਰਜ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਕੇ ਅੱਗੇ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਕਥਾ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 45
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादे जडोपाख्यानं नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः । जैमिनिरुवाच सम्यगेतनमाख्यातं भवद्भिर्द्विजसत्तमाः । प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਜੜ-ਪ੍ਰਸੰਗ’ ਨਾਮਕ ਚੁਆਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਜੈਮਿਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਮ੍ਯਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਇਆ। ਵੈਦਿਕ ਕਰਮ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ—ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਮਾਰਗ।
Verse 2
अहो पितृप्रसादेन भवतां ज्ञानमीदृशम् । येन तिर्यक्त्वमप्येतत् प्राप्य मोहस्तिरस्कृतः ॥
ਅਹੋ! ਪਿਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਐਸੀ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੋਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
Verse 3
धन्या भवन्तः संसिद्ध्यै प्रागवस्थास्थितं यतः । भवतां विषयोद्भूतैर्न मोहैश्चाल्यते मनः ॥
ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ; ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਮੋਹ ਤੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਡੋਲਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ।
Verse 4
दिष्ट्या भगवता तेन मार्कण्डेयेन धीमता । भवन्तो वै समाख्याताः सर्वसन्देहहृत्तमाः ॥
ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਨਾਲ, ਉਸ ਧੰਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਸੰਦੇਹ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 5
संसारेऽस्मिन् मनुष्याणां भ्रमतामतिसङ्कटे । भवद्विधैः समं सङ्गो जायते नातपस्विनाम् ॥
ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਪ ਤਪਸਵੀ ਨਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਤਸੰਗਤ ਸੌਖੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
Verse 6
यद्यहं सङ्गमासाद्य भवदिभर्ज्ञानदृष्टिभिः । न स्यां कृतार्थस्तन्नूनं न मेऽन्यत्र कृतार्थता ॥
ਜੇ ਗਿਆਨ-ਨਿਸ਼ਠ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸਤਸੰਗਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਾ ਹੋਵਾਂ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ।
Verse 7
प्रवृत्ते च निवृत्ते च भवतां ज्ञानकर्मणि । मतिमस्तमलां मन्ये यथा नान्यस्य कस्यचित् ॥
ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੁਹਾਡੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਐਸੀ ਨਹੀਂ।
Verse 8
यदि त्वनुग्रहवती मयी बुद्धिर्द्विजोत्तमाः । भवतां तत्समाख्यातुमर्हतेदमशेषतः ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਝ ਵੀ ਬਾਕੀ ਨਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਮਝਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 9
कथमेतत्समुद्भूतं जगत् स्थावरजङ्गमम् । कथञ्च प्रलयङ्काले पुनर्यास्यति सत्तमाः ॥
ਹੇ ਧਰਮਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਚਰ-ਅਚਰ ਰੂਪ ਇਹ ਜਗਤ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ? ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਇਹ ਮੁੜ ਕਿਵੇਂ ਲਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ?
Verse 10
कथञ्च वंशाः देवर्षि-पितृभूतादिसम्भवाः । मन्वन्तराणि च कथं वंशानुचरितञ्च यत् ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਭੂਤਾਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ? ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਥਾਵਾਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ?
Verse 11
यावत्यः सृष्टयश्चैव यावन्तः प्रलयास्तथा । यथा कल्पविभागश्च या च मन्वन्तरस्थितिḥ ॥
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵੀ ਕਿੰਨੇ; ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਭਾਗ ਕਿਵੇਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਤੇ ਬਣਤਰ ਕੀ ਹੈ—ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 12
यथा च क्षितिसंस्थानं यत् प्रमाणञ्च वै भुवः । यथास्थिति समुद्राद्रि-निम्नगाः काननानि च ॥
ਧਰਤੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ ਕੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ ਤੇ ਜੰਗਲ ਕਿਵੇਂ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹਨ—ਇਹ ਦੱਸੋ।
Verse 13
भूर्लोकादिस्वर्लोकानां गणः पातालसंश्रयः । गतिस्तथार्कसोमादि-ग्रहर्क्षज्योतिषामपि ॥
ਭੂਰਲੋਕ ਤੋਂ ਸਵਰਗਲੋਕ ਤੱਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਅਧੋਲੋਕ; ਅਤੇ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ, ਗ੍ਰਹਿ, ਨਕਸ਼ਤਰ ਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਸਮਝਾਓ।
Verse 14
श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वमेतदाहूतसम्प्लवम् । उपसंहृते च यच्छेषं जगत्यस्मिन् भविष्यति ॥
ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਆਹੂਤ/ਆਹਵਾਨਿਤ ਪ੍ਰਲਯ ਬਾਰੇ ਵੀ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਜਗਤ ਸੰਹਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਕੀ ਬਚਦਾ ਹੈ?
Verse 15
पक्षिण ऊचुः प्रश्नभारोऽयमतुलो यस्त्वया मुनिसत्तम । पृष्टस्तं ते प्रवक्ष्यामस्तत् शृणुष्वेह जैमिने ॥
ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਭਾਰ ਅਤੁਲ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗੇ; ਹੇ ਜੈਮਿਨੀ, ਇੱਥੇ ਸੁਣੋ।
Verse 16
मार्कण्डेयेन कथितं पुरा क्रौष्टुकये यथा । द्विजपुत्राय शान्ताय व्रतस्त्राताय धीमते ॥
ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕ੍ਰੌਸ਼ਟੁਕੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ—ਉਸ ਸ਼ਾਂਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਵਰਤਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੂੰ।
Verse 17
मार्कण्डेयं महात्मानमुपासीनं द्विजोत्तमैः । क्रौष्टुकिः परिपप्रच्छ यदेतत् पृष्टवान् प्रभो ॥
ਕ੍ਰੌਸ਼ਟੁਕੀ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੂੰ—ਜੋ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਸਨ—ਉਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ।
Verse 18
तस्य चाकथयत् प्रीत्या यन्मुनिर्भृगुनन्दनः । तत्ते प्रकथयिष्यामः शृणु त्वं द्विजसत्तम ॥
ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਹਰਖ-ਸਰੂਪ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਕਿਹਾ ਸੀ—ਉਹੀ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗੇ। ਹੇ ਦਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੁਣੋ।
Verse 19
प्रणिपत्य जगन्नाथं पद्मयोनिं पितामहम् । जगद्योनिं स्थितं सृष्टौ स्थितौ विष्णुस्वरूपिणम् । प्रलये चान्तकर्तारं रौद्रं रुद्रस्वरूपिणम् ॥
ਜਗਤ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ—ਕਮਲ-ਯੋਨੀ ਪਿਤਾਮਹ, ਜਗਤ-ਗਰਭ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ; ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਪਾਲਣਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਭਿਆਨਕ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 20
मार्कण्डेय उवाच उत्पन्नमात्रस्य पुरा ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । पुराणमेतद्वेदाश्च मुखेभ्योऽनुविनिः सृताः ॥
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਅਵ੍ਯਕਤ-ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੁਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਸਨ, ਤਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਵੇਦ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਏ।
Verse 21
पुराणसंहिताश्चक्रुर्बहुलाः परमर्षयः । वेदानां प्रविभागश्च कृतस्तैस्तु सहस्रशः ॥
ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤੇ ਪੁਰਾਣ-ਸੰਗ੍ਰਹ ਰਚੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਵੀ ਵਿਭਾਗ ਕੀਤੇ—ਸੱਚਮੁੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ।
Verse 22
धर्मज्ञानञ्च वैराग्यमैश्वर्यञ्च महात्मनः । तस्योपदेशेन विना न हि सिद्धं चतुष्टयम् ॥
ਧਰਮ, ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ—ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਚਤੁਰਵਿਧ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 23
वेदान् सप्तर्षयस्तस्माज्जगृहुस्तस्य मानसाः । पुराणं जगृहुश्चाद्या मुनयस्तस्य मानसाः ॥
ਉਸ ਤੋਂ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਮਨੋਜ (ਮਾਨਸ-ਪੁੱਤਰ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਮਨੋਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੱਭਿਆ।
Verse 24
भृगोः सकाशाच्च्यवनस्तेनोक्तञ्च द्विजन्मनाम् । ऋषिभिश्चापि दक्षाय प्रोक्तमेतन्महात्मभिः ॥
ਚ੍ਯਵਨ ਨੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਹੀ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿਖਾਇਆ।
Verse 25
दक्षेण चापि कथितमिदमासीत्तदा मम । तत्तुभ्यं कथयाम्यद्य कलिकल्मषनाशनम् ॥
ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਦੱਸੀ ਸੀ। ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਮਲ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 26
सर्वमेतन्महाभाग ! श्रूयतां मे समाधिना । यथाश्रुतं मया पूर्वं दक्षस्य गदतो मुने ॥
ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ; ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਮੁਖੋਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਹੇ ਮੁਨੀ।
Verse 27
प्रणिपत्य जगद्योनिमजमव्ययमाश्रयम् । चराचरस्य जगतो धातारं परमं पदम् ॥
ਜਗਤ ਦੀ ਯੋਨੀ/ਮੂਲ—ਅਜ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਸ਼ਰਨ—ਅਤੇ ਚਰ-ਅਚਰ ਜਗਤ ਦੇ ਪਾਲਕ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ,
Verse 28
ब्रह्माणमादिपुरुषमुत्पत्तिस्थितिसंयमे । यत्कारणमनौपम्यं यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥
ਮੈਂ ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਸ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੈ—ਜੋ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
Verse 29
तस्मै हिरण्यगर्भाय लोकतन्त्राय धीमते । प्रणम्य सम्यग्वक्ष्यामि भूतवर्गमनुत्तमम् ॥
ਉਸ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ—ਜੋ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਧਰਮ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਭੂਤ/ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਵਰਗਾਂ ਦਾ ਯਥਾਵਤ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 30
महताद्यं विशेषान्तं सवैरूप्यं सलक्षणम् । प्रमाणैः पञ्चभिर्गम्यं स्रोतॊभिः षड्भिरन्वितम् ॥
ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਮਹਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦਾਂ ਅਤੇ ਲੱਛਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪੰਜ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛੇ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।
Verse 31
पुरुषाधिष्ठितं नित्यमनित्यमिव च स्थितम् । तच्छ्रूयतां महाभाग ! परमॆण समाधिना ॥
ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਨਿੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਹੇਠ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਅਨਿੱਤ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਆਰਯ, ਪਰਮ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸੁਣ।
Verse 32
प्रधानं कारणं यत्तदव्यक्ताख्यं महर्षयः । यदाहुः प्रकृतिं सूक्ष्मां नित्यां सदसदात्मिकाम् ॥
ਉਹ ਕਾਰਣ-ਤੱਤ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਧਾਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ‘ਅਵ੍ਯਕਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ‘ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ’ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸੂਖਮ, ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਸਤ-ਅਸਤ ਦੋਹਾਂ ਸੁਭਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 33
ध्रुवमक्षय्यमजरममेयं नान्यसंश्रयम् । गन्धरूपरसैर्हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम् ॥
ਉਹ ਸਥਿਰ, ਅਜਰ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਪਰਿਮੇਯ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਗੰਧ-ਰੂਪ-ਰਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੈ।
Verse 34
अनाद्यन्तं जगद्योनिं त्रिगुणप्रभवाप्ययम् । असाम्प्रतमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत ॥
ਉਹ ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ, ਜਗਤ ਦੀ ਯੋਨੀ, ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਲਯ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਹ ਵਿਦਮਾਨ ਸੀ।
Verse 35
प्रलयस्यानु तेनेदं व्याप्तमासीदशेषतः । गुणसाम्यात्ततस्तस्मात् क्षेत्रज्ञाधिष्ठितान्मुने ॥
ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੱਤ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਖੇਤਰਜ੍ਞ (ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਤਾ) ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ-ਸੰਨਿਧੀ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮ੍ਯ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 36
गुणभावात् सृज्यमानात् सर्गकाले ततः पुनः । प्रधानं तत्त्वमुद्भूतं महान्तं तत् समावृणोत् ॥
ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਗੁਣ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਤਦ ‘ਪ੍ਰਧਾਨ’ ਨਾਮਕ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ‘ਮਹਤ੍’ ਤੱਤ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 37
यथा बीजं त्वचा तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् । सात्त्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधोदितः ॥
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਆਪਣੀ ਛਿਲਕ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਹਤ੍ ਤੱਤ ਅਵ੍ਯਕਤ ਨਾਲ ਆਵ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕ, ਰਾਜਸ ਅਤੇ ਤਾਮਸ।
Verse 38
ततस्तस्मादहङ्कारस्त्रिविधो वै व्यजायत । वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्च सतामसः ॥
ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਅਹੰਕਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਵੈਕਾਰਿਕ, ਤੈਜਸ ਅਤੇ ਭੂਤਾਦਿ, ਜੋ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਤਾਮਸ ਹੈ।
Verse 39
महताचावृतः सोऽपि यथाव्यरक्तेन वै महान् । भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दतन्मात्रकन्ततः ॥
ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਵੀ ਮਹਤ੍ ਨਾਲ ਆਵ੍ਰਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਤ੍ ਅਵ੍ਯਕਤ ਨਾਲ ਆਵ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਭੂਤਾਦਿ (ਤਾਮਸ ਅਹੰਕਾਰ) ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਬਦ-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 40
ससर्ज शब्दतन्मात्रादाकाशं शब्दलक्षणम् । आकाशं शब्दमात्रन्तु भूतादिश्चावृणोत्ततः ॥
ਸ਼ਬਦ-ਤਨਮਾਤ੍ਰ ਦੇ ਸੁਖਮ ਸਾਰ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਲੱਛਣ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਭੂਤਾਦਿ ਨੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ।
Verse 41
स्पर्शतन्मात्रमेवेह जायते नात्र संशयः । बलवान् जायते वायुस् तस्य स्पर्शगुणो मतः ॥
ਇੱਥੇ ਸਪਰਸ਼-ਤਨਮਾਤ੍ਰ ਦਾ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਮਹਾਬਲੀ ਵਾਯੂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਗੁਣ ਸਪਰਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 42
वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह । ज्योतिरुत्पद्यते वायोस् तद्रूपगुणमुच्यते ॥
ਵਾਯੂ ਨੇ ਵੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੋ ਕੇ ਰੂਪ-ਤਨਮਾਤ੍ਰ ਦਾ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਜ੍ਯੋਤੀ (ਅੱਗ/ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਗੁਣ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 43
स्पर्शमात्रस्तु वै वायूरूपमात्रं समावृणोत् । ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह ॥
ਸਪਰਸ਼-ਮਾਤ੍ਰ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਵਾਯੂ ਰੂਪ ਦੁਆਰਾ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਜ੍ਯੋਤੀ ਨੇ ਵੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੋ ਕੇ ਰਸ-ਤਨਮਾਤ੍ਰ ਦਾ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 44
सम्भवन्ति ततो ह्यापश्चासन् वै ता रसात्मिकाः । रसमात्रन्तु ता ह्यापो रूपमात्रं समावृणोत् ॥
ਉਸੇ ਤੋਂ ਹੀ ਜਲ (ਆਪः) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰਸ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਹ ਜਲ ਵੀ ਰਸ-ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਵ੍ਰਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 45
आपश्चापि विकुर्वत्यो गन्धमात्रं ससर्जिरे । सङ्घातो जायते तस्मात्तस्य गन्धो गुणो मतः ॥
ਜਲ ਵੀ ਵਿਕਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਗੰਧ-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਸਥੂਲ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਤ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਗੰਧ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 46
तस्मिंस्तस्मिंस्तु तन्मात्रं तेन तन्मात्रता स्मृता । अविशेषवाचकत्वादविशेषास्ततः च ते ॥
ਹਰ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਤਨਮਾਤ੍ਰਤਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਵਿਸ਼ੇਸ਼ (ਅਵ੍ਯਕਤ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ‘ਅਵਿਸ਼ੇਸ਼’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 47
न शान्ता नापि घोरास्ते न मूढाश्चाविशेषतः । भूततन्मात्रसर्गोऽयमहङ्कारात्तु तामसात् ॥
ਉਹ ਨਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਨਾ ਘੋਰ, ਨਾ ਮੋਹ-ਯੁਕਤ—ਕਿਉਂਕਿ ਸਵਭਾਵ ਤੋਂ ਅਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ। ਸਥੂਲ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਤਾਮਸ ਪੱਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 48
वैकारिकादहङ्कारात् सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकात् । वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत् सम्प्रवर्तते ॥
ਸੱਤਵ-ਪ੍ਰਧਾਨ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਤ्तਵਿਕ, ਵੈਕਾਰਿਕ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਵੈਕਾਰਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਯੁਗਪਤ (ਇਕੱਠੇ ਸਮੂਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 49
बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च । तैजसानिन्द्रियाण्याहुर्देवा वैकारिका दश ॥
ਪੰਜ ਗਿਆਨੇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮੇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤੈਜਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ ਵੈਕਾਰਿਕ (ਸਾਤ्तਵਿਕ) ਧਾਰਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਲ ਦਸ।
Verse 50
एकादशं मनस्तत्र देवा वैकारिका: स्मृता: । श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ॥
ਉੱਥੇ ਮਨ ਨੂੰ ਗਿਆਰਵਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ ‘ਵੈਕਾਰਿਕ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਦੋ ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਪੰਜਵੀਂ ਨੱਕ।
Verse 51
शब्दादीनामवाप्त्यर्थं बुद्धियुक्तानि वक्ष्यते । पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाक् पञ्चमी भवेत् ॥
ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਦੋ ਪੈਰ, ਗੁਦਾ, ਜਨਨੇੰਦ੍ਰਿਯ, ਦੋ ਹੱਥ ਅਤੇ ਪੰਜਵੀਂ ਵਾਣੀ।
Verse 52
गतिर्विसर्गो ह्यानन्दः शिल्पं वाक्यं च कर्म तत् । आकाशं शब्दमात्रन्तु स्पर्शमात्रं समाविशत् ॥
ਚਲਣਾ, ਵਿਸਰਜਨ, ਰਤੀ/ਸੁਖ, ਸ਼ਿਲਪ (ਹੱਥ ਦਾ ਕੰਮ) ਅਤੇ ਵਾਣੀ—ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਹਨ। ਫਿਰ ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦ-ਸਰੂਪ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸਪਰਸ਼-ਤਨਮਾਤਰਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ।
Verse 53
द्विगुणो जायते वायुः तस्य स्पर्शो गुणो मतः । रूपन्तथैवाविशतः शब्दस्पर्शगुणावुभौ ॥
ਵਾਯੂ ਦੋ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਗੁਣ ਸਪਰਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰੂਪ ਵੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼—ਦੋਵੇਂ ਗੁਣ ਹੋ ਗਏ।
Verse 54
द्विगुणस्तु ततश्चाग्निः स शब्दस्पर्शरूपवान् । शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च रस मात्रं समाविशत् ॥
ਫਿਰ ਅਗਨੀ ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ—ਇਹ ਸਭ ਕੇਵਲ ਰਸ-ਤਨਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।
Verse 55
तस्माच्चतुर्गुणा ह्यापो विज्ञेयास्ता रसात्मिकाः । शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च रसो गन्धं समाविशत् ॥
ਇਸ ਲਈ ਜਲ ਨੂੰ ਰਸ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਚਾਰ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ ਅਤੇ ਰਸ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਗੰਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਣ ਬਣੇ।
Verse 56
संहता गन्धमात्रेण आवृण्वंस्ते महीमिमाम् । तस्मात् पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु दृश्यते ॥
ਗੰਧ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਸੰਘਣੇ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਪૃਥਵੀ ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸਥੂਲ (ਘਣੀ) ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
Verse 57
शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः । परस्परानुप्रवेशाद्धारयन्ति परस्परम् ॥
ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤ ਸ਼ਾਂਤ, ਘੋਰ ਅਤੇ ਮੋਹਮਈ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਸਪਰ ਅਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 58
भूमेरन्तस्त्विदं सर्वं लोकालोकं घनावृतम् । विशेषाश्चेन्द्रियग्राह्या नियतत्वाच्च ते स्मृताः ॥
ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਇਹ ਸਭ—ਲੋਕਾਲੋਕ—ਘਣੇ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।
Verse 59
गुणं पूर्वस्य पूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरॊत्तरम् । नानावीऱ्याः पृथग्भूताḥ सप्तैते संहतिं विना ॥
ਹਰ ਅਗਲਾ ਤੱਤ ਪਿਛਲੇ ਤੱਤ ਦਾ ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਅਕਾਰਗਰ ਸਨ।
Verse 60
नाशक्नुवन् प्रजाः स्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः । समेत्यान्योन्यसंयोगमन्योन्याश्रयिणश्च ते ॥
ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠੇ ਨਾ ਹੋਏ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪਰਸਪਰ ਸੰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ।
Verse 61
एकसङ्घातचिह्नाश्च संप्राप्यैक्यमशेषतः । पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च ॥
ਇੱਕ ਹੀ ਸਮੁੱਚੇ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਪੂਰਨ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਸਹਾਰੇ ਨਾਲ,
Verse 62
महदाद्या विशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते । जलबुद्बुदवत्तत्र क्रमाद्वै वृद्धिमागतम् ॥
ਮਹਤ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂਤ ਤੱਤਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਅੰਡ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕੀਤੀ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਜਲ ਉੱਤੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਧਿਆ।
Verse 63
भूतेभ्यो 'ण्डं महाबुद्धे ! वृहत्तदुदकेशयम् । प्राकृते 'ण्डे विवृद्धः सन् क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः ॥
ਹੇ ਮਹਾਮਨ ਵਾਲੇ! ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਅੰਡ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਜਲਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅੰਡ ਦੇ ਵਧਣ ਤੇ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜੋ ‘ਬ੍ਰਹਮਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 64
स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता च भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत ॥
ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਦੇਹਧਾਰੀ ਸੀ; ਉਸ ਨੂੰ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਦਿਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 65
तेन सर्वमिदं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् । मेरुस्तस्यानुसंभूतो जरायुश्चापि पर्वताः ॥
ਉਸ ਤੱਤ ਨਾਲ ਚਲ-ਅਚਲ ਸਮੇਤ ਇਹ ਸਾਰਾ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿਆਪ ਗਿਆ। ਉਸ ਮਹਾਂ ਅੰਡ ਤੋਂ ਮੇਰੂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਮਾਨੋ ਉਸ ਦੀ ਜਰਾਯੂ (ਆਵਰਨ-ਝਿੱਲੀ) ਵਰਗੇ ਸਨ।
Verse 66
समुदा गर्भसलिलं तस्याण्डस्य महात्मनः । तस्मिन्नण्डे जगत् सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥
ਸਮੁੰਦਰ ਉਸ ਮਹਾਂ ਅੰਡ ਦੇ ਗਰਭ-ਜਲ ਸਨ। ਉਸ ਅੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।
Verse 67
दीपाद्यद्रिसमुद्राश्च राज्योतिर्लोकसंग्रहः । जलानिलानलाकाशैस्ततो भूतादिना बहिः ॥
ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੀਪ ਆਦਿ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਜਾਲਿਆਂ ਤੇ ਲੋਕ-ਧਾਮਾਂ ਸਮੇਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜਲ, ਵਾਯੂ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਪਰਤਾਂ ਸਨ; ਫਿਰ ਭੂਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਤੱਤ ਅੱਗੇ ਸਨ।
Verse 68
वृतमण्डं दशगुणैरेकेकैकत्वेन तैः पुनः । महता तत्प्रमाणेन सहैवानेन वेष्टितः ॥
ਉਹਨਾਂ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਮੰਡਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਹਰ ਪਰਤ ਪਿਛਲੀ ਤੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਮਾਪ ਸਮੇਤ ਇਹ ਸਭ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 69
महांस्तैः सहितः सर्वैरव्यक्तेन समावृतः । एभिरावरणैरण्डं सप्तभैः प्राकृतैर्वृतम् ॥
ਮਹੱਤੱਤਵ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਸਮੇਤ ਅਵ੍ਯਕਤ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਂ ਅੰਡ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 70
अन्योन्यमावृत्य च ता अष्टौ प्रकृतयः स्थिताः । एषा सा प्रकृतिर्नित्या यदन्तः पुरुषश्च सः ॥
ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਢੱਕਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹੀ ਸਨਾਤਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਉਹੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ।
Verse 71
ब्रह्माख्यः कथितो यस्ते समासात् श्रूयतां पुनः । यथा मग्नो जले कश्चिदुन्मज्जन् जलसम्भवः ॥
ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਹਮਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਫਿਰ (ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ) ਸੁਣੋ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਮਾਨੋ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਹੀ ਜੰਮਿਆ ਹੋਵੇ—
Verse 72
जलञ्च क्षिपति ब्रह्मा स तथा प्रकृतिर्विभु । अव्यक्तं क्षेत्रमुद्दिष्टं ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥
ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਵ੍ਯਕਤ ਨੂੰ ‘ਖੇਤਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ‘ਖੇਤਰਜ੍ਞ’ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 73
एतत्समस्तं जानीयात् क्षेत्रक्षेत्रज्ञलक्षणम् । इत्येष प्राकृतः सर्गः क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्तु सः । अबुद्धिपूर्वः प्रथमः प्रादुर्भूतस्तडिद्यथा ॥
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਜੋਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ; ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਉਤਪੱਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਨਮੀ—ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਅਚਾਨਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
Frequently Asked Questions
The chapter pivots from ethics of pravṛtti/nivṛtti to metaphysical causation: how prakṛti (avyakta/pradhāna) evolves into mahat, ahaṅkāra, tanmātras, and the mahābhūtas, and how these return at pralaya; it also introduces the kṣetra–kṣetrajña distinction as the interpretive key.
Rather than listing specific Manus, it establishes the prerequisite cosmological framework—kalpa divisions, pralaya logic, and the ontological emergence of the world-system—upon which later manvantara sequences and dynastic (vaṃśa) histories can be coherently narrated.
This Adhyaya is not part of the Devi Mahatmyam (which occurs later). Its relevance is preparatory: it supplies the cosmological and soteriological vocabulary (guṇas, prakṛti, kṣetrajña, sarga/pralaya) that later Purāṇic theology—including Śākta sections—often presupposes when framing divine agency within creation and dissolution.