Adhyaya 53: Rudrasarga and the Measure of the Manvantaras: Svayambhuva Manu, Priyavrata’s Line, and the Seven Dvipas

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे रुद्रसर्गाभिधानो नाम द्विपञ्चाशोऽध्यायः । त्रिपञ्चाशोऽध्यायः— क्रौष्टुकिरुवाच— स्वायम्भुवं त्वयाख्यातमेतन्मन्वन्तरञ्च यत् । तदहं भगवन् सम्यक् श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम् ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਰੁਦ੍ਰ-ਸਰਗ’ ਨਾਮਕ ਬਾਵਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਤਿਰਪਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੌਸ਼ਟੁਕੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੁਸੀਂ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੁ ਅਤੇ ਉਸ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਭਗਵਨ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।

Verse 2

मन्वन्तरप्रमाणञ्च देवा देवर्षयस्तथा । ये च क्षितीशा भगवन् देवेन्द्रश्चैव यस्तथा ॥

ਹੇ ਭਗਵਨ, ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ, ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵੀ ਦੱਸੋ; ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੰਦਰ ਕੌਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਕਹੋ।

Verse 3

मार्कण्डेय उवाच— मन्वन्तराणां संख्याता साधिका ह्येकसप्ततिः । मानुषेण प्रमाणेन शृणु मन्वन्तरं च मे ॥

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਨਵੰਤਰ ਇਕਹੱਤਰ (ਅਤੇ ਹੋਰ) ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ।

Verse 4

त्रिंशत्कोट्यस्तु संख्याताः सहस्राणि च विंशतिः । सप्तषष्टिस्तथान्यानि नियुतानि च संख्यया ॥

ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਤੀਹ ਕਰੋੜ, ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਸੜਸਠ ਹੋਰ; ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਤ (ਦਸ-ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ) ਵੀ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 5

मन्वन्तरप्रमाणञ्च इत्येतत् साधिकं विना । अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया संख्यया स्मृतम् ॥

ਦੇਵ-ਮਾਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ‘ਸਾਧਿਕ’ (ਵਾਧੂ) ਭਾਗ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਇਹ ਪਰਿਮਾਣ ਅੱਠ ਲੱਖ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 6

द्विपञ्चाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि च । स्वायम्भुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस्तथा ॥

ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਵੰਜਾ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ। ਪਹਿਲਾ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ (ਅਗਲਾ) ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨੂ ਹੈ।

Verse 7

औत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा । षडेते मनवोऽतीतास्तथा वैवस्वतोऽधुना ॥

ਫਿਰ ਉੱਤਮ, ਤਾਮਸ, ਰੈਵਤ ਅਤੇ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ (ਮਨੂ) ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਛੇ ਮਨੂ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ; ਹੁਣ ਵੈਵਸਵਤ (ਮਨੂ) ਹੈ।

Verse 8

सावर्णिः पञ्च रौच्याश्च भौत्याश्चागामिनस्त्वमी । एतेषां विस्तरं भूयो मन्वन्तरपरिग्रहे ॥

ਸਾਵਰ੍ਣੀ, ਪੰਜ ਰੌਚ੍ਯ ਅਤੇ ਭੌਤ੍ਯ—ਇਹ ਮਨੂ ਹਾਲੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਅੱਗੇ ਮਨਵੰਤਰ-ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 9

वक्ष्ये देवानृषींश्चैव यक्षेन्द्राः पितरश्च ये । उत्पत्तिं संग्रहं ब्रह्मन् श्रूयतामस्य सन्ततिः ॥

ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਦਾ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਸ ਦੀ ਕ੍ਰਮ-ਪਰੰਪਰਾ ਸੁਣੀ ਜਾਵੇ।

Verse 10

यच्च तेषामभूत् क्षेत्रं तत्पुत्राणां महात्मनाम् । मनोः स्वायम्भुवस्यासन् दश पुत्रास्तु तत्समाः ॥

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਜੋ ਜੋ ਖੇਤਰ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਦ-ਕਾਠ ਵਾਲੇ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਦੇ ਵੀ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਸਨ।

Verse 11

यैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपर्वता । ससमुद्राकरवती प्रतिवर्षं निवेशिता ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਖਾਣਾਂ ਵਾਲੀ ਇਸ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵਸਾਇਆ ਅਤੇ ਵਰ੍ਹੇ-ਵਰ੍ਹੇ (ਖੇਤਰ-ਖੇਤਰ) ਵੰਡਿਆ।

Verse 12

ससमुद्राकरवती प्रतिवर्षं त्रेतायुगे तथा । प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तैः पौत्रैः स्वायम्भुवस्य च ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਖਾਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਵਾਯੰਭੁਵ (ਮਨੂ) ਦੇ ਪੌਤਰਾਂ ਨੇ ਵਰ੍ਹੇ-ਵਰ੍ਹੇ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 13

प्रियव्रतात् प्रजावत्यां वीरात् कन्या व्यजायत । कन्या सा तु महाभागा कर्दमस्य प्रजापते ॥

ਵੀਰ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਵਤੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਧੀ ਜਨਮੀ। ਉਹ ਪੁੰਨਵਾਨ ਧੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕਰਦਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਈ।

Verse 14

कन्ये द्वे दश पुत्रांश्च सम्राट्कुक्षी च ते उभे । तयोर्वै भ्रातरः शूराः प्रजापतिसमा दश ॥

ਦੋ ਧੀਆਂ—ਸਮ੍ਰਾਟ ਅਤੇ ਕੁਕ੍ਸ਼ੀ—ਅਤੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਵੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮਹਾਨਤਾ ਵਾਲੇ ਦਸ ਵੀਰ ਸਨ।

Verse 15

आग्नीध्रो मेधातिथिश्च वपुष्मांश्च तथापरः । ज्योतिष्मान्द्युतिमान् भव्यः सवनः सप्त एव ते ॥

ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸੱਤ ਸਨ—ਆਗਨੀਧ੍ਰ, ਮੇਧਾਤਿਥੀ, ਵਪੁਸ਼ਮਾਨ, ਜੋਤਿਸ਼ਮਾਨ, ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ, ਭਵ੍ਯ ਅਤੇ ਸਵਨ।

Verse 16

प्रियव्रतोऽभ्यषिञ्चत्तान् सप्त सप्तसु पार्थिवान् । द्वीपेषु तेन धर्मेण द्वीपांश्चैव निबोध मे ॥

ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਉਸ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਸੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਜੋਂ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਕੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਦੀਪਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਵੰਡ ਵੀ ਸੁਣੋ।

Verse 17

जम्बुद्वीपे तथाग्नीध्रं राजानं कृतवान् पिता । प्लक्षद्वीपेश्वरश्चापि तेन मेधातिथिः कृतः ॥

ਜੰਬੂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਗਨੀਧ੍ਰ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਪਲਕਸ਼ਦੀਪ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਮੈਧਾਤਿਥੀ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ।

Verse 18

शाल्मलेस्तु वपुष्मन्तं ज्योतिष्मन्तं कुशाह्वये । क्रौञ्चद्वीपे द्युतिमन्तं भव्यं शाकाह्वयेश्वरम् ॥

ਸ਼ਾਲਮਲਦੀਪ ਵਿੱਚ ਵਪੁਸ਼ਮਾਨ ਨੂੰ, ਕੁਸ਼ ਨਾਮਕ ਦੀਪ ਵਿੱਚ ਜੋਤਿਸ਼ਮਾਨ ਨੂੰ, ਕ੍ਰੌਂਚਦੀਪ ਵਿੱਚ ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਕ ਨਾਮਕ ਦੀਪ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਭਵ੍ਯ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

Verse 19

पुष्कराधिपतिं चापि सवनं कृतवान् सुतम् । महावीतो धातकीश्च पुष्कराधिपतेः सुतौ ॥

ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸਵਨ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਕਰਦੀਪ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਮਹਾਵੀਤ ਅਤੇ ਧਾਤਕੀ।

Verse 20

द्विधा कृत्वा तयोर्वर्षं पुष्करे संन्यवेशयत् । भव्यस्य पुत्राः सप्तासन्नामतस्तान्निबोध मे ॥

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਵਰ੍ਹੇ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਭਵ੍ਯ ਦੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ।

Verse 21

जलदश्च कुमारश्च सुकुमारो मनीवकः । कुशोत्तरोऽथ मेधावी सप्तमस्तु महाद्रुमः ॥

ਜਲਦ, ਕੁਮਾਰ, ਸੁਕੁਮਾਰ, ਮਣੀਵਕ, ਕੁਸ਼ੋੱਤਰ, ਮੇਧਾਵੀ—ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਮਹਾਦ੍ਰੁਮ ਸੀ।

Verse 22

तन्नामकानि वर्षाणि शाकद्वीपे चकार सः । तथा द्युतिमतः सप्त पुत्रास्तांश्च निबोध मे ॥

ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਦੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦ੍ਯੁਤਿਮਤ ਦੇ ਵੀ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ।

Verse 23

कुशलो मनुगश्चोष्णः प्राकरश्चार्थकारकः । मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सप्तमः परिकीर्तितः ॥

ਕੁਸ਼ਲ, ਮਨੁਗ, ਓਸ਼੍ਣ, ਪ੍ਰਾਕਰ, ਅਰਥਕਾਰਕ, ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਦੁੰਦੁਭੀ—ਇਹ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 24

तेषां स्वनामधेयानि क्रौञ्चद्वीपे तथाभवन् । ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे पुत्रनामाङ्कितानि वै ॥

ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਭੀ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਮਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਖੇਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ।

Verse 25

तत्रापि सप्त वर्षाणि तेषां नामानि मे शृणु । उद्भिदं वैष्णवञ्चैव सुरथं लम्बनं तथा ॥

ਉੱਥੇ ਵੀ ਸੱਤ ਵਰ੍ਹਸ਼ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ—ਉਦਭਿਦਾ, ਵੈਸ਼ਣਵ, ਸੁਰਥ ਅਤੇ ਲੰਬਨ।

Verse 26

धृतिमत् प्राकरञ्चैव कापिलं चापि सप्तमम् । वपुष्मतः सुताः सप्त शाल्मलेशस्य चाभवन् ॥

ਧ੍ਰਿਤਿਮਤ, ਪ੍ਰਾਕਾਰ ਅਤੇ ਕਾਪਿਲ ਵੀ (ਨਾਮਾਂ ਵਜੋਂ) ਸਨ—ਸੱਤਵਾਂ। ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਮਲਦਵੀਪ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਪੁਸ਼ਮਾਨ ਦੇ ਵੀ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਸਨ।

Verse 27

श्वेतश्च हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा । वैद्युतो मानसश्चैव केतुमान् सप्तमस्तथा ॥

ਸ਼ਵੇਤ, ਹਰਿਤ, ਜੀਮੂਤ, ਰੋਹਿਤ, ਵੈਦ੍ਯੁਤ, ਮਾਨਸ—ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤਵਾਂ ਕੇਤੁਮਾਨ।

Verse 28

तथैव शाल्मले तेषां समनामानि सप्त वै । सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरस्य वै ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਲਮਲਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਨਾਮਾਂ ਵਾਲੇ ਸੱਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਅਤੇ ਪਲਕਸ਼ਦਵੀਪ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਮੇਧਾਤਿਥੀ ਦੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਸਨ।

Verse 29

येषां नामाङ्कितैर्वर्षैः प्लक्षद्वीपस्तु सप्तधा । पूर्वं शाकभवं वर्षं शिशिरन्तु सुखोदयम् ॥

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਵਰ੍ਹਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ਪਲਕਸ਼ਦਵੀਪ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਕਭਵ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸ਼ਿਸਿਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਖੋਦਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।

Verse 30

आनन्दञ्च शिवञ्चैव क्षेमकञ्च ध्रुवन्तथा । प्लक्षद्वीपादिभूतेषु शाकद्वीपान्तिमेषु वै ॥

ਪਲਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵੀਪ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਅੰਤਿਮ ਸ਼ਾਕਦ੍ਵੀਪ ਤੱਕ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਆਨੰਦ’, ‘ਸ਼ਿਵ’, ‘ਖੇਮਕ’ ਅਤੇ ‘ਧ੍ਰੁਵ’—ਇਹ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

Verse 31

ज्ञेयः पञ्चसु धर्मश्च वर्णाश्रमविभागजः । नित्यः स्वाभाविकश्चैव अहिंसाविधिवर्धितः ॥

ਉਹਨਾਂ ਪੰਜ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਤੋਂ ਧਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣੋ। ਉਹ ਧਰਮ ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 32

पञ्चस्वेतेषु वर्षेषु सर्वसाधारणः स्मृतः । अग्नीध्राय पिता पूर्वं जम्बूद्वीपं ददौ द्विज ॥

ਉਹਨਾਂ ਪੰਜ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਅਗਨੀਧ੍ਰ ਨੂੰ ਜੰਬੂਦ੍ਵੀਪ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।

Verse 33

तस्य पुत्रा बभूवुर्हि प्रजापतिसमा नव । ज्येष्ठो नाभिरिति ख्यातस्तस्य किंपुरुषो 'नुजः ॥

ਉਸ ਦੇ ਨੌਂ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਮਾਨੋ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ‘ਨਾਭਿ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ‘ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼’ ਸੀ।

Verse 34

हरिवर्षस्तृतीयस्तु चतुर्थो 'भूदिलावृतः । वश्यश्च पञ्चमः पुत्रो हिरण्यः षष्ठ उच्यते ॥

ਤੀਜਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਹਰਿਵਰਸ਼’ ਸੀ; ਚੌਥਾ ‘ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ’। ਪੰਜਵਾਂ ਪੁੱਤਰ ‘ਵਸ਼੍ਯ’ ਸੀ; ਛੇਵਾਂ ‘ਹਿਰਣ੍ਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 35

कुरुस्तु सप्तमस्तेषां भद्राश्वश्चाष्टमः स्मृतः । नवमः केतुमालश्च तन्नाम्ना वर्षसंस्थितिः ॥

ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਰੂ ਸੱਤਵਾਂ ਸੀ; ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਅੱਠਵਾਂ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੌਵਾਂ ਕੇਤੁਮਾਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉਹ ਵਰ੍ਹਸ਼ (ਦੇਸ਼) ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 36

यानि किपुरुषाद्यानि वर्जयित्वा हिमाह्वयम् । तेषां स्वबावतः सिद्धिः सुखप्राया ह्यत्नतः ॥

ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਆਦਿ ਵਰ੍ਹਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ‘ਹਿਮ’ ਨਾਮਕ ਵਰ੍ਹਸ਼ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੋਰ ਵਰ੍ਹਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਜੀਵਨ ਅਕਸਰ ਸੁਖਮਈ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਯਤਨ ਦੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 37

विपर्ययो न तेष्वस्ति जरा मृत्युभयं न च । धर्माधर्मौ न तेष्वास्तां नोत्तमाधममध्यमाः ॥

ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਲਟਾਅ (ਪਤਨ) ਨਹੀਂ; ਨਾ ਬੁਢਾਪਾ ਹੈ, ਨਾ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਾ ਧਰਮ ਹੈ ਨਾ ਅਧਰਮ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉੱਤਮ-ਅਧਮ-ਮੱਧਮ ਦਾ ਕੋਈ ਭੇਦ ਹੈ।

Verse 38

न वै चतुर्युगावस्था नार्तवा ऋतवो न च । आग्नीध्रसूनोर्नाभेस्तु ऋषभो 'भूत् सुतो द्विज ॥

ਉੱਥੇ ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਵਸਥਾ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਰੁੱਤਾਂ ਹਨ, ਨਾ ਨਿਯਮਤ ਰੁੱਤ-ਚੱਕਰ। ਪਰ ਅਗਨੀਧ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਭੀ ਨੂੰ, ਹੇ ਦਵਿਜ, ਰਿਸ਼ਭ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜਨਮਿਆ।

Verse 39

ऋषभाद्भरतो जज्ञे वीरः पुत्रशताद्वरः । सो 'भिषिच्यर्षभः पुत्रं महाप्रव्राज्यमास्थितः ॥

ਰਿਸ਼ਭ ਤੋਂ ਉਹ ਵੀਰ ਭਰਤ ਜਨਮਿਆ—ਆਪਣੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ। ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਕੇ ਰਿਸ਼ਭ ਨੇ ਮਹਾਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜਿਆ (ਮਹਾ-ਸੰਨਿਆਸ) ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਯ ਲਿਆ।

Verse 40

तपस्तेपे महाभागः पुलहाश्रमसंश्रयः । हिमाह्विं दक्षिणं वर्षं भरताय पिता ददौ ॥

ਪੁਲਹ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ‘ਹਿਮਾਹ੍ਵ’ ਨਾਮਕ ਦੱਖਣੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

Verse 41

तस्मात् तु भारतं वर्षं तस्य नाम्ना महात्मनः । भतस्याप्यभूत् पुत्रः सुमतिर्नाम धार्मिकः ॥

ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਇਹ ਭੂਮੀ ‘ਭਾਰਤ-ਵਰਸ਼’ ਕਹੀ ਗਈ। ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸੂਮਤੀ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਧਰਮੀ ਸੀ।

Verse 42

तस्मिन् राज्यं समावेश्य भरतोऽपि वनं ययौ । एतेषां पुत्रपौत्रैस्तु सप्तद्वीपा वसुन्धरा ॥

ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਭਰਤ ਵੀ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪੌਤਰਾਂ ਨੇ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭੋਗ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।

Verse 43

प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तु भुक्त्वा स्वायम्भुवेऽन्तरे । एष स्वायम्भुवः सर्गः कथितस्ते द्विजोत्तम ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ, ਇਹ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 44

पूर्वमन्वन्तरे सम्यक् किमन्यत् कथयामि ते ॥

ਹੁਣ ਪਹਿਲੇ ਮਨਵੰਤਰ ਬਾਰੇ—ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ?