Adhyaya 23: Ashvatara’s Vow for Madalasa and the Bestowal of Musical Science by Sarasvati
मदालसाप्राप्त्यर्थं तपः, सरस्वतीस्तुति-वरदानम् (Madālasā-prāptyarthaṁ tapaḥ, Sarasvatī-stuti-varadānam)
The Brahmin and His Wife
ਮਦਾਲਸਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਤਾਰ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਮਦਾਲਸਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਗੀਤ-ਵਾਦਯ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਸਮੇਤ ਸੰਗੀਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ। ਵਰ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਧਰਮ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 23
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे कुवलयाश्वीयॆ मदालसावियोग नाम द्वाविंशोऽध्यायः । त्रयोविंशोऽध्यायः पुत्रावूचतुः स राजपुत्रः संप्राप्य वेगादात्मपुरं ततः । पित्रोरवन्दिषुः पादौ दिदृक्षुश्च मदालसाम् ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਕੂਵਲਯਾਸ਼ਵ-ਚਰਿਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ‘ਮਦਾਲਸਾ-ਵਿਯੋਗ’ ਨਾਮਕ ਬਾਈਂਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਤੇਈਂਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਬੋਲੇ। ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਜਲਦੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਮਦਾਲਸਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 2
ददर्श जनमुद्विग्नमप्रहृष्टमुखं पुरः । पुनश्च विस्मिताकारं प्रहृष्टवदनं ततः ॥
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੋਕ ਵੇਖੇ—ਉਹ ਚਿੰਤਿਤ ਸਨ, ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੱਸ-ਖਿੜ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 3
अन्यमुत्फुल्लनयनं दृष्ट्या दृष्ट्येतिवादिनम् । परिष्वजन्तमन्योन्यमतिकौतूहलान्वितम् ॥
ਉਸ ਨੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ—ਅੱਖਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ, ‘ਵੇਖੋ! ਵੇਖੋ!’ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਂਦੇ, ਵੱਡੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ।
Verse 4
चिरं जीवोरुकल्याण ! हतास्ते परिपन्थिनः । पित्रोः प्रह्लादय मनस्तथास्माकमकण्टकम् ॥
“ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਜੋ ਵੈਰੀ ਘਾਤ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਉਹ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ—ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਰਾਹ ਵੀ ਨਿਸ਼ਕੰਟਕ (ਕਲੇਸ਼-ਰਹਿਤ) ਕਰ।”
Verse 5
पुत्रावूचतुः इत्येवं वादिभिः पौरैः पुरः पृष्ठे च संवृतः । तत्क्षणप्रभवानन्दः प्रविवेश पितुर्गृहम् ॥
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਪਿੱਛੇ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਇਉਂ ਕਿਹਾ; ਉਹ ਉਸੇ ਪਲ ਉੱਠੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ।
Verse 6
पिता च तं परिष्वज्य माता चान्ये च बान्धवाः । चिरं जीवेतिकल्याणीर्ददुस्तस्मै तदाशिषः ॥
ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ; ਫਿਰ ‘ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਹੋਵੇ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਅਸੀਸਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ।
Verse 7
प्रणिपत्य ततः सोऽथ किमेतदिति विस्मितः । पप्रच्छ पितरं तात ! सोऽस्मै सम्यक् तदुक्तवान् ॥
ਤਦ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ—“ਪਿਤਾਜੀ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ?” ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਯਥਾਵਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੀ।
Verse 8
स भार्यां तां मृतां श्रुत्वा हृदयेष्टां मदालसाम् । पितरौ च पुरो दृष्ट्वा लज्जाशोकाब्धिमध्यगः ॥
ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯ ਪਤਨੀ ਮਦਾਲਸਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਲੱਜਾ ਅਤੇ ਸੋਗ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
Verse 9
चिन्तयामास सा बाला मां श्रुत्वा निधनं गतम् । तत्याज जीवितं साध्वी धिङ्मां निष्ठुरमानसम् ॥
“ਉਹ ਜਵਾਨ ਇਸਤਰੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੋਚਦੀ ਹੋਵੇਗੀ—‘ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਬੈਠੀ।’ ਧਿਕਾਰ ਹੈ ਮੈਨੂੰ—ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਨਿਰਦਈ ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਹਾਂ!”
Verse 10
नृशंसोऽहमनार्योऽहं विना तां मृगलोचनाम् । मत्कृते निधनं प्राप्तां यज्जीवाम्यतिनिर्घृणः ॥
“ਮੈਂ ਨਿਰਦਈ ਹਾਂ; ਉਸ ਮ੍ਰਿਗ-ਨੈਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਅਯੋਗ, ਅਨਾਰਯ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਹ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ—ਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਬੇਦਰਦ!”
Verse 11
पुनः स चिन्तयामास परिसंस्तभ्य मानसम् । मोहोद्गममपास्याशु निःश्वस्योच्छ्वस्य चातरः ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਥਿਰ ਕਰਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ; ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੋਈ ਮੋਹ-ਛਾਇਆ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਾਹ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਲੈਣ ਲੱਗਾ।
Verse 12
मृतेति सा मन्ममित्तं त्यजामि यदि जीवितम् । किं मयोपकृतं तस्याः श्लाघ्यमेतत्तु योषिताम् ॥
ਜੇ ਮੈਂ ‘ਉਹ ਮਰ ਗਈ ਹੈ’ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਉਪਕਾਰ ਕੀਤਾ? ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਐਸਾ ਤਿਆਗ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ (ਉਦਾਰ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
यदि रोदिमि वा दीनो हा प्रियेति ! वदन्मुहुः । तथाप्यश्लाघ्यमेतन्नो वयं हि पुरुषाः किल ॥
ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ‘ਹਾਇ, ਪ੍ਰਿਯੇ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਰੋਵਾਂ, ਤਦ ਵੀ ਇਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਪੁਰਖ ਹਾਂ।
Verse 14
अथ शोकजडो दीनो स्त्रजा हीनो मलान्वितः । विपक्षस्य भविष्यामि ततः परिभवास्पदम् ॥
ਫਿਰ ਸੋਗ ਨਾਲ ਸੁੱਤਿਆ ਹੋਇਆ, ਦਿਨ, ਮਾਲਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਮੈਲਾ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ।
Verse 15
मयारिशातनं कार्यं राज्ञः शुश्रूषणं पितुः । जीवितं तस्य चायत्तं सन्त्याज्यं तत्कथं मया ॥
ਮੈਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਹੈ; ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਹੈ; ਪਿਤਾ ਦੀ ਟਹਿਲ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਸੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ—ਫਿਰ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਤਿਆਗ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?
Verse 16
किंत्वत्र मन्ये कर्तव्यस्त्यागो भागस्य योषितः । स चापि नोपकाराय तन्वङ्ग्याः किन्तु सर्वथा ॥
ਪਰ ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਉਸ ਸੁਕੁਮਾਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਕਸਦ ਲਈ ਹੈ।
Verse 17
मया नृशंस्यं कर्तव्यं नोपकार्यपकारि च । या मदर्थे 'त्यजत प्राणांस्तदर्थे 'ल्पमिदं मम ॥
ਮੈਨੂੰ ਕਠੋਰ ਕਰਮ ਵੀ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ—ਇਹ ਨਾ ‘ਸਹਾਇਕ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ’ ਹੈ, ਨਾ ‘ਅਹਿੰਸਕ ਨੂੰ ਹਾਨੀ’; ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗੇ, ਉਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਮੇਰਾ ਇਹ ਤਿਆਗ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੈ।
Verse 18
पुत्रावूचतुरिति कृत्वा मतिं सो 'थ निष्पाद्योदकदानिकम् । क्रियाश्चानन्तरं कृत्वा प्रत्युवाच ऋतध्वजः ॥
ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਬੋਲ ਚੁੱਕੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਪੱਕਾ ਕਰਕੇ ਜਲ-ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਅਗਲੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਰਿਤਧਵਜ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 19
ऋतध्वज उवाच यदि सा मम तन्वङ्गी न स्याद्भार्या मदालसा । अस्मिन् जन्मनि नान्या मे भवित्री सहचारिणी ॥
ਰਿਤਧਵਜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਉਹ ਸੁਕੋਮਲ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਮਦਾਲਸਾ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਇਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੋਰ ਇਸਤਰੀ ਮੇਰੀ ਸਾਥਣ ਨਾ ਬਣਦੀ।
Verse 20
तामृते मृगशावाक्षीं गन्धर्वतनयामहम् । न भोक्ष्ये योषितं काञ्चिदिति सत्यं मयोदितम् ॥
ਉਸ ਗੰਧਰਵ-ਕੰਨਿਆ, ਹਰিণ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਭੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ; ਇਹ ਮੇਰਾ ਕਿਹਾ ਸੱਚ ਹੈ।
Verse 21
सद्धर्मचारिणीं पत्नीं तां मुक्त्वा गजगामिनीम् । काञ्चिन्नाङ्गीकरिष्यामीत्येतत् सत्यं मयोदितम् ॥
ਸੁਧਰਮ ਵਿੱਚ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ, ਹਾਥੀ-ਚਾਲ ਵਾਲੀ ਉਸ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ; ਇਹ ਮੇਰਾ ਕਿਹਾ ਸੱਚ ਹੈ।
Verse 22
पुत्रावूचतुः परित्यज्य च स्त्रीभोगान् तात! सर्वंस्तया विना । क्रीडन्नास्ते समं तुल्यैर्वयस्यैः शीलसम्पदा ॥
ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਬੋਲੇ—ਪਿਤਾ ਜੀ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਉਸ ਨੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਰੇ ਭੋਗ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਉਮਰ ਤੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
एतत्तस्य परं कार्यं तात! तत् केन शक्यते । कर्तुमत्यर्थदुष्प्राप्यमीश्वरैः किमुतेतरैः ॥
ਪਿਤਾ ਜੀ, ਇਹੀ ਉਸ ਦਾ ਪਰਮ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ; ਇਹ ਕੌਣ ਸਿਧ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਤਾਂ ਬਲਵਾਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ—ਫਿਰ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ।
Verse 24
जड उवाच इति वाक्यं तयोः श्रुत्वा विमर्शमगमत्पिता । विमृश्य चाह तौ पुत्रौ नागराट् प्रहसन्निव ॥
ਜੜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਪਿਤਾ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਨਾਗਰਾਜ ਜਿਵੇਂ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 25
नागराडश्वतर उवाच यद्यशक्यमिति ज्ञात्वा न करिष्यन्ति मानवाः । कर्मण्युद्यममुद्योगहाण्या हानिस्ततः परम् ॥
ਨਾਗਰਾਟ ਅਸ਼ਵਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੇ ਲੋਕ ‘ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ’ ਸੋਚ ਕੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ, ਤਾਂ ਕਰਮ ਦੀ ਪਹਿਲ ਅਤੇ ਉਦਮ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਹੋਰ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
आरभेत नरः कर्म स्वपौरुषमहापयन् । निष्पत्तिः कर्मणो दैवे पौरुषे च व्यवस्थिताः ॥
ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜਤਨ ਨਾ ਛੱਡ ਕੇ ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਰਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦੈਵ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 27
तस्मादहं तथा यत्नं करिष्ये पुत्रकावितः । तपश्चर्यां समास्थाय यथैतत् साध्यतेऽचिरात् ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰੇਰਣ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਤਪੱਸਿਆ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਕਾਰਜ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 28
जड उवाच एवमुक्त्वा स नागेन्द्रः प्लक्षावतरणं गिरेः । तीर्थं हिमवतो गत्वा तपस्तेपे सुदुश्चरम् ॥
ਜੜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਹਿਮਵਤ ਪਰਬਤ ਦੇ ‘ਪਲਕਸ਼ਾਵਤਰਨ’ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 29
तुष्टाव गीर्भिश्च ततस्तत्र देवीṃ सरस्वतीम् । तन्मना नियताहारो भूत्वा त्रिषवणाप्लुतः ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ; ਮਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਨਿਯਮਿਤ ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 30
अश्वतर उवाच जगद्धात्रीमहं देवीमारिराधयिषुः शुभाम् । स्तोष्ये प्रणम्य शिरसा ब्रह्मयोनिṃ सरस्वतीम् ॥
ਅਸ਼ਵਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮੂਲ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਮੈਂ ਸ্তুਤੀ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 31
सदसद्देवि! यत् किंचिन्मोक्षवच्चार्थवत् पदम् । तत्सर्वं त्वय्यसंयोगं योगवद्देवि! संस्थितम् ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਬਚਨ/ਉਚਾਰ ਹੈ—ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਰਥ ਵਾਹਕ—ਉਹ ਸਭ ਯੋਗ ਵਾਂਗ ਅਟੁੱਟ ਤੌਰ ਤੇ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
Verse 32
त्वमक्षरं परं देवि ! यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् । अक्षरं परमं देवि ! संस्थितं परमाणुवत् ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਅੱਖਰ (ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ) ਹੈਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਹੀ ਉਹ ਸਰਵੋਚ ਅੱਖਰ ਹੈਂ, ਜੋ ਅਣੂ ਵਾਂਗ ਸੁਖਮ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਆਧਾਰ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈਂ।
Verse 33
अक्षरं परमं ब्रह्म विश्वञ्चैतत् क्षरात्मकम् । दारुण्यवस्थितो वह्निर्भौमाश्च परमाणवः ॥
ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਅੱਖਰ (ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ) ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਕ੍ਸ਼ਰ (ਨਾਸਵੰਤ) ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਭੂਤ-ਅਣੂ ਪ੍ਰਗਟ ਜਗਤ ਦੇ ਸੁਖਮ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 34
तथा त्वयि स्थितं ब्रह्म जगच्चेदमशेषतः । ओङ्काराक्षरसंस्थानं यत्तु देवि ! स्थिरास्थिरम् ॥
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵੀ ਬਿਨਾ ਬਾਕੀ ਦੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ‘ਓਂ’ ਅੱਖਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ—ਹੇ ਦੇਵੀ—ਚਰ ਤੇ ਅਚਰ, ਉਹ ਸਭ ਵੀ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ।
Verse 35
तत्र मात्रात्रयं सर्वमस्ति यद्देवि नास्ति च । त्रयो लोकास्त्रयो वेदास्त्रैविद्यं पावकत्रयम् ॥
ਉੱਥੇ ‘ਓਂ’ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਂ ਦੇ ਤ੍ਰਯ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ—ਅਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ (ਅਵ੍ਯਕਤ ਅਰਥ ਵਿੱਚ)—ਸਭ ਸਮਾਇਆ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਅੱਗਾਂ ਵੀ।
Verse 36
त्रीणि ज्योतींषि वर्णाश्च त्रयो धर्मागमास्तथा । त्रयो गुणास्त्रयः शब्दस्त्रयो वेदास्तथाश्रमाः ॥
ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰਣ ਵੀ ਤਿੰਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ/ਉਪਦੇਸ਼ ਵੀ ਤਿੰਨ। ਤਿੰਨ ਗੁਣ, ਤਿੰਨ ਸੁਰ (ਵੈਦਿਕ ਉਚਾਰਣ), ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵੀ ਤ੍ਰਿਰੂਪ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 37
त्रयः कालास्तथावस्थाः पितरोऽहर्निशादयः । एतन्मात्रात्रयं देवि ! तव रूपं सरस्वति ॥
ਤਿੰਨ ਕਾਲ ਅਤੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ; ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਆਦਿ ਸਭ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟੇ ਹਨ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹੀ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਯੀ—ਇਹੀ ਸਰਸਵਤੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 38
विभिन्नदर्शिनामाद्या ब्रह्मणो हि सनातनाः । सोमसंस्था हविः संस्थाः पाकसंस्थाश्च सप्त याः ॥
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਰੂਪ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਹ ਸੱਤ ਹਨ—ਸੋਮ-ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਹਵਿਸ (ਆਹੁਤੀ)-ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਪਾਕ-ਸੰਸਥਾਵਾਂ।
Verse 39
तास्त्वदुच्चारणाद्देवि ! क्रियन्ते ब्रह्मवादिभिः । अनिर्देश्यं तथा चान्यदर्धमात्रान्वितं परम् ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ (ਸੱਤ) ਬ੍ਰਹਮ-ਵੇਤਾ ਤੇਰੇ ਉਚਾਰਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵੀ ਹੈ—ਅਵਰਨਨੀਯ, ‘ਅਰਧ-ਮਾਤਰਾ’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।
Verse 40
अविकार्यक्षयं दिव्यं परिणामविवर्जितम् । तवैत्तत्परमं रूपं यन्न शक्यं मयोदितुम् ॥
ਅਵਿਕਾਰ, ਅਜਰ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨ-ਰਹਿਤ—ਇਹ ਤੇਰਾ ਪਰਮ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
Verse 41
न चास्ये न च तज्जिह्वा ताम्रोष्ठादिभिरुच्यते । इन्द्रोऽपि वसवो ब्रह्मा चन्द्रार्कौ ज्योतिरेव च ॥
ਇੱਥੇ ਨਾ ‘ਮੂੰਹ’ ਹੈ, ਨਾ ‘ਜੀਭ’—ਲਾਲ ਹੋਠ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜਿਹੜੇ ਦੇਹਕ ਉਪਕਰਣ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ, ਵਸੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਵੀ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਮਾਤ੍ਰ (ਆਧਾਰਿਤ ਤੇਜ) ਹਨ।
Verse 42
विश्वावासं विश्वरूपं विश्वेशं परमेश्वरम् । सांख्यवेदान्तवादोक्तं बहुशाखास्थिरीकृतम् ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਤੂੰ ਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਆਧਾਰ-ਸਥਾਨ, ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪਾ, ਸਰਵੇਸ਼ਵਰੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸ਼ਾਸਕਾ ਹੈਂ—ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ।
Verse 43
अनादिमध्यानिधनं सदसन्न सदेव यत् । एकान्त्वनेकं नाप्येकं भवभेदसमाश्रितम् ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ, ਨਾ ਮੱਧ, ਨਾ ਅੰਤ; ਜੋ ਭਾਵ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਭਾਵ ਵੀ, ਫਿਰ ਭੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਤ ਹੈ; ਜੋ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਨੇਕ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਨਹੀਂ—ਪ੍ਰਕਟ ਅਸਤਿਤਵ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ।
Verse 44
अनाख्यं षड्गुणाख्यञ्च वर्गाख्यं त्रिगुणाश्रयम् । नानाशक्तिमतामेकं शक्तिवैभविकं परम् ॥
ਤੂੰ ਅਵਰਨਨੀਯ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਛੇ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਾਮਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈਂ। ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ—ਤਾਂ ਵੀ ਅਨੇਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਹੀ ਇਕ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈਂ; ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸ਼ਕਤੀ ਆਪ ਹੈ।
Verse 45
सुखासुखं महासौख्यरूपं त्वयि विभाव्यते । एवं देवि ! त्वया व्याप्तं सकलं निष्कलञ्च यत् । अद्वैतावस्थितं ब्रह्म यच्च द्वैते व्यवस्थितम् ॥
ਸੁਖ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦਾ ਰੂਪ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਤ ਹੈ—ਅਵਯਵ ਵਾਲਾ ਵੀ ਤੇ ਅਵਯਵ ਰਹਿਤ ਵੀ; ਅਦ੍ਵੈਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਬ੍ਰਹਮ ਵੀ ਅਤੇ ਦ੍ਵੈਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਤੱਤ ਵੀ।
Verse 46
येऽर्था नित्या ये विनश्यन्ति चान्ये ये वा स्थूला ये च सूक्ष्मातिसूक्ष्माः । ये वा भूमौ येऽन्तरीक्षेऽन्यतो वा तेषां तेषां त्वत्त एवोपलब्धिः ॥
ਜੋ ਜੋ ਤੱਤ ਸਦੀਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਨਾਸਵੰਤ; ਜੋ ਸਥੂਲ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਸੂਖਮ ਜਾਂ ਅਤਿਸੂਖਮ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ—ਉਹ ਸਭ ਕੇਵਲ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 47
यच्चामूर्तं यच्च मूर्तं समस्तं यद्वा भूतेष्वेकमेकञ्च किञ्चित् । यद्दिव्यस्ति क्ष्मातले खेऽन्यतो वा त्वत्सम्बद्धं त्वत्स्वरैर्व्यञ्जनैश्च ॥
ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਾਕਾਰ ਹੈ—ਸਭ ਕੁਝ; ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਇਕ-ਇਕ ਵਸਤੂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਸੁਰਾਂ ਤੇ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 48
जड उवाच एवं स्तुता तदा देवी विष्णोर्जिह्वा सरस्वती । प्रत्युवाच महात्मानं नागमश्वतरं ततः ॥
ਜੜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਦੇਵੀ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਜੀਭ ਸਰਸਵਤੀ—ਤਦ ਮਹਾਤਮਾ ਨਾਗ ਅਸ਼ਵਤਰ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗੀ।
Verse 49
सरस्वत्युवाच वरं ते कंबलब्रातः प्रयच्छाम्युरगाधिप । तदुच्यतां प्रदास्यामि यत्ते मनसि वर्तते ॥
ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਕੰਬਲ ਦੇ ਭਰਾ, ਹੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ। ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹੈ ਕਹਿ—ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਦੇਵਾਂਗੀ।
Verse 50
अश्वतर उवाच सहायं देहि देवि ! त्वं पूर्वं कंबलमेव मे । समस्तस्वरसंबन्धमुभयोः संप्रयच्छ च ॥
ਅਸ਼ਵਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਉਹੀ ਸਹਾਇਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ੋ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਕੰਬਲ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸੰਬੰਧ/ਗਿਆਨ ਵੀ ਦਿਓ।
Verse 51
सरस्वत्युवाच सप्त स्वराः ग्रामरागाः सप्त पन्नगसत्तम ! कीटकानि च सप्तैव तावतीश्चापि मूर्च्छनाः ॥
ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਫਣੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੱਤ ਸੁਰ ਹਨ; ਸੱਤ ਗ੍ਰਾਮ-ਰਾਗ ਹਨ; ਸੱਤ ਕੀਟਕ ਵੀ ਹਨ—ਅਤੇ ਮੂਰਛਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸੱਤ ਹੀ ਹਨ।
Verse 52
तालाश्चैकोनपञ्चाशत्तथा ग्रामत्रयं च यत् । एतत्सर्वं भवान् गाता कंबलश्च तथानघ ॥
ਉਨੰਜਾ ਤਾਲ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗ੍ਰਾਮ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਹੋਵੇਂਗਾ; ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ, ਕੰਬਲ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 53
ज्ञास्यसे मत्प्रसादेन भुजगेन्द्रापरं तथा । चतुर्विधं पदं तालं त्रिः प्रकारं लयत्रयम् ॥
ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਹੋਰ ਨਾਗ-ਰਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣੇਂਗਾ; ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ‘ਪਦ’, ਤਾਲ, ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੇਦ ਅਤੇ ਲਯਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਯੀ ਵੀ ਜਾਣੇਂਗਾ।
Verse 54
यदित्रयं तथाऽतोद्यं मया दत्तं चतुर्विधम् । एतद्भवान् मत्प्रसादात् पन्नगेन्द्रापरं च यत् ॥
ਤ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਆਤੋਦ੍ਯ (ਵਾਜੇ) ਮੈਂ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਇਹ ਵੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਾਗ-ਰਾਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਭ ਕੁਝ ਵੀ ਜਾਣੇਂਗਾ।
Verse 55
अस्यान्तर्गतमा यत्तं स्वरव्यञ्जनसंमितम् । तदशेषं मया दत्तं भवतः कंबलस्य च ॥
ਇਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਆੰਜਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅਤੇ ਕੰਬਲ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 56
तथा नान्यस्य भूर्लोके पाताले चापि पन्नग । प्रणेता रौ भवन्तौ च सर्वस्यास्य भविष्यतः । पाताले देवलोके च भूर्लोके चैव पन्नगौ ॥
ਹੇ ਨਾਗ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਹੋਵੋਗੇ—ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ, ਹੇ ਨਾਗੋ।
Verse 57
जड उवाच इत्युक्त्वा सा तदा देवी सर्वजिह्वा सरस्वती । जगामादर्शनं सद्यो नागस्य कमलेक्षणा ॥
ਜੜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਸਰਵਜਿਹਵਾ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਨਾਗ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਈ।
Verse 58
तयोश्च तद्यथावृत्तं भ्रात्रोः सर्वमजायत । विज्ञानमुभयोर्ग्र्यं पदतालस्वरादिकम् ॥
ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਵੀ ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਦ, ਤਾਲ, ਸੁਰ ਆਦਿ ਦਾ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 59
ततः कैलासशैलेन्द्र-शिखरस्थितमीश्वरम् । गीतकैः सप्तभिर्नागौ तन्त्रीलयसमन्वितौ ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਨਾਗਾਂ ਨੇ ਕੈਲਾਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ, ਤੰਤਰੀ-ਵਾਜੇ ਅਤੇ ਲਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੱਤ ਗੀਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 60
आरिराधयिषू देवं अनङ्गाङ्गहरं हरम् । प्रचक्रतुः परं यत्नमुभौ संहतवाक्कलौ ॥
ਅਨੰਗ (ਕਾਮ) ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰ ਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਸੁਰ ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਲ ਵਿੱਚ ਇਕਤ੍ਰ ਹੋਏ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਰਮ ਯਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 61
प्रातर्निशायां मध्याह्ने सन्ध्ययोश्चापि तत्परौ । तयोः कालेन महता स्तूयमानो वृषध्वजः ॥
ਸਵੇਰੇ, ਰਾਤ, ਦੁਪਹਿਰ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਉਸ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿ ਕੇ—ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਜ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 62
तुतोष गीतकैस्तौ च प्राहेशो गृह्यतां वरः । ततः प्रणम्याश्वतरः कंबलेन समं तदा ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਤੁਤੀ-ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਮਹੇਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਵਰ ਮੰਗੋ, ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।” ਤਦ ਕੰਬਲ ਸਮੇਤ ਅਸ਼ਵਤਰ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 63
व्यज्ञापयन्महादेवं शितिकण्ठमुमापतिम् । यदि नौ भगवान्प्रीतो देवदेवस्त्रिलोचनः ॥
ਉਹ ਨੀਲਕੰਠ ਮਹਾਦੇਵ, ਉਮਾ-ਪਤੀ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ—“ਜੇ ਦੇਵਾਧਿਦੇਵ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਭਗਵਾਨ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ…”
Verse 64
ततो यथाभिलषितं वरमेनं प्रयच्छ नौ । मृता कुवलयाश्वस्य पत्नी देव ! मदालसा ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵ, ਸਾਡੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵਰ ਦਿਓ—ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮਦਾਲਸਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 65
तेनैव वयसा सद्यो दुहितृत्वं प्रयातु मे । जातिस्मरा यथा पूर्वं तद्वत्कान्तिसमन्विता । योगिनी योगमाता च मद्गेहे जायतां भव ॥
ਉਹ ਉਸੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਮੇਰੀ ਧੀ ਬਣ ਜਾਵੇ; ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ; ਉਸੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਯੋਗਿਨੀ—ਅਰਥਾਤ ਯੋਗ ਦੀ ਮਾਤਾ—ਬਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਘਰ ਜਨਮੇ।
Verse 66
महादेव उवाच यथोक्तं पन्नगश्रेष्ठ ! सर्वमेतद्भविष्यति । मत्प्रसादादसन्दिग्धं शृणु चेदं भुजङ्गम ॥
ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਨਾਗ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਖਿਆ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਸੁਣ, ਹੇ ਨਾਗ।”
Verse 67
श्राद्धे तु समनुप्राप्ते मध्यमं पिण्डमात्मना । भक्षयेथाः फणिश्रेष्ठ ! शुचिः प्रयतमांसनः ॥
ਜਦੋਂ ਸ਼ਰਾਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਵੇ, ਹੇ ਫਣੀਧਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਆਪ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਮੱਧਲਾ ਪਿੰਡ ਖਾ।
Verse 68
भक्षिते तु ततस्तस्मिन् भवतो मध्यमात्फणात् । समुत्पत्स्यति कल्याणी तथारूपा यथामृता ॥
ਉਹ ਪਿੰਡ ਖਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤੇਰੇ ਮੱਧਲੇ ਫਣ ਤੋਂ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਇਸਤਰੀ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਵਾਲੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 69
कामञ्चेममभिध्याय कुरु त्वं पितृतर्पणम् । तत्क्षणादेव सा सुभ्रूः श्वसतो मध्यमात्फणात् ॥
ਇਹ ਮਨੋਰਥ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕਰ; ਉਸੇ ਪਲ, ਜਦ ਤੂੰ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੋਵੇਂ, ਤੇਰੇ ਮੱਧਲੇ ਫਣ ਤੋਂ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਭੌਂਹਾਂ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਉੱਠ ਖੜੀ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 70
समुत्पत्स्यति कल्याणी तथारूपा यथामृता । एतच्छ्रुत्वा ततस्तौ तु प्रणिपत्य महेश्वरम् ॥
ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਇਸਤਰੀ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਵਾਲੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰੇਗੀ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਨਿਵੇ।
Verse 71
रसातलं पुनः प्राप्तौ परितोषसमन्वितौ । तथा च कृतवान् श्राद्धं स नागः कंबलानुजः ॥
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਮਨ ਨਾਲ ਫਿਰ ਰਸਾਤਲ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਗਏ। ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਂਬਲ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਉਹ ਨਾਗ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 72
पिण्डञ्च मध्यमं तद्वद्यथावदुपभुक्तवान् । तञ्चापि ध्यायः कामं ततः सा तनुमध्यमाः ॥
ਉਸ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੱਧ ਭਾਗ ਦਾ ਗ੍ਰਾਸ ਵੀ ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਉੱਥੇ ਸੁਕੁਮਾਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈ।
Verse 73
जज्ञे निश्वसतः सद्यस्तद्रूपा मध्यमात् फणात् । न चापि कथयामास कंस्यचित् स भुजङ्गमः ॥
ਉਸ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਛੱਡਿਆ, ਓਸੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਜਣ ਮੱਧਲੇ ਫਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਜਨਮਿਆ। ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਗ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਰਤਾ ਭਰ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ।
Verse 74
अन्तर्गृहे तां सुदतीं स्त्रीभिर्गुप्तामधारयत् । तौ चानुदिनमागम्य पुत्रौ नागपतेः सुखम् ॥
ਉਸ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੀ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਹੇਠ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆ ਕੇ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਬਣਦੇ ਗਏ।
Verse 75
ऋतध्वजेन सहितौ चिक्र्रीडातेऽमराविव । एकदा तु सुतौ प्राह नागराजौ मुदान्वितः ॥
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰਿਤਧਵਜ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਦੋ ਅਮਰਾਂ ਵਾਂਗ ਖੇਡਦੇ-ਕੂਦਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਨਾਗਰਾਜ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬੋਲਿਆ।
Verse 76
यन्मया पूर्वमुक्तन्तु क्रियते किं न तत्तथा । स राजपुत्रो युवयोरुपकारी ममान्तिकम् ॥
ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ? ਤੁਹਾਡਾ ਉਪਕਾਰੀ ਉਹ ਯੁਵਰਾਜ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਓ।
Verse 77
कस्मान्नानीयते वत्सावुपकाराय मानदः । एवमुक्तौ ततस्तेन पित्रा स्नेहवता तु तौ ॥
‘ਹੇ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਉਸ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ, ਹੇ ਮਾਨਦ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ?’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸਨੇਹੀ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 78
गत्वा तस्य पुरं सख्यू रेमाते तेन धीमता । ततः कुवलयाश्वं तौ कृत्वा किञ्चित्कथान्तरम् ॥
ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਿੱਤਰ ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਕੇ, ਹੋਰ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਪਏ।
Verse 79
अब्रूतां प्रणयोपेतं स्वगेहगमनं प्रति । तावाह नृपपुत्रोऽसौ नन्विदं भवतोर्गृहम् ॥
ਉਹ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਤਦ ਉਸ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਕੀ ਇਹ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਘਰ ਨਹੀਂ?’
Verse 80
धनवाहनवस्त्रादि यन्मदीयं तदेव वाम् । यत्तु वां वाञ्छितं दातुं धनं रत्नमथापि वा ॥
‘ਮੇਰਾ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ—ਧਨ, ਸਵਾਰੀਆਂ, ਕੱਪੜੇ ਆਦਿ—ਸਭ ਤੁਹਾਡਾ ਹੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਜੋ ਕੁਝ ਲੈਣਾ ਚਾਹੋ—ਧਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਤਨ—ਉਹ ਦੱਸੋ।’
Verse 81
तद्दोयतां द्विजसुतौ यदि वां प्रणयो मयि । एतावता अहं दैवेन वञ्चितोऽस्मि दुरात्मना ॥
‘ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪੁੱਤਰੋ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਨੇਹ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹੀ ਦੇ ਦਿਓ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਇੰਨੇ ਹੀ ਵਿੱਚ ਦੈਵ—ਉਸ ਨਿਰਦਈ ਸ਼ਕਤੀ—ਵੱਲੋਂ ਠੱਗਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।’
Verse 82
यद्भवद्भ्यां ममत्वं नो मदीये क्रियते गृहे । यदि वां मत्प्रियं कार्यमनुग्राह्योऽस्मि वां यदि ॥
ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ‘ਮੇਰਾਪਣ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਤਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਪ੍ਰਿਯ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ—ਜੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ—
Verse 83
तद्धने मम गेहे च ममत्वमनुकल्प्यताम् । युवयोऱ्यन्मदीयं तन्मामकं युवयोः स्वकम् ॥
ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਧਨ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਘਰ ਬਾਰੇ ਯਥੋਚਿਤ ਮਾਲਕੀ-ਭਾਵ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਸਮਝੋ; ਅਤੇ ਜੋ ਤੁਹਾਡਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮੰਨੋ।
Verse 84
एतत् सत्यं विजानीतं युवां प्राणा बहिश्चराः । पुनर्नैवं विभिन्नार्थं वक्तव्यं द्विजसत्तमौ ॥
ਇਹ ਸੱਚ ਜਾਣੋ—ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਚਲ ਰਹੇ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਫਿਰ ਐਸਾ ਬਚਨ ਨਾ ਕਹੋ ਜੋ ਸਾਡੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦੇਵੇ।
Verse 85
मत्प्रसादपरौ प्रीत्या शापितौ हृदयेन मे । ततः स्नेहार्द्रवदनौ तावुभौ नागनन्दनौ ॥
ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦੇ ਭਗਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੋਹ-ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਦਿਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਨਾਗ-ਕੁਮਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਨਰਮ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, (ਉੱਤਰ) ਬੋਲੇ।
Verse 86
ऊचतुर्नृपतेः पुत्रं किञ्चित् प्रणयकोपितौ । ऋतध्वज ! न सन्देहो यथैवाह भवानिदम् ॥
ਸਨੇਹ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਰੁੱਸ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬੋਲੇ—‘ਹੇ ਰਿਤਧਵਜ, ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਹੀ ਹੈ।’
Verse 87
तथैव चास्मन्मनसि नात्र चिन्त्यमतोऽन्यथा । किन्त्वावयोः स्वयं पित्रा प्रोक्तमेतन्महात्मना ॥
ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਨਿਸਚਾ ਹੈ; ਹੋਰਥਾਂ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਹੀ ਪਿਤਾ, ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪ ਕਹੀ ਸੀ।
Verse 88
द्रष्टुं कुवलयाश्वं तमिच्छामीति पुनः पुनः । ततः कुवलयाश्वोऽसौ समुत्थाय वरासनात् । यथाह तातेति वदन् प्रणाममकरोद्भुवि ॥
ਉਹ ਬੋਲੇ—“ਅਸੀਂ ਉਸ ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।” ਤਦ ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ ਆਪਣੇ ਉੱਤਮ ਆਸਨ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ “ਏਵਮਸਤੁ, ਪ੍ਰਿਯ” ਕਹਿ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 89
कुवलयाश्व उवाच धन्योऽहमति पुण्योऽहं कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया । यत्तातो मामभिद्रष्टुं करोति प्रवणं मनः ॥
ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਧੰਨ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਅਤਿ ਪੁੰਨਵਾਨ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਮਨ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਝੁਕਦਾ ਹੈ?”
Verse 90
तदुत्तिष्ठत गच्छामस्ताताज्ञां क्षणमप्यहम् । नातिक्रान्तुमिहेच्छामि पदेभ्यां तस्य शपाम्यहम् ॥
ਇਸ ਲਈ ਉੱਠੋ—ਚਲੋ। ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੌਂਹ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 91
जड उवाच एवमुक्त्वा ययौ सोऽथ सह ताभ्यां नृपात्मजः । प्राप्तश्च गोमतीं पुण्यां निर्गम्य नगराद्वहिः ॥
ਜੜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਪਿਆ; ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗੋਮਤੀ ਨਦੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।
Verse 92
तन्मध्येन ययुस्ते वै नागेन्द्रनृपनन्दनाः । मेने च राजपुत्रोऽसौ पारे तस्यास्तयोर् गृहम् ॥
ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਨਾਗਰਾਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਅਤੇ ਉਸ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਉਸ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਹੈ।
Verse 93
ततश्चाकृष्य पातालं ताभ्यां नीतो नृपात्मजः । पाताले ददृशे चोभौ स पन्नगकुमारकौ ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੇਖੇ—ਜਵਾਨ ਨਾਗ-ਰਾਜਕੁਮਾਰ।
Verse 94
फणामणिकृतोद्योतौ व्यक्तस्वस्तिकलक्षणौ । विलोक्य तौ सुरूपाङ्गौ विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਣਾਂ ਉੱਤੇ ਜੜੇ ਮਣੀਆਂ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਉਹ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸਵਸਤਿਕ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਖੁਲ ਗਈਆਂ।
Verse 95
विहस्य चाब्रवीत् प्रेम्णा साधु भो द्विजसत्तमौ । कथयामासतुस् तौ च पितरं पन्नगेश्वरम् ॥
ਉਹ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ—“ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ, ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ!” ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ, ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲੱਗੇ।
Verse 96
शान्तमश्वतरं नाम माननीयं दिवौकसाम् । रमणीयं ततोऽपश्यत् पातालं स नृपात्मजः ॥
ਉਸ ਨੇ ‘ਸ਼ਾਂਤਮਸ਼ਵਤਰ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਿਆ, ਜੋ ਦੇਵਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਪਾਤਾਲ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਮਨੋਹਰ ਸੀ।
Verse 97
कुमारैस्तरुणैर्वृद्धैरुरगैरुपशोभितम् । तथैव नागकन्याभिः क्रीडन्तीभिरितस्ततः ॥
ਉਹ ਪਾਤਾਲ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ—ਬਾਲਕ, ਜਵਾਨ ਅਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਸਭ; ਅਤੇ ਨਾਗ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਵੀ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਖੇਡਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
Verse 98
चारुकुण्डलहाराभिस्ताराभिर्गगनं यथा । गीतशब्दैस्तथान्यत्र वीणावेणुस्वनानुगैः ॥
ਸੁੰਦਰ ਕੁੰਡਲਾਂ ਅਤੇ ਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀਣਾ ਤੇ ਬਾਂਸਰੀ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 99
मृदङ्गपणवातोद्यम् हारिवेश्मशताकुलम् । वीक्षमाणः स पातालं ययौ शत्रुजितः सुतः ॥
ਪਾਤਾਲ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਅਤੇ ਪਣਵ ਦੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰੀੜਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਹਲਾਂ ਨਾਲ ਭੀੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਜਿਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 100
सह ताभ्यामभीष्टाभ्यां पन्नगाभ्यामरिन्दमः । ततः प्रविश्य ते सर्वे नागराजनिवेशनम् ॥
ਉਹ ਦੋ ਪ੍ਰਿਯ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਦਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਵੀਰ, ਸਭਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਤਦ ਨਾਗਰਾਜ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 101
ददृशुस्ते महात्मानमुरगाधिपतिं स्थितम् । दिव्यमाल्याम्बरधरं मणिकुण्डलभूषणम् ॥
ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਨਾਗਾਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹਾ ਵੇਖਿਆ—ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਮਣੀ-ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ।
Verse 102
स्वच्छमुक्ताफललताहारिहारोपशोभितम् । केयूरिणं महाभागमासने सर्वकाञ्चने ॥
ਉਹ ਨਾਗੇਂਦ੍ਰ ਸਾਫ਼ ਮੋਤੀਆਂ ਦੇ ਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੋਤੀ-ਸੂਤਰਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਕੜੇ ਪਹਿਨੇ, ਅਤਿ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਣੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 103
मणिविद्रुमवैदूर्य-जालान्तरितरूपके । स ताभ्यां दर्शितस्तस्य तातोऽस्माकमसाविति ॥
ਰਤਨਾਂ, ਪ੍ਰਵਾਲ ਅਤੇ ਵੈਡੂਰਯ ਦੀਆਂ ਜਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਥੇ ਉਸ ਰੂਪ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਦਿਖਾ ਕੇ ਬੋਲੇ—“ਇਹ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਹਨ।”
Verse 104
वीरः कुवलयाश्वोऽयं पित्रे चासौ निवेदितः । ततो ननाम चरणौ नागेन्द्रस्य ऋतध्वजः ॥
“ਇਹ ਵੀਰ ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ ਹੈ” ਕਹਿ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪਿਤਾ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਤਦੋਂ ਰਿਤਧਵਜ ਨੇ ਨਾਗੇਂਦ੍ਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 105
तमुत्थाप्य बलाद्गाढं नागेन्द्रः परिषस्वजे । मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय चिरं जीवेत्युवाच सः ॥
ਨਾਗੇਂਦ੍ਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਠਾ ਕੇ ਘੁੱਟ ਕੇ ਗਲੇ ਲਾਇਆ; ਅਤੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਘ ਕੇ (ਚੁੰਮ ਕੇ) ਕਿਹਾ—“ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਵਾਲਾ ਹੋ।”
Verse 106
निहतामित्रवर्गश्च पित्रोः सुश्रूषणं कुरु । वत्स ! धन्यस्य कथ्यन्ते परोक्षस्यापि ते गुणाः ॥
“ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਹੁਣ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾ ਕਰ। ਹੇ ਪੁੱਤਰ! ਧੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।”
Verse 107
भवतो मम पुत्राभ्यामसामान्या निवेदिताः । त्वमेवानेन वर्धेथा मनोवाक्कायचेष्टितैः ॥
ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਸ ਨਾਲ ਫਲੋ-ਫੂਲੋ।
Verse 108
जीवितं गुणिनः श्लाघ्यं जीवान्नेव मृतोऽगुणः । गुणवान् निर्वृतिं पित्रोः शत्रूणां हृदयज्वरम् ॥
ਸੱਜਣਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਹੈ; ਦੁਸ਼ਟ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮਰੇ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਗੁਣਵਾਨ ਪੁਰਖ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਪ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 109
करोत्यात्महितं कुर्वन् विश्वासञ्च महाजने । देवताः पितरो विप्रा मित्रार्थिविकलादयः ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਭਲਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮਿੱਤਰ, ਯਾਚਕ, ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਉਸ ਵੱਲ ਹੀ ਤੱਕਦੇ ਹਨ।
Verse 110
बान्धवाश्च तथैच्छन्ति जीवितं गुणिनश्चिरम् । परिवादनिवृत्तानां दुर्गतेषु दयावताम् । गुणिनां सफलं जन्म संश्रितानां विपद्गतैः ॥
ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਜਣ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਜੀਊਣ। ਜੋ ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੱਜਣ-ਜਨਮ ਫਲਵੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਪਏਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Verse 111
जड उवाच एवमुक्त्वा स तं वीरं पुत्राविदमथाब्रवीत् । पूजां कुवलयाश्वस्य कर्तुकामो भुजङ्गमः ॥
ਜੜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤਦ ਉਸ ਵੀਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਸੀ। ਇਧਰ ਨਾਗਰਾਜ ਕੂਵਲਯਾਸ਼ਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 112
स्नानादिकक्रमं कृत्वा सर्वमेव यथाक्रमम् । मधुपानादिसम्भोगमाहारञ्च यथेप्सितम् ॥
ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਮਧੁ-ਪਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਨਚਾਹਾ ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ।
Verse 113
ततः कुवलयाश्वेन हृदयोत्सवभूतया । कथया स्वल्पकं कालं स्थास्यामो हृष्टचेतसः ॥
ਫਿਰ ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ ਨਾਲ, ਦਿਲ ਲਈ ਤਿਉਹਾਰ ਬਣ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਉਸ ਗੱਲਬਾਤ ਰਾਹੀਂ, ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਠਹਿਰਾਂਗੇ।
Verse 114
अनुमेना च तन्मौनं वचः शत्रुजितः सुतः । तथा चकार नृपतिः पन्नगानामुदारधीः ॥
ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਜਿਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਗਿਆ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਰਾਜਾ, ਮਹਾਨਾਗਾਂ ਦਾ ਉਦਾਰ ਅਧਿਪਤੀ, ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 115
समेत्य तैरात्मजभूपनन्दनैर्महोरगाणामधिपः स सत्यवाक् । मुदान्वितोऽन्नानि मधूनि चात्मवान् यथोपयोगं बुभुजे स भोगभुक् ॥
ਉਹਨਾਂ ਰਾਜਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨਾਗਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ, ਯੋਗ ਰੀਤ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਮਧੁ-ਪਾਨ ਕੀਤਾ—ਉਹ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਭੋਗਤਾ ਸੀ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dharma dilemma: how a householder-king (Ṛtadhvaja) should respond to bereavement without collapsing into paralyzing lamentation. It contrasts self-reproach and emotional excess with the ethical necessity of continuing service (to father, kingdom, and righteous action), and it endorses disciplined effort (udyama) over fatalistic resignation.
It does not primarily function as a Manvantara-chronology unit. Instead, it advances a dynastic-ethical episode within the Purāṇic narrative: the continuity of Kuvalayāśva’s line is preserved through a ritually mediated rebirth of Madālasā as his daughter, linking personal dharma to lineage stability.
Although outside the Devī Māhātmya (Adhyāyas 81–93), the chapter contains a significant Śākta-theological stuti to Sarasvatī. The hymn identifies the Goddess with speech, Oṃkāra, akṣara-brahman, and the cosmological triads, and her boon establishes her as the authoritative source of musical and phonetic science (svara-vyañjana, tāla, laya).