Adhyaya 7: Harishchandra Tested by Vishvamitra: The Gift of the Kingdom and the Pandava Curse-Backstory

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे बलदेवब्रह्महत्यानाम षष्ठोऽध्यायः । सप्तमोऽध्यायः । धर्मपक्षिण ऊचुः— हरिश्चन्द्र इति राजर्षिरासीत्त्रेतायुगे पुरा । धर्मात्मा पृथिवीपालः प्रोल्लसत्कीर्तिरुत्तमः ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ‘ਬਲਦੇਵ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹਤਿਆ ਪ੍ਰਕਰਣ’ ਨਾਮਕ ਛੇਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਸੱਤਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ-ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁਰਾਤਨ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸੀ; ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਰੱਖਵਾਲਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਉੱਤਮ ਕੀਰਤੀ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸੀ।

Verse 2

न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्नाकालमरणं नृणाम् । नाधर्मरुचयः पौरास्तस्मिन् शासति पार्थिवे ॥

ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕਦੇ ਅਕਾਲ ਸੀ, ਨਾ ਰੋਗ; ਅਤੇ ਲੋਕ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਮਰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਵੀ ਅਧਰਮ ਵੱਲ ਰੁਝਾਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।

Verse 3

बभूवुर्न ततोन्मत्ताः धनवीर्यतपोमदैः । नाजायन्त स्त्रियश्चैव काश्चिदप्राप्तयौवनाः ॥

ਉਸ ਵੇਲੇ ਧਨ, ਬਲ ਜਾਂ ਤਪ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਮਦ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੀ ਉਨਮੱਤ (ਜਾਂ ਅਹੰਕਾਰੀ) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਕੋਈ ਇਸਤਰੀ ਯੌਵਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸਵ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਸੀ।

Verse 4

स कदाचिन्महाबाहुररण्येऽनुसरन् मृगम् । शुश्राव शब्दमसकृत् त्रायस्वेति च योषिताम् ॥

ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਮਹਾਬਾਹੁ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਿਰਨ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ‘ਬਚਾਓ, ਬਚਾਓ!’ ਵਾਲੀ ਚੀਖ-ਪੁਕਾਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 5

स विहाय मृगं राजा मा भैषीरित्यभाषत । मयि शासति दुर्मेधाः कोऽयमन्यायवृत्तिमान् ॥

ਹਿਰਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਡਰੋ ਨਾ।” ਫਿਰ ਕਿਹਾ, “ਜਦ ਮੈਂ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੌਣ ਮੂਰਖ ਹੈ ਜੋ ਅਨਿਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ?”

Verse 6

तत्क्रन्दितानुसारī च सर्वारम्भविघातकृत् । एकस्मिन्नन्तरे रौद्रो विघ्नराट् समचिन्तयत् ॥

ਉਸ ਚੀਖ-ਪੁਕਾਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਐਸਾ ਸੀ ਜੋ ਹਰ ਕੰਮ ਦਾ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ‘ਵਿਘਨਰਾਟ’ (ਵਿਘਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ) ਨੇ ਆਪਣੀ ਯੋਜਨਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ।

Verse 7

विश्वामित्रोऽयमतुलं तप आस्थाय वीर्यवान् । प्रागसिद्धाभवादीनां विद्याः साध्यति व्रती ॥

ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਤੁਲ ਤਪੱਸਿਆ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤ ਵਾਲਾ ਹੋਇਆ, ਪੂਰਵ-ਸਿੱਧੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗੁਹ੍ਯ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਧ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 8

साध्यमानाः क्षमामौनचित्तसंयमिनामुना । ता वै भयार्ताः क्रन्दन्ति कथं कार्यमिदं मया ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਮਾ, ਮੌਨ ਅਤੇ ਮਨ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ਰਤ ਉਸ ਮੁਨੀ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਡਰ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਚੀਕ ਪਏ—“ਮੈਂ ਇਹ ਕੰਮ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂ?”

Verse 9

तेजस्वी कौशिकश्वेष्ठो वयमस्य सुदुर्बलाः । क्रोशन्त्येतास्तथा भीता दुष्पारं प्रतिबाति मे ॥

“ਕੌਸ਼ਿਕ ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਹੈ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਿਲਕੁਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਾਂ। ਇਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਡਰ ਨਾਲ ਚੀਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ; ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਖ਼ਤਰਾ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।”

Verse 10

अथवायं नृपः प्राप्तो मा भैरिति वदन् मुहुः । इममेव प्रविश्याशु साधयिष्ये यथेप्सितम् ॥

“ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ; ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ‘ਡਰੋ ਨਾ।’ ਇਸੇ ਥਾਂ ਤੁਰੰਤ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਮਨਚਾਹਾ ਕੰਮ ਸਿਧ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।”

Verse 11

इति सञ्चिन्त्य रौद्रेण विघ्नराजेन वै ततः । तेनाविष्टो नृपः कोपादिदं वचनमब्रवीत् ॥

ਇਉਂ ਸੋਚ ਕੇ ਫਿਰ ਕ੍ਰੂਰ ਵਿਘਨਰਾਜ (ਵਿਘਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ) ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਦੇ ਆਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਾਜਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।

Verse 12

कोऽयं बघ्नाति वस्त्रान्ते पावकं पापकृन्नरः । बलोष्णतेजसा दीप्ते मयि पत्यावुपस्थिते ॥

ਇਹ ਕੌਣ ਪਾਪੀ ਹੈ ਜੋ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਕੋਨੇ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਬੁਝਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਬਲ-ਤੇਜ ਦੀ ਤਪਤ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਹਕਦੀ ਹੋਈ ਪਤੀ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਖੜੀ ਹਾਂ?

Verse 13

सो ’द्य मत्कार्मुकाक्षेप-विदीपितदिगन्तरैः । शरैर्विभिन्नसर्वाङ्गो दीर्घनिद्रां प्रवेक्ष्यति ॥

ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਧਨੁਸ਼ ਛੱਡਾਂਗੀ, ਤਾਂ ਦੂਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਚਮਕਦੇ ਤੀਰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਛੇਦ ਦੇਣਗੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਲੰਮੀ ਨੀਂਦ—ਅਰਥਾਤ ਮੌਤ—ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇਗਾ।

Verse 14

विश्वामित्रस्ततः क्रुद्धः श्रुत्वा तन्नृपतेर्वचः । क्रुद्धे चर्षिवरे तस्मिन्नेशुर्विद्याः क्षणेन ताः ॥

ਰਾਜੇ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਹ (ਗੁਹ੍ਯ) ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਪਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਈਆਂ।

Verse 15

स चापि राजा तं दृष्ट्वा विश्वामित्रं तपोनिधिम् । भीतः प्रावेपत अत्यर्थं सहसाश्वत्थपर्णवत् ॥

ਉਹ ਰਾਜਾ ਵੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਡਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਕਦਮ ਅਸ਼ਵੱਥ (ਪੀਪਲ) ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 16

स दुरात्मन्निति यदा मुनिस्तिष्ठेति चाब्रवीत् । ततः स राजा विनयात् प्रणिपत्याभ्यभाषत ॥

ਜਦੋਂ ਮੁਨੀ ਨੇ “ਦੁਸ਼ਟਾਤਮਾ” ਕਿਹਾ ਅਤੇ “ਠਹਿਰ” ਵੀ ਆਖਿਆ, ਤਦ ਉਹ ਰਾਜਾ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।

Verse 17

भगवन्नेष धर्मो मे नापराधो मम प्रभो । न क्रोद्धुमर्हसि मुने निजधर्मरतस्य मे ॥

ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਧਰਮ ਹੈ; ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਅਪਰਾਧ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਹਾਂ।

Verse 18

दातव्यं रक्षितव्यं च धर्मज्ञेन महीक्षिताः । चापं चोद्यंय योद्धव्यं धर्मशास्त्रानुसारतः ॥

ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਦਾਨ ਵੀ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵੀ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਯੁੱਧ ਕਰੇ।

Verse 19

विश्वामित्र उवाच । दातव्यं कस्य के रक्ष्याः कैरुद्धव्यं च ते नृप । क्षिप्रमेतत् समाचक्ष्व यद्यधर्मभयं तव ॥

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਾ, ਦਾਨ ਕਿਸ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਬਚਾਏ ਜਾਣ? ਜੇ ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈਂ ਤਾਂ ਜਲਦੀ ਦੱਸ।

Verse 20

हरिश्चन्द्र उवाच दातव्यं विप्रमुख्येभ्यो ये चान्ये कृशवृत्तयः । रक्ष्या भीताः सदा युद्धं कर्तव्यं परिपन्थिभिः ॥

ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਘੱਟ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਜੀਊਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਡਰੇ ਹੋਏ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਰਾਹਜ਼ਨਾਂ ਤੇ ਵੈਰੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਦਾ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 21

विश्वामित्र उवाच यदि राजा भवान् सम्यग्राजधर्ममवेक्षते । निर्वेष्टुकामो विप्रोऽहं दीयतामिष्टदक्षिणा ॥

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਾ, ਜੇ ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਯਜ੍ਞ-ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਦੇ। ਮੈਂ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਕਾਮੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਾਂ।

Verse 22

पक्षिण ऊचुः एतद्राजा वचः श्रुत्वा प्रहृष्टेनान्तरात्मना । पुनर्जातमिवात्मानं मेने प्राह च कौशिकम् ॥

ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਅੰਤਰ ਮਨ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ; ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਨਵਾਂ ਜਨਮ ਲੈ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕੌਸ਼ਿਕ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕਿਹਾ।

Verse 23

उच्यतां भगवन् यत्ते दातव्यमविशङ्कितम् । दत्तमित्येव तद्विद्धि यद्यपि स्यात् सुदुर्लभम् ॥

ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ—ਕਿਹੜਾ ਦਾਨ ਬਿਨਾ ਹਿਚਕ ਦੇ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਾਣ ਲਵੋ, ‘ਦਿੱਤਾ’ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ‘ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ’ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਵਸਤੂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲੱਭ ਹੋਵੇ।

Verse 24

हिरण्यं वा सुवर्णं वा पुत्रः पत्नी कलेवरम् । प्राणा राज्यं पुरं लक्ष्मीः यदभिप्रेतमात्मनः ॥

ਚਾਹੇ ਧਨ—ਚਾਂਦੀ ਜਾਂ ਸੋਨਾ—ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਜਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੀ; ਚਾਹੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਰਾਜ, ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ—ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਜੁੜਦੀ ਹੈ।

Verse 25

विश्वामित्र उवाच राजन् प्रतिगृहीतोऽयं यस्ते दत्तः प्रतिग्रहः । प्रयच्छ प्रथमं तावद् दक्षिणां राजसूयिकीम् ॥

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਜੋ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵੀਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ।

Verse 26

राजोवाच ब्रह्मंस्तामपि दास्यामि दक्षिणां भवतो ह्यहम् । व्रियतां द्विजशार्दूल यस्तवेष्टः प्रतिग्रहः ॥

ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿਆਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅਧੀਨ ਹਾਂ। ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੋ, ਉਹ ਚੁਣ ਲਵੋ।

Verse 27

विश्वामित्र उवाच ससागरां धरामेतां सभूभृद्ग्रामपत्तनाम् । राज्यं च सकलं वीर रथाश्वगजसङ्कुलम् ॥

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵੀਰ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪੂਰਾ ਰਾਜ ਮੈਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ।

Verse 28

कोष्ठागारं च कोषं च यच्चान्यद्विद्यते तव । विना भार्यां च पुत्रं च शरीरं च तवानघ ॥

ਤੇਰਾ ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਖਜ਼ਾਨਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਰ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ—ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੀ ਬਿਨਾਂ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਉਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੇ।

Verse 29

धर्मं च सर्वधर्मज्ञ यो यान्तमनुगच्छति । बहुना वा किमुक्तेन सर्वमेतत् प्रदीयताम् ॥

ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਚਾਲ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦਾ ਹੈ—ਵਧੇਰੇ ਕਹਿਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 30

पक्षिण ऊचुः प्रहृष्टेनैव मनसा सोऽविकारमुखो नृपः । तस्यार्षेर्वचनं श्रुत्वा तथेत्याह कृताञ्जलिः ॥

ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਰਾਜੇ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੀ ਅਤੇ ਚਿਹਰਾ ਅਡੋਲ; ਮੁਨੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ‘ਤਥਾਸਤੁ’ ਕਹਿ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।

Verse 31

विश्वामित्र उवाच सर्वस्वं यदि मे दत्तं राज्यमुर्वो बलं धनम् । प्रभुत्वं कस्य राजर्षे राज्यस्थे तापसे मयि ॥

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੇ ਰਾਜ, ਹੇ ਉਰਵਾ, ਬਲ ਅਤੇ ਧਨ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਤਪਸਵੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਾਂ, ਅਧਿਕਾਰ ਕਿਸ ਦਾ ਰਹੇਗਾ?

Verse 32

हरिश्चन्द्र उवाच— यस्मिन्नपि मया काले ब्राह्मण दत्ता वसुन्धरा । तस्मिन्नपि भवान् स्वामी किमुताद्य महीपतिः ॥

ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਤਦ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਮਾਲਕ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸੀ; ਹੁਣ ਤਾਂ, ਹੇ ਭੂਮਿਪਤੀ, ਇਹ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਸੱਚ ਹੈ।

Verse 33

विश्वामित्र उवाच यदि राजंस्त्वया दत्ता मम सर्वा वसुन्धरा । यत्र मे विषये स्वाम्यं तस्मान्निष्क्रान्तुमर्हसि ॥

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਾ, ਜੇ ਤੂੰ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਮੈਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿੱਥੇ ਮੇਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਤੈਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 34

श्रोणीसूत्रादिसकलं मुक्त्वा भूषणसंग्रहम् । तरुवल्कलमाबध्य सह पत्न्या सुतेन च ॥

ਉਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਣੀ-ਸੂਤਰ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਏ।

Verse 35

पक्षिण ऊचुः तथेत्य चोक्त्वा कृत्वा च राजा गन्तुं प्रचक्रमे । स्वपत्न्या शैव्यया सार्धं बालकेनात्मजेन च ॥

ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਏਵਮਸਤੁ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ੈਵਿਆ ਅਤੇ ਨਿੱਕੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ।

Verse 36

व्रजतः स ततो रुद्ध्वा पन्थानं प्राह तं नृपम् । क्व यास्यसीत्यदत्त्वा मे दक्षिणां राजसूयिकीम् ॥

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਚੱਲਣ ਲੱਗਾ, ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਰਾਹ ਰੋਕ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਦੀ ਜੋ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਣੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?”

Verse 37

हरिश्चन्द्र उवाच भगवन् राज्यं एतत् ते दत्तं निहतकण्टकम् । अवशिष्टम् इदं ब्रह्मन् अद्य देहत्रयं मम ॥

ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਭਗਵਨ, ਇਹ ਰਾਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਇਹ ਨਿਸ਼ਕੰਟਕ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਵੈਰੀ ਤੇ ਵਿਘਨ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਇਹ ‘ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਸਰੀਰ’ ਹੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 38

विश्वामित्र उवाच तथापि खलु दातव्या त्वया मे यज्ञदक्षिणा । विशेषतो ब्राह्मणानां हन्त्यदत्तं प्रतिश्रुतम् ॥

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਫਿਰ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਨਾ ਦੇਣਾ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 39

यावत् तोषो राजसूये ब्राह्मणानां तभवेन्नृप । तावदेव तु दातव्या दक्षिणा राजसूयिकी ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਰਾਜਸੂਯ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਣੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਨੀ ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਕਰਤਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਤਵਿਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੋਵੇ।

Verse 40

प्रतिश्रुत्य च दातव्यं योद्धव्यं चाततायिभिः । रक्षितव्यास्तथा चार्तास्त्वयैव प्राक् प्रतिश्रुतम् ॥

ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ ਦਾਨ ਜ਼ਰੂਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਆਤਤਾਈਆਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ— ਇਹੀ ਗੱਲ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ।

Verse 41

हरिश्चन्द्र उवाच भगवन् साम्प्रतं नास्ति दास्ये कालक्रमेण ते । प्रसादं कुरु विप्रर्षे सद्भावमनुचिन्त्य च ॥

ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਭਗਵਨ, ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ-ਦਾਸਤਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮਿਹਰ ਨਾਲ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ।

Verse 42

विश्वामित्र उवाच किम्प्रमाणो मया कालः प्रतीक्ष्यस्ते जनाधिप । शीघ्रमाचक्ष्व शापाग्निरन्यथा त्वां प्रदहक्ष्यति ॥

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਤੇਰੇ ਵਿਲੰਬ ਦੀ ਹੱਦ ਮੰਨ ਕੇ ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਤੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰਾਂ? ਜਲਦੀ ਬੋਲ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਅੱਗ ਤੈਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗੀ।

Verse 43

हरिश्चन्द्र उवाच मासेन तव विप्रर्षे प्रदास्ये दक्षिणाधनम् । साम्प्रतं नास्ति मे वित्तमनुज्ञां दातुमर्हसि ॥

ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੈਂ ਵਚਨ ਦਿੱਤੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਧਨ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਦੇਣ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਮੌਕਾ (ਸਮਾਂ) ਦਿਓ।

Verse 44

विश्वामित्र उवाच । गच्छ गच्छ नृपश्रेष्ठ स्वधर्ममनुपालय । शिवश्च तेऽध्वा भवतु मा सन्तु परिपन्थिनः ॥

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਾ, ਜਾ, ਹੇ ਰਾਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਨਿਭਾ। ਤੇਰਾ ਰਾਹ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਘਨ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਨਾ ਆਵੇ।

Verse 45

पक्षिण ऊचुः अनुज्ञातश्च गच्छेति जगाम वसुधाधिपः । पद्भ्यामनुचितां गन्तुमन्वगच्छत तं प्रिया ॥

ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਜਾ” ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਤੇ ਉਹ ਭੂਪਤੀ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਪਤਨੀ, ਭਾਵੇਂ ਪੈਦਲ ਜਾਣਾ ਉਸ ਲਈ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤੱਥਾਪਿ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਈ।

Verse 46

तं सभार्यं नृपश्रेष्ठं निर्यान्तं ससुतं पुरात् । दृष्ट्वा प्रचुक्रुशुः पौराः राज्ञश्चैवानुयायिनः ॥

ਉਸ ਰਾਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਨਗਰਵਾਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸੇਵਕ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 47

हानाथ किं जहास्यस्मान् नित्यार्तिपरिपीडितान् । त्वं धर्मतत्परो राजन् पौरानुग्रहकृत् तथा ॥

ਹੇ ਨਾਥ! ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਤਿਆਗੋਗੇ? ਤੁਸੀਂ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਹੋ ਅਤੇ ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ।

Verse 48

नयास्मानपि राजर्षे यदि धर्ममवेक्षसे । मुहूर्तं तिष्ठ राजेन्द्र भवतो मुखपङ्कजम् ॥

ਹੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ! ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੋ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਚਲੋ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਕ ਪਲ ਠਹਿਰੋ—ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਮੁਖ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੀਏ।

Verse 49

पिबामो नेत्रभ्रमरैः कदा द्रक्ष्यामहे पुनः । यस्य प्रयातस्य पुरो यान्ति पृष्ठे च पार्थिवाः ॥

ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕਦੋਂ ਵੇਖਾਂਗੇ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਭੌਰਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਰਸ ਪੀਵਾਂਗੇ—ਉਸ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਿਕਲਣ ਵੇਲੇ ਰਾਜੇ ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਦੇ ਹਨ।

Verse 50

तस्यानुयाति भार्येयं गृहीत्वा बालकं सुतम् । यस्य भृत्याः प्रयातस्य यान्त्यग्रे कुञ्जचरस्थिताः ॥

ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਨਿੱਕਾ ਪੁੱਤਰ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਕੇ। ਅਤੇ ਉਸ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਰਹੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੇਵਕ ਅੱਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਝਾੜੀਆਂ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਵਾਧੇ ਵਿਚਕਾਰ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ।

Verse 51

स एष पद्भ्यां राजेन्द्रो हरिश्चन्द्रो ’द्य गच्छति । हा राजन् सुकुमारं ते सुभ्रु सुत्वचमुन्‍नसम् ॥

ਵੇਖੋ—ਅੱਜ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਪੈਦਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਏ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਉਸ ਨਾਜ਼ੁਕ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈਂ—ਸੁਫੈਦ ਭੌਂਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਸੁੰਦਰ ਚਮੜੀ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਨੱਕ ਵਾਲੀ?

Verse 52

पथि पांशुपरिक्लिष्टं मुखं कीदृग्भविष्यति । तिष्ठ तिष्ठ नृपश्रेष्ठ स्वधर्ममनुपालय ॥

ਰਾਹ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਮੈਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗੇਗਾ? ਡਟ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹੁ, ਡਟ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹੁ, ਹੇ ਰਾਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।

Verse 53

आनृशंस्यं परो धर्मः क्षत्रियाणां विशेषतः । किं दारैः किं सुतैर्नाथ धनैर्धान्यैरथापि वा ॥

ਅਹਿੰਸਾ (ਕਰੁਣਾਮਈ ਸੰਯਮ) ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹ ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਪਤਨੀਆਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਅਤੇ ਧਨ-ਧਾਨ ਦਾ ਵੀ ਕੀ ਲਾਭ?

Verse 54

सर्वमेतत् परित्यज्य छायाभूता वयं तव । हानाथ हा महाराज हा स्वामिन् किं जहासि नः ॥

ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅਸੀਂ ਤੇਰੀ ਛਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ। ਹਾਏ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ! ਹਾਏ ਮਹਾਰਾਜ! ਹਾਏ ਸਵਾਮੀ—ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?

Verse 55

यत्र त्वं तत्र हि वयं तत्सुखं यत्र वै भवान् । नगरं तद्भवान् यत्र स स्वर्गो यत्र नो नृपः ॥

ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਹੈਂ ਓਥੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਹਾਂ; ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਹੈਂ ਓਹੀ ਸਾਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਹੈਂ ਓਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਸਾਡਾ ਰਾਜਾ ਹੈ ਓਹੀ ਸੁਰਗ ਹੈ।

Verse 56

इति पौरवचः श्रुत्वा राजा शोकपरिप्लुतः । अतिष्ठत स तदा मार्गे तेषामेवानुकम्पया ॥

ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤਦ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਠਹਿਰ ਗਿਆ।

Verse 57

विश्वामित्रोऽपि तं दृष्ट्वा पौरवाक्याकुलीकृतम् । रोषमर्षविवृत्ताक्षः समागम्य वचोऽब्रवीत् ॥

ਪੌਰਵ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਘਬਰਾਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਬੇਸਬਰੀ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਫਾੜ ਕੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ।

Verse 58

धिक् त्वां दुष्टसमाचारम् अनृतं जिह्मभाषणम् । मम राज्यं च दत्वा यः पुनः प्राक्रष्टुम् इच्छसि ॥

ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਧਿਕਕਾਰ—ਦੁਸ਼ਟ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਝੂਠੇ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਟੇਢੇ! ਮੈਂ ਰਾਜ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਛੀਨਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 59

इत्युक्तः परुषं तेन गच्छामीति सवेपथुः । ब्रुवन्नेवं ययौ शीघ्रमाकर्षन् दयितां करे ॥

ਉਸ ਦੀ ਕਠੋਰ ਡਾਂਟ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ, “ਮੈਂ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ,” ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲ ਪਿਆ।

Verse 60

कर्षतस्तां ततो भार्यां सुकुमारीं श्रमातुराम् । सहसा दण्डकाष्ठेन ताडयामास कौशिकः ॥

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਾਜ਼ੁਕ, ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਚੂਰ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਘਸੀਟ ਕੇ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕੌਸ਼ਿਕ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ।

Verse 61

तां तथा ताडितां दृष्ट्वा हरिश्चन्द्रो महीपतिः । गच्छामीत्याह दुःखार्तो नान्यत् किञ्चिदुदाहरत् ॥

ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰ ਖਾਂਦੀ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ,” ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲਿਆ।

Verse 62

अथ विश्वे तदा देवाः पञ्च प्राहुः कृपालवः । विश्वामित्रः सुपापोऽयं लोकान् कान् समवाप्स्यति ॥

ਤਦ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵ ਬੋਲੇ— “ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਤਿ ਪਾਪੀ ਹੈ; ਇਹ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਲੋਕ (ਗਤੀਆਂ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ?”

Verse 63

येनायां यज्वनां श्रेष्ठः स्वराज्यादवरॊपितः । कस्य वा श्रद्धया पूतं सुतं सोमं महाध्वरे । पीत्वा वयं प्रयास्यामो मुदं मन्त्रपुरःसरम् ॥

“ਯਜ्ञ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਤੋਂ ਕਿਸ ਨੇ ਡਿਗਾਇਆ? ਜਾਂ ਸ਼ਰੱਧਾ ਨਾਲ ਮਹਾਯਜ्ञ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਸੋਮ—ਕਿਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ—ਅਸੀਂ ਪੀ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਗੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰੀਏ?”

Verse 64

पक्षिण ऊचुः इति तेषां वचः श्रुत्वा कौशिकोऽतिरुषान्वितः । शशाप तान् मनुष्यत्वं सर्वे यूयमवाप्स्यथ ॥

ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕੌਸ਼ਿਕ ਤੀਬਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ— “ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੋਗੇ।”

Verse 65

प्रसादितश्च तैः प्राह पुनरेव महामुनिः । मानुषत्वेऽपि भवतां भवित्री नैव सन्ततिः ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ— “ਭਾਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਪਾਵੋਗੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਕੋਈ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।”

Verse 66

न दारसंग्रहश्चैव भविता न च मत्सरः । कामक्रोधविनिर्मुक्ता भविष्यथ सुराः पुनः ॥

“ਨਾ ਪਤਨੀਆਂ ਦਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਜਾਂ ਇਕੱਠ ਹੋਵੇਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਈਰਖਾ। ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਦੇਵਗਣ ਮੁੜ ਦੇਵਤਾ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ।”

Verse 67

ततोऽवतेरुरंशैः स्वैर्देवास्ते कुरुवेश्मनि । द्रौपदीगर्भसम्भूताः पञ्च वै पाण्डुनन्दनाः ॥

ਤਦੋਂ ਉਹ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ਾਵਤਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਅਵਤਰੇ; ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੀ ਕੋਖ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 68

एतस्मात् कारणात् पञ्च पाण्डवेया महारथाः । न दारसंग्रहं प्राप्ताः शापात् तस्य महामुनेः ॥

ਇਸ ਕਾਰਨ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੰਜ ਮਹਾਰਥੀ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ ਵਿਆਹ-ਗ੍ਰਹਣ (ਪਤਨੀ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ) ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ।

Verse 69

एतत्ते सर्वमाख्यातं पाण्डवेयकथाश्रयम् । प्रश्नं चतुष्टयं गीतं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਵੀ ਨਿਰੂਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?