Adhyaya 82: The Rise of Mahishasura and the Manifestation of the Goddess from the Gods’ Tejas
मधुकैटभवधः / देवीप्रादुर्भावः (Mahiṣāsura-yuddha-prastāvaḥ; Devī-prādurbhāvaḥ)
Death of Shumbha
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ ਦੇ ਉਤਥਾਨ, ਉਸ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਹਾਰ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ‑ਵਿਸ਼ਨੂ‑ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ‑ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਤੇਜ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵੀ ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ‑ਵਧ ਲਈ ਯੁੱਧ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 82
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवींमाहात्म्ये मधुकैटभवधो नामैकाशीतितमोऽध्यायः । द्व्यशीतितमोऽध्यायः- ८२ ऋषिरुवाच देवासुरमभूद् युद्धं पूर्णमब्दशतं पुरा । महिषेऽसुराणामधिपे देवानां च पुरन्दरे ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸਾਵਰਣਿਕ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਅੰਦਰ ‘ਮਧੁ–ਕੈਟਭ ਵਧ’ ਨਾਮਕ ਇਕਿਆਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਬਿਆਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਮਹੀਸ਼ਾਸੁਰ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਵਿਚਕਾਰ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਪੂਰੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਚੱਲਿਆ।
Verse 2
तत्रासुरैर्महावीर्यैर्देवसैन्यं पराजितम् । जित्वा च सकलान् देवानिन्द्रोऽबून्महिषासुरः ॥
ਉੱਥੇ ਬਲਵਾਨ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਦੇਵ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਮਹੀਸ਼ਾਸੁਰ ਮਾਨੋ ਇੰਦਰ ਹੀ ਬਣ ਬੈਠਾ।
Verse 3
ततः पराजिता देवाः पद्मयोनिं प्रजापतिम् । पुरस्कृत्य गतास्तत्र यत्रेश-गरुडध्वजौ ॥
ਤਦੋਂ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਈਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਅਤੇ ਗਰੁੜ-ਧਵਜ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਸਨ।
Verse 4
यथावृत्तं तयोस्तद्वन्महिषासुरचेष्टितम् । त्रिदशाः कथयामासुर्देवाभिभवविस्तरम् ॥
ਉਹ ਤ੍ਰਿੰਸ਼ਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ (ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ—ਮਹੀਸ਼ਾਸੁਰ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਕਰਤੂਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਧੀਨਤਾ ਤੇ ਹਾਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ।
Verse 5
सूर्येन्द्राग्न्यनिलेन्दूनां यमस्य वरुणस्य च । अन्येषां चाधिकारान् स स्वयमेवाधितिष्ठति ॥
ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸੂਰਜ, ਇੰਦਰ, ਅੱਗ, ਵਾਯੂ, ਸੋਮ, ਯਮ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਭੀ ਅਧਿਕਾਰ ਤੇ ਪਦ ਛੀਨ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਬੈਠਾ ਹੈ।
Verse 6
स्वर्गान्निराकृताः सर्वे तेन देवगणा भुवि । विचरन्ति यथा मर्त्या महिषेण दुरात्मना ॥
ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾ ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗਣ ਮਰਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 7
एतद्वः कथितं सर्वममरारिविचेष्टितम् । शरणं वः प्रपन्नाः स्मो वधस्तस्य विचिन्त्यताम् ॥
ਇਹ ਸਭ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਅਮਰਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਦਾ ਆਚਰਨ। ਅਸੀਂ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਹਾਂ; ਉਸ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 8
ऋषिरुवाच इत्त्थं निशम्य देवानां वचांसि मधुसूदनः । चकार कोपं शम्भुश्च भ्रुकुटीकुटिलाननौ ॥
ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮਧੁਸੂਦਨ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਏ; ਭੌਂਹਾਂ ਸਿਕੁੜਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤਿੱਖੇ ਹੋ ਗਏ।
Verse 9
ततोऽतिकोपपूर्णस्य चक्रिणो वदनात्ततः । निष्चक्राम महत्तेजो ब्रह्मणः शङ्करस्य च ॥
ਤਦ ਤੀਬਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਚੱਕਰਧਾਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਨਿਕਲਿਆ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ (ਸ਼ਿਵ) ਤੋਂ ਵੀ।
Verse 10
अन्येषाञ्चैव देवानां शक्रादीनां शरीरतः । निर्गतं सुमहत्तेजस्तच्चैक्यं समगच्छत ॥
ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਆਦਿ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰਾ ਤੇਜ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਹੀ ਰੂਪ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 11
अतीव तेजसः कूटं ज्वलन्तमिव पर्वतम् । ददृशुस्ते सुरास्तत्र ज्वालाव्याप्तदिगन्तरम् ॥
ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਅਤਿ ਉਜਲੇ ਤੇਜ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਚੋਟੀ ਵੇਖੀ—ਜਿਵੇਂ ਸੜਦਾ ਪਹਾੜ—ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਪਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
Verse 12
अतुलं तत्र तत्तेजः सर्वदेवशरीरजम् । एकस्थं तदभून्नारी व्याप्तलोकत्रयं त्विषा ॥
ਉੱਥੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਉਹ ਅਤੁਲ ਤੇਜ ਇਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਕੇ ਇਸਤਰੀ-ਰੂਪ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਭਰ ਗਿਆ।
Verse 13
यदभूच्छाम्भवं तेजस्तेनाजाय तन्मुखम् । याम्येन चाभवन् केशा बहवो विष्णुतेजसा ॥
ਸ਼ਾਂਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਤੇਜ ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਬਣ ਗਿਆ। ਯਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਅਨੇਕ ਕੇਸ਼ਪਾਸ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਸੰਵਰਿਤ/ਸੰਯੁਕਤ ਹੋਏ।
Verse 14
सौम्येन स्तनयोर्युग्मं मध्यं चैन्द्रेण चाभवत् । वारुणेन च जङ्घोरू नितम्बस्तेजसा भुवः ॥
ਸੋਮ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਤਨ-ਯੁਗਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਇੰਦਰ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਕਮਰ। ਵਰੁਣ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਅਤੇ ਊਰੂ; ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਨਿਤੰਬ ਬਣੇ।
Verse 15
ब्रह्मणस्तेजसा पादौ तदङ्गुल्योरर्कतेजसा । वसूनाञ्च कराङ्गुल्यः कौबेरेण च नासिका ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਬਣੇ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ। ਵਸੂਆਂ ਦੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਨਾਸਿਕਾ ਬਣੀ।
Verse 16
तस्यास्तु दन्ताः सम्भूताः प्राजापत्येन तेजसा । नयनत्रितयं जज्ञे तथा पावकतेजसा ॥
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਦੰਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਅੱਗ (ਅਗਨੀ) ਦੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 17
भ्रुवौ च सन्ध्ययोस्तेजः श्रवणावनिलस्य च । अन्येषां चैव देवानां सम्भवस्तेजसां शिवा ॥
ਸੰਧਿਆਵਾਂ ਦੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭੌਂਹਾਂ ਬਣੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ। ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ! ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਤੇਜਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਬਾਕੀ ਅੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਅੰਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 18
ततः समस्तदेवानां तेजोराशिसमुद्भवाम् । तां विलोक्य मुदं प्रापुरमराः महिषार्दिताः ॥
ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਤੇਜ-ਰਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਿਸਾਸੁਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਮਰਗਣ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 19
ततो देवा ददुस्तस्यै स्वानि स्वान्यायुधानि च । ऊचुर्जयजयेत्युच्चैर्जयन्तीं ते जयैषिणः ॥
ਤਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਭੇਟ ਕੀਤੇ। ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਜੇਤੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੜੀ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਦੇ ਰਹੇ—“ਜੈ! ਜੈ!”
Verse 20
शूलं शूलाद्विनिष्कृष्य ददौ तस्यै पिनाकधृक् । चक्रं च दत्तवान् कृष्णः समुत्पाद्य स्वचक्रतः ॥
ਆਪਣੇ ਹੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਵਿਚੋਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਕੱਢ ਕੇ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਚੱਕਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ।
Verse 21
शङ्खञ्च वरुणः शक्तिं ददौ तस्यै हुताशनः । मारुतो दत्तवांश्चापं बाणपूर्णे तथेषुधी ॥
ਵਰੁਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੰਖ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਤਾਸ਼ਨ (ਅੱਗ) ਨੇ ਸ਼ਕਤੀ (ਭਾਲਾ) ਦਿੱਤੀ। ਮਾਰੁਤ (ਵਾਯੂ) ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਦੋ ਤੂਣੀਰ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।
Verse 22
वज्रमिन्द्रः समुत्पाद्य कुलिशादमराधिपः । ददौ तस्यै सहस्राक्षो घण्टामैरावताद्गजात् ॥
ਅਮਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਜ੍ਰ ਤੋਂ ਵਜ੍ਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ; ਸਹਸ੍ਰਨੇਤ੍ਰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਐਰਾਵਤ ਹਾਥੀ ਤੋਂ ਘੰਟੀ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।
Verse 23
कालदण्डाद्यमो दण्डं पाशं चाम्बुपतिर्ददौ । प्रजापतिश्चाक्षमालां ददौ ब्रह्मा कमण्डलुम् ॥
ਯਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਦੰਡ ਵਿਚੋਂ ਦੰਡ ਕੱਢ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ; ਜਲਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਵਰੁਣ ਨੇ ਪਾਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਜਪਮਾਲਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਮੰਡਲੁ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ।
Verse 24
समस्तरोमकूपेषु निजरश्मीन् दिवाकरः । कालश्च दत्तवान् खड्गं तस्याश्चर्म च निर्मलम् ॥
ਦਿਵਾਕਰ (ਸੂਰਜ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਿਰਣ ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਰੋਮਕੂਪਾਂ ਉੱਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਆਵਰਨ ਵਾਂਗ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤੇ। ਅਤੇ ਕਾਲ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਢਾਲ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।
Verse 25
क्षीरोदश्चामलं हारमजरे च तथाम्बरे । चूडामणिं तथा दिव्यं कुण्डले कटकानि च ॥
ਖ਼ੀਰੋਦ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਹਾਰ ਅਤੇ ਅਜਰ ਵਸਤ੍ਰ ਬਖ਼ਸ਼ੇ। ਉਸ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਿਰੋਰਤਨ, ਕੁੰਡਲ ਅਤੇ ਕੰਗਣ ਵੀ ਅਰਪਣ ਕੀਤੇ।
Verse 26
अर्धचन्द्रं तथा शुभ्रं केयूरान् सर्वबाहुषु । नूपुरौ विमलौ तद्वद् ग्रैवेयकमनुत्तमम् । अङ्गुलीयकरत्नानि समस्तास्वङ्गुलीषु च ॥
ਚਮਕਦਾ ਚਿੱਟਾ ਅੱਧ-ਚੰਦ ਅਲੰਕਾਰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬਾਹੂਬੰਦ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਮਲ ਨੂਪੁਰ, ਅਨੁਪਮ ਗਲ-ਭੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਭ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤਨ ਜੜੇ ਛੱਲੇ।
Verse 27
विश्वकर्मा ददौ तस्यै परशुञ्चातिनिर्मलम् । अस्त्राण्यनेकरूपाणि तथाभेद्यं च दंशनम् ॥
ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪਰਮ ਨਿਰਮਲ ਪਰਸ਼ੂ, ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਅਭੇਦ੍ਯ ਕਵਚ (ਛਾਤੀ ਦਾ ਬਚਾਵ) ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
Verse 28
अम्लानपङ्कजां मालां शिरस्युरसि चापराम् । अददज्जलधिस्तस्यै पङ्कजं चातिशोभनम् ॥
ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਅਖੰਡ ਕਮਲ-ਮਾਲਾ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਸਿਰ ਤੇ ਛਾਤੀ ਲਈ ਇਕ ਹੋਰ ਮਾਲਾ ਵੀ। ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਕਮਲ ਵੀ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ।
Verse 29
हिमवान् वाहनं सिंहं रत्नानि विविधानि च । ददावशून्यं सुरया पानपात्रं धनाधिपः ॥
ਹਿਮਵਾਨ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵਾਹਨ ਵਜੋਂ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰਤਨ ਦਿੱਤੇ। ਅਤੇ ਧਨ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਕੁਬੇਰ ਨੇ ਸੁਰਾ ਨਾਲ ਕਦੇ ਨਾ ਖਾਲੀ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪਾਨ-ਪਾਤਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
Verse 30
शेषश्च सर्वनागेशो महामणिविभूषितम् । नागहारं ददौ तस्यै धत्ते यः पृथिवीमिमाम् ॥
ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਸ਼ੇਸ਼ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਮਹਾ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਹਾਰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ।
Verse 31
अन्यैरपि सुरैर्देवी भूषणैरायुधैस्तथा । सम्मानिता ननादोच्चैः साट्टहासं मुहुर्मुहुः ॥
ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਗਹਿਣਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਤਦੋਂ ਦੇਵੀ ਘੰਟੀ-ਨਾਦ ਵਰਗੀ ਹਾਸ-ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਗੱਜੀ।
Verse 32
तस्याः नादेन घोरेण कृत्स्नमापूरितं नभः । अमायतातिमहता प्रतिशब्दो महानभूत् ॥
ਉਸ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਗੱਜ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਭਰ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਪਾਰ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਕਰਕੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਤਿਧੁਨੀ ਉਠੀ।
Verse 33
चुक्षुभुः सकला लोकाः समुद्राश्च चकम्पिरे । चचाल वसुधा चेलुः सकलाश्च महीधराः ॥
ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਮਚ ਗਈ; ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਬ ਉਠੇ; ਧਰਤੀ ਹਿੱਲ ਗਈ; ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜ ਡੋਲਣ ਲੱਗੇ।
Verse 34
जयेत्ये देवाश्च मुदा तामूचुः सिंहवाहिनीम् । तुष्टुवुर्मुनयश्चैनां भक्तिनम्रात्ममूर्तयः ॥
ਦੇਵ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸਿੰਹ-ਵਾਹਿਨੀ ਨੂੰ ‘ਜੈ!’ ਕਹਿ ਉਚਾਰਿਆ; ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਿਵੇ ਹੋਏ ਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 35
दृष्ट्वा समस्तं संक्षुब्धं त्रैलोक्यममरारयः । सन्नद्धाखिलसैन्यास्ते समुत्तस्थुरुदायुधाः ॥
ਸਾਰੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਸਜਾ ਲਈ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ।
Verse 36
आः किमेतदिति क्रोधादाभाष्य महिषासुरः । अभ्यधावत तं शब्दमशेषैरसुरैर्वृतः ॥
‘ਹਾਏ! ਇਹ ਕੀ ਹੈ?’—ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ ਉਸ ਧੁਨੀ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜ ਪਿਆ।
Verse 37
स ददर्श ततो देवीं व्याप्तलोकत्रयां त्विषा । पादाक्रान्त्या नतभुवं किरीटोल्लिखिताम्बराम् ॥
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਿਸ ਦੀ ਜੋਤ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਸੀ—ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਝੁਕ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮੁਕੁਟ ਮਾਨੋ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 38
क्षोभिताशेषपातालां धनुर्ज्यानिः स्वनेन ताम् । दिशो भुजसहस्रेण समन्ताद् व्याप्य संस्थिताम् ॥
ਉਸ ਦੀ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਡੋਰੀ ਦੀ ਟੰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਪਾਤਾਲ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤੇ; ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭਰਦੀ ਖੜੀ ਸੀ।
Verse 39
ततः प्रववृते युद्धं तया देव्याः सुरद्विषाम् । शस्त्रास्त्रैर्बहुधा मुक्तैरादीपितदिगन्तरम् ॥
ਤਦ ਦੇਵੀ ਵੱਲੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ; ਅਨੇਕ ਹਥਿਆਰਾਂ ਤੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦਹਕ ਉੱਠੇ।
Verse 40
महिषासुरसेनानीश्चिक्षुराख्यो महासुरः । युयुधे चामरश्चान्यैश्चतुरङ्गबलान्वितः ॥
ਮਹਿਸਾਸੁਰ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਮਹਾਬਲੀ ਚਿਕਸ਼ੁਰ ਨਾਮ ਦਾ ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਲੜਿਆ; ਅਤੇ ਚਾਮਰ ਆਦਿ ਵੀ ਚਤੁਰੰਗੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਲੜੇ।
Verse 41
रथानामयुतैः षड्भिरुदग्राख्यो महासुरः । अयुध्यतायुतानाञ्च सहस्रेण महाहनुः ॥
ਉਦਗ੍ਰ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਬਲੀ ਅਸੁਰ ਛੇ ਮਿਰਿਆਦ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਲੜਿਆ; ਅਤੇ ਮਹਾਹਨੂ ਹਜ਼ਾਰ ਮਿਰਿਆਦ ਨਾਲ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਲੜਿਆ।
Verse 42
पञ्चाशद्भिश्च नियुतैरसिलोमा महासुरः । अयुतानां शतैः षड्भिर्वाष्कलो युयुधे रणे ॥
ਅਸਿਲੋਮਾ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਬਲੀ ਅਸੁਰ ਪੰਜਾਹ ਨਿਯੁਤ ਨਾਲ ਲੜਿਆ; ਅਤੇ ਵਾਸ਼ਕਲ ਛੇ ਸੌ ਮਿਰਿਆਦ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਲੜਿਆ।
Verse 43
गजवाजिसहस्रौघैरनेकैरुग्रदर्शनः । वृतो रथानां कोट्या च युद्धे तस्मिन्नयुध्यत ॥
ਉਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਗ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪਰਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲੜਿਆ।
Verse 44
बिडालाक्षो 'युतानाञ्च पञ्चाशद्भिरथायुतैः । युयुधे संयुगे तत्र रथानां परिवारितः ॥
ਉਸੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਬਿਡਾਲਾਕ੍ਸ਼ ਵੀ ਉੱਥੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੰਜਾਹ ਮਿਰਿਆਦ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਲੜਿਆ।
Verse 45
वृतः कालो रथानाञ्च रणे पञ्चाशतायुतैः । युयुधे संयुगे तत्र तावद्भिः परिवारितः ॥
ਉੱਥੇ ਕਾਲ ਨਾਮ ਦਾ ਅਸੁਰ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਰਣ-ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਘਮਸਾਨ ਵਿੱਚ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 46
अन्ये च तत्रायुतशो रथनागहयैर्वृताः । युयुधुः संयुगे देव्याः सह तत्र महासुराः ॥
ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਅਸੁਰ ਵੀ ਦਸ-ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕੱਠੇ ਲੜੇ।
Verse 47
कोटिकोटिसहस्रैस्तु रथानां दन्तिनां तथा । हयानां च वृतो युद्धे तत्राभून्महिषासुरः ॥
ਉਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ ਵੀ ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਅਣਗਿਣਤ ਭੀੜ—ਕਰੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ—ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਖੜਾ ਸੀ।
Verse 48
तोमरैर्भिन्दिपालैश्च शक्तिभिर्मुसलैस्तथा । युयुधुः संयुगे देव्याः खड्गैः परशुपट्टिशैः ॥
ਉਹ ਭਾਲਿਆਂ, ਭਿੰਦਿਪਾਲਾਂ, ਬਰਛੀਆਂ, ਗਦਿਆਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ, ਕੁਹਾੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪੱਟਿਸਾਂ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਭਿੜ ਪਏ।
Verse 49
केचिच्च चिक्षिपुः शक्तीः केचित् पाशांस्तथापरे । देवीं खड्गप्रहारैस्तु ते तां हन्तुं प्रचक्रमुः ॥
ਕੁਝ ਨੇ ਬਰਛੀਆਂ ਸੁੱਟੀਆਂ, ਕੁਝ ਨੇ ਫੰਦੇ (ਪਾਸ਼) ਪਾਏ; ਅਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 50
सापि देवी ततस्तानि शस्त्राण्यस्त्राणि चण्डिका । लीलयैव प्रचिच्छेद निजशस्त्रास्त्रवर्षिणी ॥
ਤਦੋਂ ਦੇਵੀ ਚੰਡਿਕਾ ਨੇ ਲੀਲਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਸ਼ੇਪ ਅਸਤ੍ਰ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।
Verse 51
अनायस्तानना देवी स्तूयमाना सुरर्षिभिः । मुमोचासुरदेहेषु शस्त्राण्यस्त्राणि चेश्वरी ॥
ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਰਯਤਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ।
Verse 52
सोऽपि क्रुद्धो धुतसटो देव्याः वाहनकेशरी । चचारासुरसैन्येषु वनेष्विव हुताशनः ॥
ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿੰਹ-ਵਾਹਨ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਅਯਾਲ ਹਿਲਾਉਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਵਾਨਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅਸੁਰ-ਸੈਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਫਿਰਣ ਲੱਗਾ।
Verse 53
निश्वसान्मुमुचे यांश्च युध्यमाना रणेऽम्बिका । त एव सद्यः सम्भूता गणाः शतसहस्रशः ॥
ਅਤੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਲੜਦਿਆਂ ਅੰਬਿਕਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਸਾਂ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ, ਉਹੀ ਪਲ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਗਣ ਬਣ ਗਏ।
Verse 54
युयुधुस्ते परशुभिर्भिन्दिपालासिपट्टिशैः । नाशयन्तोऽसुरगणान् देवीशक्त्युपबृंहिताः ॥
ਉਹ ਗਣ ਪਰਸ਼ੂ, ਭਿੰਦੀਪਾਲ, ਖੜਗ ਅਤੇ ਪੱਟਿਸ਼ ਨਾਲ ਲੜੇ; ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕੀਤਾ।
Verse 55
अवादयन्त पटहान् गणाः शङ्खांस्तथापरे । मृदङ्गांश्च तथैवान्ये तस्मिन् युद्धमहोत्सवे ॥
ਉਸ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ-ਉਤਸਵ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਨੁਚਰ ਭੇਰੀਆਂ ਵਜਾਉਣ ਲੱਗੇ, ਕੁਝ ਸ਼ੰਖ ਫੂਕਣ ਲੱਗੇ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਮ੍ਰਿਦੰਗਾਂ ਦਾ ਨਿਨਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 56
ततो देवी त्रिशूलेन गदया शक्तिवृष्टिभिः । षड्गादिभिश्च शतशो निजघान महासुरान् ॥
ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਗਦਾ, ਬਰਛਿਆਂ ਦੀ ਵਰਖਾ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਮਹਾਂ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 57
पातयामास चैवान्यान् घण्टास्वनविमोहितान् । असुरान् भुवि पाशेन बद्ध्वा चान्यानकर्षयत् ॥
ਦੇਵੀ ਦੀ ਘੰਟੀ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਕੁਝ ਅਸੁਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ; ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਪਾਸੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਘਸੀਟ ਕੇ ਲੈ ਗਈ।
Verse 58
केचिद् द्विधा कृतास्तीक्ष्णैः खड्गपातैस्तथापरे । विपोथिता निपातेन गदया भुवि शेरते ॥
ਕੁਝ ਤਿੱਖੀ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਗਦਾ ਦੇ ਘਾਟ ਨਾਲ ਕੁਚਲੇ ਹੋਏ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਏ ਰਹੇ।
Verse 59
वेमुश्च केचिद्रुधिरं मुसले भृशं हताः । केचिन्नपातिता भूमौ भिन्नाः शूलेन वक्षसि ॥
ਕੁਝ ਭਾਰੀ ਡੰਡੇ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਲਹੂ ਉਗਲਣ ਲੱਗੇ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਬਰਛੇ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਛਾਤੀ ਚੀਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ।
Verse 60
निरन्तराः शरौघेण कृताः केचिद्रणाजिरे । शैलानुकारिणः प्राणान् मुमुचुस्त्रिदशार्दनाः ॥
ਕਈ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਦੇ ਸੈਲਾਬ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਢੇਰ ਬਣ ਗਏ; ਦੇਵ-ਪੀੜਕ ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਗਏ।
Verse 61
केषाञ्चिद्वाहवश्छिन्नाश्छिन्नग्रीवास्तथापरे । शिरांसि पेतुरन्येषामन्ये मध्ये विदारिताः ॥
ਕਿਸੇ ਦੇ ਬਾਂਹ ਕੱਟੇ ਗਏ, ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗਰਦਨਾਂ ਛੇਦੀਆਂ ਗਈਆਂ; ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਿਰ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਤੇ ਕਈ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਚੀਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।
Verse 62
विच्छिन्नजङ्घास्त्वपरे पेतुरुर्व्यां महासुराः । एकबाह्वक्षिचरणाः केचिद्देव्याः द्विधा कृताः ॥
ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਕੱਟੀਆਂ ਗਈਆਂ ਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ—ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਸੁਰ; ਅਤੇ ਕਈ, ਇੱਕ ਬਾਂਹ, ਇੱਕ ਅੱਖ ਤੇ ਇੱਕ ਲੱਤ ਹੀ ਬਚਣ ਤੇ ਵੀ, ਦੇਵੀ ਨੇ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
Verse 63
छिन्नेऽपि चान्ये शिरसि पतिताः पुनरुत्थिताः । कबन्धा युयुधुर्देव्याः गृहीतपरमायुधाः ॥
ਕਈਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ, ਉਹ ਡਿੱਗ ਕੇ ਵੀ ਮੁੜ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ; ਸਿਰ-ਰਹਿਤ ਕਬੰਧ ਬਣ ਕੇ, ਉੱਤਮ ਹਥਿਆਰ ਫੜ ਕੇ, ਉਹ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਲੜੇ।
Verse 64
ननृतुश्चापरे तत्र युद्धे तूर्यलयाश्रिताः । कबन्धाश्छिन्नखिरसः खड्ग-शक्त्यृष्टिपाणयः ॥
ਹੋਰ ਕਈ ਉਥੇ ਉਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਤਾਲ ਨਾਲ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪਏ; ਸਿਰ-ਕੱਟੇ ਕਬੰਧ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਤੋਮਰ ਫੜੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 65
तिष्ठ तिष्ठेति भाषन्तो देवीं अन्ये महासुराः । रुधिरौघविलुप्ताङ्गाः संग्रामे लोमहर्षणे ॥
ਉਸ ਰੋਮਾਂਚਕ ਯੁੱਧ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਛਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਹਿ ਜਾਂਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਮਹਾਂ ਅਸੁਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਚੀਕ ਕੇ ਬੋਲੇ— “ਠਹਿਰੋ, ਠਹਿਰੋ; ਯੁੱਧ ਕਰੋ!”
Verse 66
पातितै रथनागाश्वैः असुरैश्च वसुन्धरा । अगम्या सा अभवत् तत्र यत्राभूत् स महारणः ॥
ਡਿੱਗੇ ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਧਰਤੀ ਅਪਾਰਗਮ ਹੋ ਗਈ—ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮਹਾਂ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 67
शोणितौघा महा नद्यः सद्यस्तत्र विसुस्रुवुः । मध्ये चासुरसैन्यस्य वारणासुरवाजिनाम् ॥
ਉੱਥੇ ਅਸੁਰ-ਸੈਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਹਾਥੀਆਂ, ਅਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਮੱਧ, ਲਹੂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਸੈਲਾਬ—ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਾਂਗ—ਤੁਰੰਤ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 68
क्षणेन तन्महासैन्यमसुराणां तथाम्बिका । निन्ये क्षयं यथा वह्निस्तृणदारुमहाचयम् ॥
ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅੰਬਿਕਾ ਨੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਸੁਰ-ਸੈਨਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਘਾਹ ਤੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਵੱਡੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 69
स च सिंहो महानादमुत्सृजन् धुतकेसरः । शरीरेभ्यो 'मरारीणामसूनिव विचिन्वति ॥
ਤਦ ਉਸ ਦਾ ਸਿੰਘ ਜਟਾ ਝਟਕਦਾ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਗਰਜਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣ-ਸਾਹ ਹੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਐਸਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ।
Verse 70
देव्या गणैश्च तैस्तत्र कृतं युद्धं तथासुरैः । यथैषां तुतुषुर्देवाः पुष्पवृष्टिमुचो दिवि ॥
ਉੱਥੇ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਂ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames sovereignty and cosmic order as contingent on dharmic legitimacy rather than sheer force: when Mahiṣāsura usurps the devas’ adhikāras, restoration requires a supra-sectarian synthesis—divine powers unified into Devī—indicating that ultimate authority is grounded in the integrated, corrective force of śakti.
Placed in the Sāvarṇika Manvantara setting of the Devī Māhātmya, this adhyāya functions as an exemplar narrative within Manvantara chronology: it depicts a paradigmatic collapse-and-restoration cycle (devas displaced, cosmic offices seized, order reconstituted) that illustrates how divine governance is periodically reset within Manu-ages.
It establishes the Devī’s ontological status as sarvadevaśarīraja tejas—one Goddess constituted from the energies of all gods—then shows her being formally invested with their weapons and insignia, her lion mount, and her world-shaking nāda, thereby inaugurating the Mahiṣāsura-vadha cycle central to Devī Māhātmya theology.