Adhyaya 29: Alarka’s Inquiry and Madalasa’s Teaching on Householder Dharma (Gārhasthya), Vaiśvadeva, and Atithi Hospitality
गृहस्थधर्म-वर्णनम् (Gṛhastha-dharma-varṇanam) / वैश्यदेवातिथिधर्मः (Vaiśvadeva-atithi-dharmaḥ)
Dama and Moksha
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਅਲਰਕ ਮਦਾਲਸਾ ਤੋਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਦਾ ਮਰਮ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਮਦਾਲਸਾ ਗਾਰ੍ਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ, ਨਿਤ੍ਯ ਕਰਮ, ਪੰਚ ਮਹਾਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅੰਨਦਾਨ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਾਰ, ਦਇਆ, ਸਤ੍ਯ ਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਆਏ ਅਤਿਥੀ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸਤਕਾਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧਰਮ ਹੈ; ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਮੋੜਨਾ ਅਧਰਮ ਅਤੇ ਯੋਗ ਆਤਿਥ੍ਯ ਮਹਾਪੁੰਨ ਹੈ।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 29
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पुत्रानुशासने मदालसावाक्यं नामाष्टाविंशोऽध्यायः ॥ ऊनत्रिंशोऽध्यायः । अलर्क उवाच यत् कार्यं पुरुषाणां च गार्हस्थ्यमनुवर्तताम् । बन्धश्च स्याद् अकरणे क्रियायाः यस्य चोच्छ्रितिः ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ‑ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਮਦਾਲਸਾ‑ਵਾਕ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਅਠਾਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਉਨੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਲਰਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਕੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿਹੜਾ ਣ (ਬੰਧਨ) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਕਰਮ ਜੋ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਭੂਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
Verse 2
उपकाराय यन्नृणां यच्च वर्ज्यं गृहे सताम् । यथा च क्रियते तन्मे यथावत् पृच्छतो वद ॥
ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ‑ਠੀਕ ਦੱਸੋ—ਘਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਹਿਤ ਲਈ ਕੀ ਹੈ, ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨੀਯਾਂ ਹਨ।
Verse 3
मदालसोवाच वत्स ! गार्हस्थ्यमादाय नरः सर्वमिदं जगत् । पुष्णाति तेन लोकांश्च स जयत्यभिवाञ्छितान् ॥
ਮਦਾਲਸਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਆਰੇ ਬੱਚੇ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਪਾਲਣ‑ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸੀ ਨਾਲ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 4
पितरो मुनयो देवा भूतानि मनुजास्तथा । कृमिकीडपतङ्गाश्च वयांसि पशवोऽसुराः ॥
ਪਿਤਰ, ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤੇ, ਭੂਤ-ਪ੍ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ; ਕੀੜੇ, ਕੀਟ ਅਤੇ ਉੱਡਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ; ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਵੀ—ਸਭ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Verse 5
गृहस्थमुपजीवन्ति ततस्तृप्तिं प्रयान्ति च । मुखं चास्य निरीक्षन्ते अपि नो दास्यतीति वै ॥
ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—‘ਦੇਵੇਗਾ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?’
Verse 6
सर्वस्याधारभूतेयं वत्स ! धेनुस्त्रयीमयी । यस्यां प्रतिष्ठितं विश्वं विश्वहेतुश्च या मता ॥
ਪਿਆਰੇ ਬੱਚੇ, ਇਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ—ਤਿੰਨਾਂ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਵਾਂਗ; ਇਸੀ ਉੱਤੇ ਜਗਤ ਟਿਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
ऋक्पृष्ठासौ यजुर्मध्या सामवक्त्रशिरोधरा । इष्टापूर्तविषाणा च साधुसूक्ततनूरुहा ॥
ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਰਿਗਵੇਦ ਹੈ, ਮੱਧ ਯਜੁਰਵੇਦ, ਅਤੇ ਮੁਖ, ਸਿਰ ਤੇ ਗਰਦਨ ਸਾਮਵੇਦ ਹਨ; ਉਸ ਦੇ ਸਿੰਗ ‘ਇਸ਼ਟ’ ਅਤੇ ‘ਪੂਰਤ’ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰੋਮ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਣ (ਸਾਧੁਸੂਕਤ) ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ।
Verse 8
शान्तिपुष्टिशकृन्मूत्रा वर्णपादप्रतिष्ठिता । आजीव्यमाना जगतां साक्षया नापचीयते ॥
ਉਸ ਦਾ ਗੋਬਰ ਅਤੇ ਗੋਮੂਤਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵਰਣ-ਰੂਪੀ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਖੜੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਉਸ ਨਾਲ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ—ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 9
स्वाहाकारस्वधाकारौ वषट्कारश्च पुत्रक । हन्तकारस्तथा चान्यस्तस्याः स्तनचतुष्टयम् ॥
ਹੇ ਵਤ્સ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਦੁੱਧ-ਧਾਰਾਂ ਹਨ—ਸ੍ਵਾਹਾਕਾਰ, ਸ੍ਵਧਾਕਾਰ, ਵਸ਼ਟਕਾਰ, ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੰਤਾ ਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
स्वाहाकारं स्तनं देवाः पितरश्च स्वधामयम् । मुनयश्च वषट्कारं देवभूतसुरेतराः ॥
ਦੇਵਤੇ ਸ੍ਵਾਹਾਕਾਰ ਵਾਲੀ ਦੁੱਧ-ਧਾਰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ; ਪਿਤਰ ਸ੍ਵਧਾ-ਸਰੂਪ ਧਾਰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਟਕਾਰ ਧਾਰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਰਗ—ਭੂਤ ਆਦਿ, ਤੇ ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਤੋਂ ਭਿੰਨ—ਯਥਾਯੋਗ ਪਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 11
हन्तकारं मनुष्याश्च पिबन्ति सततं स्तनम् । एवमाप्याययत्येषा वत्स ! धेनुस्त्रयीमयी ॥
ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਹੰਤਾ ਕਾਰ ਵਾਲੀ ਦੁੱਧ-ਧਾਰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਵਤ্স, ਤ੍ਰੈਈ-ਵੇਦਮਈ ਇਹ ਗਾਂ ਸਭ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 12
तेषामुच्छेदकर्ता च यो नरोऽत्यन्तपापकृत् । स तमस्यान्धतामिस्त्रे तामिस्त्रे च निमज्जति ॥
ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਹਿੱਸਾ (ਪੋਸ਼ਣ/ਕਰਮ) ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਤਿ ਪਾਪੀ ‘ਤਮਸ’, ‘ਅੰਧਤਮਸ’ ਅਤੇ ‘ਮਹਾਤਮਸ’ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
यश्चेमां मानवो धेनुं स्वैर्वत्सैरमरादिभिः । पाययत्युचिते काले स स्वर्गायोपपद्यते ॥
ਅਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਗਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਛੜਿਆਂ ਨਾਲ—ਅਮਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ—ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
तस्मात् पुत्र ! मनुष्येण देवर् 5षिपितृमानवाः । भूतानि चानुदिवसं पोष्याणि स्वतनुर्यथा ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਸਹਿ-ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਵਾਂਗ, ਯਥੋਚਿਤ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 15
तस्मात् स्नातः शुचिर्भूत्वा देवर् 5षिपितृतर्पणम् । प्रजापतेस्तथैवादिभः काले कुर्यात् समाहितः ॥
ਇਸ ਲਈ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਢੁੱਕਵੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ—ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੇ ਹੋਰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ—ਤਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 16
सुमनोगन्धपुष्पैश्च देवानभ्यर्च्य मानवः । ततोऽग्नेस् dतर्पणं कुर्याद् देयाश्च बलयस्तथा ॥
ਸੁਗੰਧਿਤ ਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਬਲੀ (ਅੰਨ-ਨੈਵੇਦ੍ਯ) ਵੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 17
ब्रह्मणे गृहमध्ये तु विश्वेदेवेभ्य एव च । धन्वन्तरिं समुद्दिश्य प्रागुदीच्यां बलिं क्षिपेत् ॥
ਘਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵਾਂ ਲਈ ਬਲੀ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਧਨਵੰਤਰੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਈਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਬਲੀ ਛੱਡਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 18
प्राच्यां शक्राय याम्यायां यमाय बलिमाहरेत् । प्रतीच्यां वरुणायाथ सोमायोत्तरतो बलिम् ॥
ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਲਈ ਬਲੀ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਯਮ ਲਈ; ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਲਈ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਲਈ ਬਲੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 19
दद्याद्धात्रे विधात्रे बलिं द्वारे गृहस्य तु । अर्यम्णेऽथ बहिर्दद्याद् गृहेभ्यश्च समन्ततः ॥
ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਧਾਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਲਈ ਬਲੀ ਰੱਖੇ; ਫਿਰ ਬਾਹਰ ਆਰਯਮਨ ਲਈ ਬਲੀ ਅਰਪੇ, ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵੀ ਬਲੀ ਰਖੇ।
Verse 20
नक्तञ्चरेभ्यो भूतेभ्यो बलिमाकाशतो हरेत् । पितॄणां निर्वपेच्चैव दक्षिणाभिमुखस्थितः ॥
ਰਾਤ ਨੂੰ ਫਿਰਣ ਵਾਲੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਉੱਪਰੋਂ (ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ) ਬਲੀ ਸੁੱਟੇ; ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਬਲੀ ਅਰਪੇ।
Verse 21
गृहस्थस्तत्परो भूत्वा सुसमाहितमानसः । ततस्तोयमुपादाय तेष्वेवाचमनाय वै ॥
ਉਸ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਫਿਰ ਓਥੇ ਹੀ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਓਥੇ ਹੀ ਆਚਮਨ ਕਰੇ।
Verse 22
स्थानेषु निक्षिपेत् प्राज्ञस्तास्ता उद्दिश्य देवताः । एवं गृहबलिं कृत्वा गृहे गृहपतिः शुचिः ॥
ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਉਹ-ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਹਿੱਸੇ ਰੱਖੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਿਹਬਲੀ ਕਰ ਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਵਾਮੀ ਘਰ ਅੰਦਰ ਸ਼ੁੱਧ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
आप्यायनाय भूतानां कुर्यादुत्सर्गमादरात् । श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद्भुवि ॥
ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣਾ ਲਈ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸੇ ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ ਬਲੀ ਕਰੇ। ਕੁੱਤਿਆਂ ਲਈ, ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ (ਬਹਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤਾਂ) ਲਈ, ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅੰਨ ਰੱਖੇ।
Verse 24
वैश्वदेवं हि नामैतत् सायं प्रातरुदाहृतम् । आचम्य च ततः कुर्यात् प्राज्ञो द्वारावलोकनम् ॥
ਇਹੀ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਕਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਕਰਨ ਯੋਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਤੱਕੇ ਕਿ ਕੋਈ ਅਤਿਥੀ ਆਇਆ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
Verse 25
मुहूर्तस्याष्टमं भागमुदीक्ष्योऽप्यतिथिर्भवेत् । अतिथिं तत्र सम्प्राप्तमन्नाद्येनोदकेन च ॥
ਮੁਹੂਰਤ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਅਤਿਥੀ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉੱਥੇ ਅਤਿਥੀ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵੀ ਸਤਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 26
सम्पूजयेद्यथाशक्ति गन्धपुष्पादिभिस्तथा । न मित्रमतिथिं कुर्यान्नैकग्रामनिवासिनम् ॥
ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਪੂਜਨ-ਸਤਕਾਰ ਕਰੇ। ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ‘ਅਤਿਥੀ’ ਨਾ ਮੰਨੇ, ਨਾਂ ਹੀ ਉਸੇ ਪਿੰਡ/ਗਾਂਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ।
Verse 27
अज्ञातकुलनामानं तत्कालसमुपस्थितम् । बुभुक्षुमागतं श्रान्तं याचमानमकिञ्चनम् ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਕੁਲ ਅਤੇ ਨਾਮ ਅਣਜਾਣ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ; ਜੋ ਭੁੱਖਾ ਤੇ ਥੱਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਮੰਗਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਸਾਮਾਨ ਦੇ ਆਇਆ ਹੋਵੇ—ਉਹੀ ਅਤਿਥੀ ਹੈ।
Verse 28
ब्राह्मणं प्राहुरतिथिं स पूज्यः शक्तितो बुधैः । न पृच्छेद् गोत्रचरणं स्वाध्यायञ्चापि पण्डितः ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ‘ਅਤਿਥੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਤੋਂ ਗੋਤ੍ਰ, ਚਰਣ ਜਾਂ ਸਵਾਧਿਆਇ ਬਾਰੇ ਵੀ ਨਾ ਪੁੱਛੇ।
Verse 29
शोभनाशोभनाकाराṃ तं मन्येत प्रजापतिम् । अनित्यं हि स्थितो यस्मात् तस्मादतिथिरुच्यते ॥
ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੁਹਾਵਣੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸੁਹਾਵਣਾ—ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਹੀ ਸਮਾਨ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਠਹਿਰਾਉਂ ਸਥਾਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਅਤਿਥੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਜਿਸ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਤਿਥੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ।
Verse 30
तस्मिंस्तृप्ते नृयज्ञोत्थादृणान्मुच्येद् गृहाश्रमी । तस्माददत्त्वा यो भुङ्क्ते स्वयं किल्विषभुङ्नरः ॥
ਜਦੋਂ ਅਤਿਥੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ‘ਨ੍ਰਿਯਜ੍ਞ’ (ਮਨੁੱਖੀ ਸੇਵਾ) ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਆਪ ਹੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਹੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
स पापं केवलं भुङ्क्ते पुरीषञ्चान्यजन्मनि । अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्तते ॥
ਜੇ ਕੋਈ ਅਤਿਥੀ ਆਸ ਟੁੱਟ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਪਾਪ ਹੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮਲ ਵੀ।
Verse 32
स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति । अप्यम्बुशाकदानेन यद्वाप्यश्नाति स स्वयम् ॥
ਉਹ ਅਤਿਥੀ ਉਸ (ਗ੍ਰਿਹਸਥ) ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਾਪ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਲੈ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਮਿਜ਼ਬਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਤੇ ਸਾਗ ਹੀ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਅਤਿਥੀ ਆਪ ਹੀ ਉਹ ਖਾ ਲਵੇ।
Verse 33
पूजयेत् तु नरः शक्त्या तेनैवातिथिमादरात् । कुर्याच्चाहरहः श्राद्धमन्नाद्येनोदकेन च ॥
ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਅਤਿਥੀ ਦਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅੰਨ ਆਦਿ ਅਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 34
पितॄन् उद्दिश्य विप्रांश्च भोजयेद्विप्रमेव वा । अन्नस्याग्रं तदुद्धृत्य ब्राह्मणायोपपादयेत् ॥
ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ, ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ। ਅੰਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਕੱਢ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 35
भिक्षाञ्च याचतां दद्यāt परिव्राड्ब्रह्मचारिणाम् । ग्रासप्रमाणा भिक्षा स्यादग्रं ग्रासचतुष्टयम् ॥
ਜੋ ਮੰਗਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ—ਭਟਕਦੇ ਭਿਖਾਰੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ—ਭਿੱਖਿਆ ਦੇਵੇ। ਭਿੱਖਿਆ ‘ਗ੍ਰਾਸ’ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ; ‘ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ’ ਚਾਰ ਗ੍ਰਾਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 36
अग्रं चतुर्गुणं प्राहुर्हन्तकारं द्विजोत्तमाः । भोजनं हन्तकारं वा अग्रं भिक्षामथापि वा ॥
ਦੁਇਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ’ ਚੌਗੁਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ‘ਹੰਤਕਾਰ’ ਹੈ। ਜਾਂ ਉਹ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਹੰਤਕਾਰ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਜਾਂ ਭਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 37
अदत्त्वा तु न भोक्तव्यं यथाविभवमात्मनः । पूजयित्वातिथीन्निष्टान् ज्ञातीन् बन्धूंस्तथार्थिनः ॥
ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾਨ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੇ। ਆਏ ਹੋਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ, ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਮਦਦ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।
Verse 38
विकलान् बालवृद्धांश्च भोजयेच्चातुरांस्तथा । वाञ्छते क्षुत्परीतात्मा यच्चान्योऽन्नमकिञ्चनः ॥
ਅਪਾਹਜਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ, ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਰੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਹੋਰ ਗਰੀਬ ਮਨੁੱਖ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਅੰਨ ਚਾਹੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਭੋਜਨ ਦੇਵੇ।
Verse 39
कुटुम्बिना भोजनीयः समर्थे विभवे सति । श्रीमन्तं ज्ञातिमासाद्य यो ज्ञातिरवसीदति ॥
ਜਦੋਂ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਪਰਯਾਪਤ ਧਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਨਵਾਨ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਵੀ ਜੇ ਕੋਈ ਸੱਜਣ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਦੁਖੀ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ।
Verse 40
सीदता यद् कृतं तेन तत् पापं स समश्नुते । सायं चैव विधिः कार्यः सूर्यॊढं तत्र चातिथिम् ॥
ਜੋ ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਅਨਿਆਇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਉਸ ਪਾਪ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਧਿਆ-ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਵੇਲੇ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 41
पूजयीत यथाशक्ति शयनासनभोजनैः । एवमुद्धवहतस्तात गार्हस्थ्यं भारमाहितम् ॥
ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਲੰਗ, ਆਸਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਮਹਿਮਾਨ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸੌਂਪੀ ਹੋਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।
Verse 42
स्कन्धे विधाता देवाश्च पितरश्च महर्षयः । श्रेयोऽभिवर्षिणः सर्वे तथैवातिथिबान्धवाः ॥
ਉਸ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ, ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ—ਸਭ ਹੀ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਉਹ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਮਾਨ ਅਤੇ ਸੱਜਣ ਵੀ।
Verse 43
पशुपक्षिगणास्तृप्ता ये चान्ये सूक्ष्मकीटकाः । गाथाश्चात्र महाभाग स्वयमत्रिरगायत ॥
ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਖਮ ਕੀੜੇ ਵੀ। ਅਤੇ ਇੱਥੇ, ਹੇ ਆਰਯ, ਅਤ੍ਰੀ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਗਾਥਾਵਾਂ ਗਾਈਆਂ ਸਨ।
Verse 44
ता शृणुष्व महाभाग गृस्थाश्रमसंस्थिताः । देवान् पितॄंश्चातिथींश्च तद्वत् सम्पूज्य बान्धवान् ॥
ਹੇ ਆਰਯ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਇਆਂ ਲਈ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣੋ—ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 45
जामयश्च गुरुं चैव गृहस्थो विभवे सति । श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद् भुवि ॥
ਜਦੋਂ ਸਮਰੱਥਾ ਹੋਵੇ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਵੀ ਆਦਰ/ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੁੱਤਿਆਂ, ਸ਼ਵਪਾਕਾਂ (ਬਹਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤਾਂ) ਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅੰਨ‑ਬਲੀ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 46
वैश्वदेवं हि नामैतत् कुर्यात् सायं तथा दिने । मांसमन्नं तथा शाकं गृहे यच्चोपसाधितम् । न च तत् स्वयमश्नीयाद् विधिवद्यन्न निर्वपेत् ॥
ਇਸੇ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ‘ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ—ਮਾਸ, ਪਕਿਆ ਅੰਨ ਜਾਂ ਸਬਜ਼ੀ—ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੱਸੇ ਵੰਡ ਕੇ/ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਫਿਰ ਆਪ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter investigates what constitutes righteous householder life (gārhasthya) and why neglecting its duties binds a person. Madālasā defines ethics through sustenance: feeding gods, ancestors, sages, guests, and dependents is the household’s central moral logic, while eating without first giving is treated as a direct cause of demerit.
This Adhyāya does not develop a Manvantara sequence or genealogical transition; it functions as a dharma-analytic interlude within the putrānuśāsana frame, focusing on āśrama duties and daily ritual-social obligations rather than cosmic chronology.
It is not part of the Devī Māhātmya (Adhyāyas 81–93) and contains no shaktic battle narrative or stuti. Its contribution is instead dharmaśāstric: it codifies household rites (vaiśvadeva, bali, pitṛ offerings) and atithi-dharma as a practical theology of reciprocity sustaining devas, pitṛs, and society.