Adhyaya 93: The Goddess’s Boons to Suratha and the Merchant (Conclusion of the Devi Mahatmyam)
देवीवाक्यं (Devīvākyaṃ)
Conclusion
ਦੇਵੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੇ ਰਾਜਾ ਸੁਰਥ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਵੈਸ਼ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਵਰ ਮੰਗੇ। ਦੇਵੀ ਨੇ ਸੁਰਥ ਨੂੰ ਮੁੜ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਸਾਵਰਣੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਨੂ ਬਣਨ ਦਾ ਵੀ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ। ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਵੈਰਾਗ, ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਰ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਜਗਤ-ਮਾਤਾ ਦੇਵੀ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਈ; ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਦੇਵੀਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੱਸ ਕੇ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦੇਵੀ ਸਦਾ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 93
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये देवीवाक्यं नाम द्विनवतितमोऽध्यायः त्रिनवतितमोऽध्यायः- ९३ । ऋषिरुवाच एतत्ते कथितं भूूप देवीमाहात्म्यमुत्तमम् । एवंप्रभावा सा देवी ययेदं धार्यते जगत् ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸਾਵਰਣਿਕ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ‘ਦੇਵੀ-ਵਾਕ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਬਾਣਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ। ਹੁਣ ਤਿਰਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਪਰਮ ਦੇਵੀ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹੀ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ।
Verse 2
विद्या तथैव क्रियते भगवद्विष्णुमायया । तथा त्वमेेष वैश्यश्च तथैवान्ये विवेकिनः । मोह्यन्ते मोहिताश्चैव मोहमेेष्यन्ति चापरे ॥
ਗਿਆਨ ਵੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਵੀ, ਇਸ ਵੈਸ਼੍ਯ ਨਾਲ ਵੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਵੇਕੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਡਿਗਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 3
तामुपैहि महाराज शरणं परमेश्वरीम् । आराधिता सैव नृणां भोगस्वर्गापवर्गदा ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਉਸ ਪਰਮ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾ। ਉਹੀ ਪੂਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਲੋਕ ਦੇ ਭੋਗ, ਸੁਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 4
मार्कण्डेय उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा सुरथः स नराधिपः । प्रणिपत्य महाभागं तमृषिं शंसितव्रतम् ॥
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਨਰਾਧਿਪ ਸੁਰਥ ਨੇ ਵਰਤ-ਕੀਰਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਸ ਪਰਮ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 5
निर्विण्णोऽतिममत्वेन राज्यापहरणेन च । जगाम सद्यस्तपसे स च वैश्यो महामुने ॥
ਅਤਿ ਅਧਿਕ ਮੋਹ ਅਤੇ ਰਾਜ ਛਿਨ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ, ਉਹ ਉਸ ਵੈਸ਼੍ਯ ਦੇ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 6
संदर्शनार्थमम्बायाः नदीपुलिनसंस्थितः । स च वैश्यस्तपस्तेपे देवीसूक्तं परं जपन् ॥
ਮਾਤਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਟਿਕ ਕੇ ਉਸ ਵੈਸ਼੍ਯ ਨੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪਰਮ ਸਤੋਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 7
तौ तस्मिन् पुलिने देव्याः कृत्वा मूर्ति महीमयीम् । अर्हणां चक्रतुस् तस्याः पुष्पधूपाग्नितर्पणैः ॥
ਉੱਥੇ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਫੁੱਲ, ਧੂਪ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਤਰਪਣ/ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 8
निराहारौ यतात्मानौ तन्मनस्कौ समाहितौ । ददतुस् तौ बलिं चैव निजगात्रासृगुक्षितम् ॥
ਉਪਵਾਸ ਕਰਦੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ, ਦੇਵੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਏਕਾਗ੍ਰ ਤੇ ਸਮਾਧਿਸਥ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਛਿੜਕੀ ਹੋਈ ਬਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਸਨ।
Verse 9
एवं समाराधयतोस् त्रिभिर्वर्षैर्यतात्मनोः । परितुष्टा जगद्धात्री प्रत्यक्षं प्राह चण्डिका ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸੰਯਮੀ ਭਗਤ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੱਕ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ; ਤਦੋਂ ਜਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਚੰਡਿਕਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲੀ।
Verse 10
श्रीदेव्युवाच यत्प्रार्थ्यते त्वया भूप त्वया च कुलनन्दन । मत्तस्तत्प्राप्यतां सर्वं परितुष्टा ददामि तत् ॥
ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਤੇ ਹੇ ਕੁਲ ਦੇ ਆਨੰਦ! ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਮੰਗਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ; ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ।
Verse 11
मार्कण्डेय उवाच ततो वव्रे नृपो राज्यं अविभ्रंश्यन्यजन्मनि । अत्रैव च निजं राज्यं हतशत्रुबलं बलात् ॥
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਵਰ ਵਜੋਂ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣਾ ਰਾਜ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹੋਣ—ਚੁਣਿਆ।
Verse 12
सोऽपि वैश्यस्ततो ज्ञानं वव्रे निर्विण्णमानसः । ममेति अहमिति प्राज्ञः सङ्गविच्युतिकारकम् ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਵੈਸ਼ ਨੇ ਵੀ ਮਨੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਕੇ, ‘ਮੇਰਾ’ ਅਤੇ ‘ਮੈਂ’ ਵਿੱਚ ਜੜੀ ਹੋਈ ਆਸਕਤੀ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ—ਸਿਆਣਾ ਹੋ ਕੇ—ਵਰ ਵਜੋਂ ਚੁਣ ਲਿਆ।
Verse 13
श्रीदेव्युवाच स्वल्पैरहोभिर्नृपते स्वं राज्यं प्राप्स्यते भवान् । हत्वा रिपूनस्कलितं तव तत्र भविष्यति ॥
ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ। ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਕੇ ਉੱਥੇ ਤੇਰਾ ਰਾਜ ਅਡੋਲ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹੇਗਾ।
Verse 14
मृतश्च भूयः सम्प्राप्य जन्म देवाद्विवस्वतः । सावर्णिको नाम मनुर्भवान् भुवि भविष्यति ॥
ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਦੇਵ ਵਿਵਸਵਾਨ (ਸੂਰਜ) ਤੋਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ‘ਸਾਵਰਣੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਨੂ ਬਣੇਂਗਾ।
Verse 15
वैश्यवर्य त्वया यश्च वरोऽस्मत्तोऽभिवाञ्छितः । तं प्रयच्छामि संसिद्ध्यै तव ज्ञानं भविष्यति ॥
ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੈਸ਼੍ਯ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਜੋ ਵਰ ਮੰਗਿਆ ਹੈ—ਉਹ ਮੈਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹਾਂ। ਤੇਰੀ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸਮ੍ਯਕ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 16
मार्कण्डेय उवाच इति दत्त्वा तयोर्देवी यथाभिलषितं वरम् । बभूवान्तर्हिता सद्यो भक्त्या ताभ्यामभिष्टुता ॥
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨਚਾਹੇ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਦੇਵੀ ਤੁਰੰਤ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਈ; ਅਤੇ ਉਹ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 17
एवं देव्याः वरं लब्ध्वा सुरथः क्षत्रियर्षभः । सूर्याज्जन्म समासाद्य सावर्णिर्भविता मनुः ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਲਵਾਨ ਸੁਰਥ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ‘ਸਾਵਰਣੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਨੂ ਬਣਿਆ।
Frequently Asked Questions
It examines why discerning persons still fall under delusion (māyā) and presents śaraṇāgati to the Supreme Goddess as the practical and theological resolution, showing how devotion can culminate either in restored dharmic kingship or in detachment-based liberating knowledge.
It explicitly links Suratha’s boon to Manvantara chronology by prophesying his rebirth as Sāvarṇi Manu (in the Sāvarṇika manvantara tradition), thereby integrating the Devīmāhātmya’s shaktic episode into the Purāṇic succession of Manus.
As the Devīmāhātmya’s closing adhyāya, it culminates the text’s shaktic theology with a direct theophany of Caṇḍikā and the doctrinal claim that the Goddess is the giver of bhoga (worldly enjoyment), svarga (heavenly fruition), and apavarga (liberation), validating both royal and renunciant aims through her grace.