Adhyaya 38: Dattatreya on Non-Identification (Mamata) and the Path to Liberation

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादे आत्मविवेको नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः । अष्टत्रिंशोऽध्यायः । जड उवाच । दत्तात्रेयं ततो विप्रं प्रणिपत्य स पार्थिवः । प्रत्युवाच महात्मानं प्रश्रयावनतो वचः ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ–ਪੁੱਤਰ ਸੰਵਾਦ ਅੰਦਰ ‘ਆਤਮਵਿਵੇਕ’ ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਅਠਤੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 2

सम्यक्प्रपश्यतो ब्रह्मन् मम दुःखं न किञ्चन । असम्यग्दर्शिनो मग्नाः सर्वदैवासुखार्णवे ॥

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜੋ ਸਮ੍ਯਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਿਥਿਆ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 3

यस्मिन् यस्मिन्ममासक्ता बुद्धिः पुंसः प्रजायते । ततस्ततः समादाय दुःखान्येव प्रयच्छति ॥

ਜਿਸ-ਜਿਸ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ‘ਮੇਰਾ’ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਦੁੱਖ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦਾ ਤੇ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 4

मार्जारभक्षिते दुःखं यादृशं गृहकुक्कुटे । न तादृङ्ममताशून्ये कलविङ्केऽथ मूषिके ॥

ਘਰਵਾਲੇ ਦਾ ਕੁੱਕੜ ਬਿੱਲੀ ਖਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ੋਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਸ਼ੋਕ ਚਿੜੀ ਜਾਂ ਚੂਹੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ‘ਮੇਰਾ’ ਦਾ ਭਾਵ ਨਹੀਂ।

Verse 5

सोऽहं न दुःखी न सुखी यतोऽहं प्रकृतेः परः । यो भूताभिभवो भूतैः सुखदुःखात्मकॊ हि सः ॥

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਨਾ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਨਾ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਾਂ। ਜੋ ਜੀਵਾਂ/ਹਾਲਤਾਂ ਤੋਂ ਅਭਿਭੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 6

दत्तात्रेय उवाच । एवमेतन्नरव्याघ्र यथैतद्व्याहृतं त्वया । ममेति मूलं दुःखस्य न ममेति च निर्वृतेः ॥

ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਰ-ਵਿਆਘ੍ਰ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਖਿਆ ਹੈ ਓਹੋ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ‘ਮੇਰਾ’ ਦੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ’ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।

Verse 7

मत्प्रश्नादेव ते ज्ञानमुत्पन्नमिदमुत्तमम् । ममेति प्रत्ययो येन क्षिप्तः शाल्मलितूलवत् ॥

ਮੇਰੇ ਸਿਰਫ਼ ਪੁੱਛਣ ਨਾਲ ਹੀ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ ਉਪਜਿਆ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ‘ਮੇਰਾ’ ਵਾਲੀ ਧਾਰਨਾ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਦੇ ਰੂਈ ਵਾਂਗ ਉਡਾ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 8

अहमित्यङ्कुरोत्पन्नो ममेति स्कन्धवान् महान् । गृहक्षेत्रोच्चशाखश्च पुत्रदारादिपल्लवः ॥

‘ਮੈਂ’ ਨਾਮ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਤੋਂ ‘ਮੇਰਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵੱਡਾ ਤਣਾ ਉੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਘਰ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੋਪਲੇ-ਪੱਤੇ ਬੱਚੇ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ ਹਨ।

Verse 9

धनधान्यमहापत्रो नैककालप्रवर्धितः । पुण्यापुण्याग्रपुष्पश्च सुखदुःखमहाफलः ॥

ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੱਤੇ ਕਈ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ ਧਨ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਹਨ। ਟਾਹਣੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਫਲ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਹਨ।

Verse 10

तत्र मुक्तिपथव्यापि मूढसम्पर्कसेचनः । विधित्साभृङ्गमालाढ्यो कृत्यज्ञानमहातरुः ॥

ਕਰਮਕਾਂਡ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਹ ਮਹਾਂ-ਵ੍ਰਿੱਖ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੱਕ ਵੀ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੋਹੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਸਿੰਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਕਰਣ ਦੀ ਇੱਛਾ’ ਰੂਪ ਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਲਦਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 11

संसाराध्वपरिश्रान्ता ये तच्छायां समाश्रिताः । भ्रान्तिज्ञानसुखाधीनास्तेषामात्यन्तिकं कुतः ॥

ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਥੱਕ ਕੇ ਉਸ (ਕੇਵਲ) ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੋਹ-ਜਨਿਤ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਸੁਖ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਯਸ—ਮੋਖ—ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ?

Verse 12

यैस्तु सत्सङ्गपाषाणशितेन ममतातरुः । छिन्नो विद्याकुठारेण ते गतास्तेन वर्त्मना ॥

ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਤਸੰਗ ਦੀ ਸਾਣ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ ਕੀਤੇ ਗਿਆਨ-ਕੁਹਾੜੇ ਨਾਲ ‘ਮਮਤਾ’ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਏ ਹਨ।

Verse 13

प्राप्य ब्रह्मवनं शीतं नीरजस्कमकण्टकम् । प्राप्नुवन्ति परां प्राज्ञा निर्वृतिं वृत्तिवर्जिताः ॥

ਧੂੜ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਕੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਠੰਢੇ ਵਨ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਚਿੱਤ-ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਗਿਆਨੀ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 14

भूतेन्द्रियमयं स्थूलं न त्वं राजन्न चाप्यहम् । न तन्मात्रमयावावां नैवान्तःकरणात्मकौ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਭੂਤਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਮੈਂ। ਨਾ ਅਸੀਂ ਤਨਮਾਤਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਅੰਤਹਕਰਣ (ਮਨ ਆਦਿ) ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹਾਂ।

Verse 15

कं वा पश्यामि राजेन्द्र ! प्रधानमिदमावयोः । यतः परो हि क्षेत्रज्ञः सङ्घातो हि गुणात्मकः ॥

ਤਾਂ ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਿੰਦਰ, ਮੈਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ? ਸਾਡੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਘਾਤ (ਦੇਹ-ਮਨ ਸਮੂਹ) ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ।

Verse 16

मशकोडुम्बरेषीकामुञ्जमत्स्याम्भसां यथा । एकत्वे 'पि पृथग्भावस्तथा क्षेत्रात्मनोर् नृप ! ॥

ਜਿਵੇਂ ਮੱਛਰ, ਉਦੁੰਬਰ-ਫਲ, ਨਲ/ਰੇਸ਼ਾ, ਮੁੰਜ ਘਾਹ, ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ—ਇਕੱਠੇ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ—ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ; ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਹੈ।

Verse 17

अलर्क उवाच भगवंस्त्वत्प्रसादेन ममाविर्भूतमुत्तमम् । ज्ञानं प्रधानचिच्छक्ति-विवेककरमीदृशम् ॥

ਅਲਰਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਗਵਨ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਅਤੇ ਚਿਤ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਵੇਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 18

किंत्वत्र विषयाक्रान्ते स्थैर्यवत्त्वं न चेतसि । न चापि वेद्मि मुच्येयं कथं प्रकृतिबन्धनात् ॥

ਪਰ ਇੱਥੇ, ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਾਵ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਵਾਂ।

Verse 19

कथं न भूयां भूयश्च कथं निर्गुणतामियाम् । कथञ्च ब्रह्मणैकत्वं व्रजेयṃ शाश्वतेन वै ॥

ਮੈਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਾ ਲਵਾਂ—ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਵਸਥਾ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂ? ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਸਦੀਵੀ ਏਕਤਾ ਕਿਵੇਂ ਹਾਸਲ ਕਰਾਂ?

Verse 20

तन्मे योगं तथा ब्रह्मन् ! प्रणतायाभियाचते । सम्यग् ब्रूहि महाप्राज्ञ ! सत्सङ्गो ह्युपकृन् नृणाम् ॥

ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮਨੋਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ—ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਉਹ ਯੋਗ ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਤਸੰਗ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।