Adhyaya 17: The Birth of Atri’s Three Sons: Soma, Dattatreya, and Durvasa

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादे अनसूयावरप्राप्तिर्नाम षोडशोऽध्यायः । सप्तदशोऽध्यायः । पुत्र उवाच ततो काले बहुतिथे द्वितीयो ब्रह्मणः सुतः । स्वभार्यां भगवानत्रिरनसूयामपश्यत ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਅਨਸੂਯਾ ਦੀ ਵਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ’ ਨਾਮਕ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਸਤਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਜਨਮੇ ਪੂਜਨੀਯ ਅਤ੍ਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਨਸੂਯਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 2

ऋतुस्नातां सुचार्वङ्गीं लोभनीयॊत्तमाकृतिम् । सकामो मनसा भेजे स मुनिस्तामनिन्दिताम् ॥

ਰਿਤੁ-ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਨਾਤ, ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਅਤਿ ਆਕਰਸ਼ਕ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਇਸਤਰੀ ਵੱਲ ਕਾਮ ਨਾਲ ਆਵਿਸ਼ਟ ਮੁਨੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਲਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 3

तस्याभिध्यायतस्तान्तु विकारो योऽन्वजायत । तमेवोवाह पवनस्तिरश्चोर्ध्वञ्च वेगवान् ॥

ਉਹ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਚਲਦੀ ਹੋਈ ਲੈ ਗਈ।

Verse 4

ब्रह्मरूपञ्च शुक्लाभं पतमानं समन्ततः । सोमरूपं रजोपेतं दिशस्तं जगृहुर्दश ॥

ਚਿੱਟਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਡਿੱਗਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਸੋਮ-ਸਰੂਪ ਬਣ ਗਿਆ; ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ।

Verse 5

स सोमो मानसोजज्ञे तस्यामत्रेः प्रजापतेः । पुत्रः समस्तसत्त्वानामायुराधार एव च ॥

ਉਹ ਸੋਮ ਉਸ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਅਤ੍ਰੀ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ। ਉਹ ਅਤ੍ਰੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਯੁ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੋਇਆ।

Verse 6

तुष्टेन विष्णुना जज्ञे दत्तात्रेयो महात्मना । स्वशरीरात् समुत्पाद्य सत्त्वोद्रिक्तो द्विजात्तमः ॥

ਮਹਾਤਮਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਜਨਮੇ—ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ। ਉਹ ਉੱਤਮ ਦਵਿਜ ਅਤੇ ਸਤ੍ਤਵ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ।

Verse 7

दत्तात्रेय इति ख्यातः सोऽनसूयास्तनं पपौ । विष्णुरेवावतार्णोऽसौ द्वितीयोऽत्रेः सुतोऽभवत् ॥

ਉਹ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਨੇ ਅਨਸੂਯਾ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪਿਆ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਅਤ੍ਰੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣਿਆ।

Verse 8

सप्ताहात् प्रच्युतो मातुरुदरात् कुपितो यतः । हैहयेन्द्रमुपावृत्तमपराध्यन्तमुद्धतम् ॥

ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੋਇਆ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਅਪਰਾਧੀ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰੀ ਹੈਹਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖਿਆ।

Verse 9

दृष्ट्वात्रौ कुपितः सद्यो दग्धुकामः स हैहयम् । गर्भवासमहायास-दुःखामर्षसमन्वितः ॥

ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤ੍ਰੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੁਰੰਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਹੈਹਯ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਗਰਭ-ਵਾਸ ਦੇ ਮਹਾਂ ਕਲੇਸ਼ ਤੇ ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਰੋਸ ਨਾਲ ਉਹ ਭਰ ਗਿਆ।

Verse 10

दुर्वासास्तमसोद्रिक्तो रुद्रांशः समजायत । इति पुत्रत्रयं तस्याः जज्ञे ब्रह्मेशवैष्णवम् ॥

ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਜੋਂ ਤਮੋਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਦੁਰਵਾਸਾ ਜਨਮਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨਸੂਯਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਈਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਅੰਸ਼-ਰੂਪ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।

Verse 11

सोमो ब्रह्मभवद्विष्णुर्दत्तात्रेयो व्यजायत । दुर्वासाः शङ्करो जज्ञे वरदानाद्दिवौकसाम् ॥

ਸੋਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਦੁਰਵਾਸਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ।

Verse 12

सोमः स्वरश्मिभैः शीतैर्वोरुधौषधिमानवान् । आप्याययन् सदा स्वर्गे वर्तते स प्रजापतिः ॥

ਸੋਮ ਆਪਣੇ ਠੰਢੇ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਸਦਾ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ।

Verse 13

दत्तात्रेयः प्रजां पाति दुष्टदैत्यनिबर्हणात् । शिष्टानुग्रहकृच्चेति ज्ञेयश्चांशः स वैष्णवः ॥

ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਦੁਸ਼ਟ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਵੈਸ਼ਣਵ ਅੰਸ਼ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 14

निर्दहत्यवमन्तारं दुर्वासा भगवानजः । रौद्रं समाश्रित्य वपुर्दृङ्मनोवाग्भिरुद्धतः ॥

ਅਜਨਮਾ ਅਤੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਦੁਰਵਾਸਾ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਅੱਖ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਉਗਰ ਵੇਗ ਨਾਲ ਆਵੇਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 15

सोमत्‍वं भगवानत्रैः पुनश्चक्रे प्रजापतिः । दत्तात्रेयोऽपि विषयान् योगास्थो बुभुजे हरिः ॥

ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਮੁੜ ਪੂਜਣਯੋਗ ਅਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਸੋਮ-ਪਦ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ; ਅਤੇ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਵੀ—ਹਰੀ—ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਕੇ ਵੀ ਯੋਗਿਕ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ।

Verse 16

दुर्वासाः पितरं हित्वा मातरञ्चोत्तम व्रतम् । उन्मत्ताख्यं समाश्रित्य परिबभ्राम मेदिनीम् ॥

ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ‘ਉਨਮੱਤ’ ਨਾਮਕ ਉੱਤਮ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਿਆ।

Verse 17

मुनिपुत्रवृतो योगी दत्तात्रेयोऽप्यसङ्गिताम् । अभीप्स्यमानः सरसि निममज्ज चिरं प्रभुः ॥

ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਯੋਗੀ, ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਵੈਰਾਗ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 18

तथापि तं महात्मानमतीव प्रियदर्शनम् । तत्यजुर्न कुमारास्ते सरसस्ती्रमाश्रिताः ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮੁਨੀ-ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਤਿ ਦਰਸ਼ਨੀਅ ਅਤੇ ਪਰਮ ਮਨੋਹਰ ਸੀ, ਛੱਡ ਨਾ ਸਕੇ; ਉਹ ਝੀਲ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।

Verse 19

दिव्ये वर्षशते पूर्णे यदा ते न त्यजन्ति तम् । तत्प्रीत्या सरसस्तीरे सर्वे मुनिकुमारकाः ॥

ਪੂਰੇ ਸੌ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਗਏ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ; ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮੁਨੀ-ਬਾਲਕ ਝੀਲ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।

Verse 20

ततो दिव्याम्बरधरां चारुपीननितम्बिनीम् । नारीमादाय कल्याणीमुत्तितार जलान्मुनिः ॥

ਤਦ ਉਹ ਮੁਨੀ ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਇੱਕ ਸ਼ੁਭ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆਇਆ; ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰ ਨਿਤੰਬਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ।

Verse 21

स्त्रीसन्निकर्षाद्यद्येते परित्यक्ष्यन्ति मामिति । मुनिपुत्रास्ततोऽसङ्गी स्थास्यामिति विचिन्तयन् ॥

ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ‘ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਕਰਕੇ ਕਿਤੇ ਇਹ ਮੁਨੀ-ਪੁੱਤਰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਨਾ ਦੇਣ,’ ਉਸ ਵਿਰਕਤ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ—‘ਤਾਂ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਹਾਂ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਰਹਾਂਗਾ,’ ਅਤੇ ਇਉਂ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 22

तथापि तं मुनिसुता न त्यजन्ति यदा मुनिम् । ततः सह तया नार्या मद्यपानमथापिबत् ॥

ਤੱਥਾਪਿ ਜਦੋਂ ਮੁਨੀ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮਦਿਰਾ ਪੀਤੀ।

Verse 23

सुरापानरतं ते न सभार्यं तत्यजुस्ततः । गीतवाद्यादिवनिताभोगसंसर्गदूषितम् ॥

ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਮਦਿਰਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ—ਇਸਤਰੀ-ਸੰਗ, ਗੀਤ, ਸੰਗੀਤ, ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਮਲਿਨ।

Verse 24

मन्यमाना महात्मानं पीतासवसविक्रियम् । नावाप दोषं योगीशो वारुणीं स पिबन्नपि ॥

ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਸਮਝ ਕੇ—ਭਾਵੇਂ ਮਦਿਰਾਪਾਨ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਸੀ—ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਵਾਰੁਣੀ (ਮਦਿਰਾ) ਪੀਂਦਿਆਂ ਵੀ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲਿਆ।

Verse 25

अन्तावसायिवेश्मान्तर्मातरिश्वा वसन्निव । सुरां पिबन् सपत्नीकस्तपस्तेपे स योगवित् । योगीश्वरश्चिन्त्यमानो योगिभिर्मुक्तिकाङ्क्षिभिः ॥

ਜਿਵੇਂ ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਨ (ਵਾਯੂ) ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਯੋਗ-ਵੇਤਾ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਮਦਿਰਾਪਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼-ਕਾਮੀ ਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਧਿਆਇਆ।