Adhyaya 24: Kuvalayashva’s Refusal of Gifts and the Vision of Madalasa’s Maya

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे मदालसोपाख्याने कुवलयाश्वपातालगमनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः । चतुर्विंशोऽध्यायः । जड उवाच कृताहारं महात्मानामधिपं पवनाशिनाम् । उपासाञ्चक्रिरे पुत्रौ भूपालतनयस्तथा ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਮਦਾਲਸਾ-ਉਪਾਖਿਆਨ ਵਿੱਚ ‘ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ ਦਾ ਪਾਤਾਲ ਗਮਨ’ ਨਾਮਕ ਤੇਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਚੌਵੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਜੜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ‘ਵਾਯੁ-ਭੋਜੀ’ (ਨਾਗਾਂ) ਦੇ ਮਹਾਤਮਾ ਅਧਿਪਤੀ ਨੇ ਭੋਜਨ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ।

Verse 2

कथाभिरनुरूपाभिः स महात्मा भुजङ्गमः । प्रीतिं सञ्जनयामास पुत्रसख्युरुवाच च ॥

ਯੋਗ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾਲ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਸੱਪ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਜਗਾਇਆ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।

Verse 3

तव भद्र ! सुखं ब्रूहि गेहमभ्यागतस्य यत् । कर्तव्यमुत्सृजाशङ्कां पितरीव सुतो मयि ॥

ਹੇ ਆਰਯ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਭਾਵੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ—ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਏ ਹੋਏ ਲਈ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੱਕ ਛੱਡ; ਪਿਉ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੋ ਜਾ।

Verse 4

रजतं वा सुवर्णं वा वस्त्रं वाहनमासनम् । यद्वाभिमतमत्यर्थं दुर्लभं तद्वृणुष्व माम् ॥

ਚਾਂਦੀ ਜਾਂ ਸੋਨਾ, ਕੱਪੜੇ, ਵਾਹਨ, ਆਸਨ—ਜੋ ਬਹੁਤ ਚਾਹੀਦਾ ਤੇ ਦੁਲੱਭ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਚੁਣ ਲੈ।

Verse 5

कुवलयाश्व उवाच तव प्रसादाद्भगवन् ! सुवर्णादि गृहे मम । पितुरस्ति ममाद्यापि न किञ्चित् कार्यमीदृशम् ॥

ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਸੋਨਾ ਆਦਿ ਅੱਜ ਵੀ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਐਸੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

Verse 6

ताते वर्षसहस्राणि शासतीमां वसुन्धराम् । तथैव त्वयि पातालं न मे याञ्चोन्मुखं मनः ॥

ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੇਰਾ ਮਨ ਯਾਚਨਾ ਕਰਕੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦਾ।

Verse 7

ते स्वर्ग्याश्च सुपुण्याश्च येषां पितरि जीवति । तृणकोटिसमं वित्तं तारुण्याद्वित्तकोटिषु ॥

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਜੀਵਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ-ਯੋਗ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਧਨ ਦੇ ਢੇਰ ਵੀ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਕਰੋੜਾਂ ਤਿੰਨਕਾਂ ਵਾਂਗ ਤੱਛ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਬਲ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 8

मित्राणि तुल्यशिष्टानि तद्वद्देहमनामयम् । जनिता ध्रियते वित्तं यौवनं किं नु नास्ति मे ॥

ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰ ਸਮਾਨ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵੀ ਨਿਰੋਗ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਜੀਵਿਤ ਹੈ, ਧਨ ਹੈ, ਜਵਾਨੀ ਹੈ—ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਘਾਟ ਹੈ?

Verse 9

असत्यार्थे नृणां याञ्चाप्रवणं जायते मनः । सत्यशेषे कथं याञ्चां मम जिह्वा करिष्यति ॥

ਜਦੋਂ ਮਕਸਦ ਝੂਠਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਨ ਮੰਗਣ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੇਵਲ ਸੱਚ ਹੀ ਬਚੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਜੀਭ ਕਿਵੇਂ ਬੇਨਤੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲੇ?

Verse 10

यैर् न चिन्त्यं धनं किञ्चिन् मम गेहेऽस्ति नास्ति वा । पितृबाहुतरुच्छायां संश्रिताः सुखिनो हि ते ॥

ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਧਨ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਰਤਾ ਭਰ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ-ਰੂਪੀ ਰੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁਖੀ ਹਨ।

Verse 11

ये तु बाल्यात् प्रभृत्येव विना पित्रा कुटुम्बिनः । ते सुखास्वादविभ्रंशान् मन्ये धात्रैव वञ्चिताः ॥

ਪਰ ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੰਞੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧਾਤਾ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਵੰਞੇ ਹੋਏ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੁਖ ਦੇ ਰਸ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿੱਛੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 12

तद्वयं त्वत्प्रसादेन धनरत्नादिसञ्चयान् । पितृमुक्तान् प्रयच्छामः कामतो नित्यमर्थिनाम् ॥

ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਧਨ, ਰਤਨ ਆਦਿ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਦਿਆਂਗੇ।

Verse 13

तत् सर्वमिह संप्राप्तं यदङ्घ्रियुगलं तव । मच्चूडामणिना स्पृष्टं यच्चाङ्गस्पर्शमाप्तवान् ॥

ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਦੇ ਰਤਨ ਦੇ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ-ਯੁਗਲ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਦੇਹ-ਸਪਰਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਕੇ ਹੈ।

Verse 14

जड उवाच इत्येवं प्रसृतं वाक्यमुक्तः पन्नगसत्तमः । प्राह राजसुतं प्रीत्या पुत्रयोरुपकारिणम् ॥

ਜਾੜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਚਨ ਕਹੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਾਗ ਨੇ ਉਸ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਦੋਨਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਉਪਕਾਰਕ ਸੀ, ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ।

Verse 15

नाग उवाच यदि रत्नसुवर्णादि मत्तोऽवाप्तुं न ते मनः । यदन्यन्मनसः प्रीत्यै तद्ब्रूहि त्वं ददाम्यहम् ॥

ਨਾਗ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੇ ਤੇਰਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਰਤਨ, ਸੋਨਾ ਆਦਿ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਦੱਸ ਤੇਰੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਪਸੰਦ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਹੀ ਦੇਵਾਂਗਾ।

Verse 16

कुवलयाश्व उवाच भगवन्स्त्वत्प्रसादेन प्रार्थितस्य गृहे मम । सर्वमस्ति विशेषेण संप्राप्तं तव दर्शनात् ॥

ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ! ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਸਭ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 17

कृतकृत्योऽस्मि चैतेन सफलं जीवितञ्च मे । यदङ्गसंस्लेषमितस्तव देवस्य मानुषः ॥

ਇਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਜੋ ਕਰਨਾ ਸੀ ਉਹ ਕਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਵੀ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ—ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਦੇਹ-ਸਪਰਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 18

ममोत्तमाङ्गे त्वत्पादरजसा यदिहास्पदम् । कृतं तेनैव न प्राप्तं किं मया पन्नगेश्वर ॥

ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਮੇਰੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਗਈ ਹੈ; ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਇਸ ਨਾਲ ਕੀ ਅਸਿੱਧ ਰਹਿ ਗਿਆ? ਹੇ ਨਾਗੇੰਦਰ, ਮੈਂ ਕੀ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ?

Verse 19

यदि त्ववश्यं दातव्यो वरो मम यथेप्सितः । तत्पुण्यकर्मसंस्कारो हृदयान्मा व्यपैतु मे ॥

ਜੇ ਮੇਰੀ ਇੱਛਿਤ ਬਰਕਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੇਣੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾਂ ਹਟੇ।

Verse 20

सुवर्णमणिरत्नादि वाहनं गृहमासनम् । स्त्रियोऽन्नपानं पुत्राश्च चारुमाल्यानुलेपनम् ॥

ਸੋਨਾ, ਰਤਨ ਅਤੇ ਮਣੀ; ਵਾਹਨ; ਘਰ ਅਤੇ ਆਸਨ; ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ; ਅੰਨ-ਪਾਨ; ਪੁੱਤਰ; ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਲੇਪ—

Verse 21

एते च विविधाः कामा गीतवाद्यादिकञ्च यत् । सर्वमेतन्मम मतं फलं पुण्यवनस्पतेः ॥

ਅਤੇ ਇਹ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਗ, ਨਾਲ ਹੀ ਗੀਤ, ਵਾਜੇ ਆਦਿ—ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਪੁੰਨ-ਵ੍ਰਿੱਖ’ ਦਾ ਫਲ ਹੈ।

Verse 22

तस्मान्नरेण तन्मूलः कार्यो यत्नः कृतात्मना । कर्तव्यः पुण्यसक्तानां न किञ्चिद्भुवि दुर्लभम् ॥

ਇਸ ਲਈ ਸੰਯਮੀ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਉਸ ਧਰਮ-ਮੂਲ ਵੱਲ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠਾਂ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਦੁਸ਼ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਨਹੀਂ।

Verse 23

अश्वतर उवाच एवम् भविष्यति प्राज्ञ ! तव धर्माश्रिता मतिः । सत्यञ्चैतत् फलं सर्वं धर्मस्योक्तं यथा त्वया ॥

ਅਸ਼ਵਤਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਤਥਾਸਤੁ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ; ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਧਰਮ-ਫਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ।”

Verse 24

तथाप्यवश्यं मद्गेहमागतॆन त्वयाधुना । ग्राह्यं यन्मानुषे लोके दुष्प्राप्तं भवतो मतम् ॥

ਤਾਂ ਵੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਏ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਕੁਝ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਮਨੁੱਖ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸਮਝਦੇ ਹੋ।

Verse 25

जड उवाच तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा स तदा नृपनन्दनः । मुकावलोकनं चक्रे पन्नगेश्वरपुत्रयोः ॥

ਜੜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਨਾਗੇੰਦਰ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਕੀਤੀ।

Verse 26

ततस्तौ प्रणिपत्योभौ राजपुत्रस्य यन्मतम् । तत्पितुः सकलं वीरौ कथयामासतुः स्फुटम् ॥

ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾ ਜੋ ਮਨੋਰਥ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਣ ਲੱਗੇ।

Verse 27

पुत्रापूचतुः ततोऽस्य पत्नी दयिता श्रुत्वेमं विनिपातितम् । अत्यजद्दयितान् प्राणान् विप्रलब्धा दुरात्मना ॥

ਤਦ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਹ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੁਸ਼ਟ ਦੇ ਛਲ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋਈ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਪਤਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ।

Verse 28

केनापि कृतवैरेण दानवेन कुबुद्धिना । गन्धर्वराजस्य सुता नाम्ना ख्याता मदालसा ॥

ਕਿਸੇ ਦੁਸ਼ਟ-ਮਤਿ ਦਾਨਵ ਨੇ ਵੈਰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਗੰਧਰਵ-ਰਾਜ ਦੀ ਧੀ—ਮਦਾਲਸਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ—ਨੂੰ ਉਸ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 29

कृतज्ञोऽयं ततस्तात ! प्रतिज्ञां कृतवानिमाम् । नान्या भार्या भवित्रीति वर्जयित्वा मदालसाम् ॥

ਫਿਰ, ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ, ਉਸ ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਇਹ ਵਰਤ ਧਾਰਿਆ—‘ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਸਤਰੀ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ ਬਣੇਗੀ’—ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਦਾਲਸਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।

Verse 30

द्रष्टुं तां चारुसर्वाङ्गीमयं वीर ! ऋतध्वजः । तात ! वाञ्छति यद्येतत् क्रियते तत् कृतं भवेत् ॥

ਹੇ ਵੀਰ, ਰਿਤਧਵਜ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ—ਜੇ ਇਹੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਤਾਂ ਐਸਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ; ਇਹ ਕੰਮ ਸਿੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 31

अश्वतर उवाच भूतैर्वियोगिनो योगस्तादृशैरेव तादृशः । कथमेतद्विना स्वप्नं मायां वा शम्बरॊदिताम् ॥

ਅਸ਼ਵਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ‘ਸੰਯੋਗ’ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਹੀ ਜਾਤ ਦਾ, ਸਮਾਨ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਜਾਂ ਸ਼ੰਬਰ ਵੱਲੋਂ ਰਚੀ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 32

जड उवाच प्रणिपत्य भुजङ्गेशं पुत्रः शत्रुजितस्ततः । प्रत्युवाच महात्मानं प्रेमलज्जासमन्वितः ॥

ਜੜ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦੋਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਜਿਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਵਿਨਮ੍ਰ ਲਾਜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।

Verse 33

मायामयीमप्यधुना मम तात ! मदालसाम् । यदि दर्शयते मन्ये परं कृतमनुग्रहम् ॥

ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ, ਮਦਾਲਸਾ ਭਾਵੇਂ ਮਾਇਆ-ਮਈ ਹੋਵੇ—ਪਰ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣੇ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਖਾ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਪਕਾਰ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।

Verse 34

अश्वतर उवाच तस्मात् पश्येह वत्स ! त्वं मायाञ्चेद् द्रष्टुमिच्छसि । अनुग्राह्यो भवान् गेहं बालोऽप्यभ्यागतो गुरुः ॥

ਅਸ਼ਵਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਲਈ, ਪਿਆਰੇ ਬਾਲਕ, ਜੇ ਤੂੰ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਵੇਖ। ਤੂੰ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈਂ; ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਆਇਆ ਬੱਚਾ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 35

जड उवाच आनयामास नागेन्द्रो गृहगुप्तां मदालसाम् । तेषां सम्मोहनार्थाय ज्जल्प च ततः स्फुटम् ॥

ਜੜ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਾਗਨਾਥ ਘਰ ਅੰਦਰ ਲੁਕਾ ਕੇ ਰੱਖੀ ਮਦਾਲਸਾ ਨੂੰ ਲੈ ਆਇਆ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਸਾਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ।

Verse 36

दर्शयामास च तदा राजपुत्राय तां शुभाम् । सेयं न वेति ते भार्या राजपुत्र ! मदालसा ॥

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਵਿਖਾ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਕੀ ਇਹ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਮਦਾਲਸਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?”

Verse 37

जड उवाच स दृष्ट्वा तां तदा तन्वीं तत्क्षणात् विगतत्रपः । प्रियेत्य् तामभिमुखं ययौ वाचमुदीरयन् । निवारयामास च तं नागः सोऽश्वतरस्त्वरन् ॥

ਜੜ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਸੁੱਕੀ-ਸੁਡੌਲ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਬੇਸ਼ਰਮ ਹੋ ਗਿਆ; “ਪ੍ਰਿਯੇ!” ਕਹਿ ਕੇ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ। ਪਰ ਨਾਗ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਅਸ਼ਵਤਰ ਨੇ ਫੌਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ।

Verse 38

अश्वतर उवाच मायैयं पुत्र ! मा स्प्राक्षीः प्रागेव कथितं तव । अन्तर्धानमुपैत्याशु माया संस्पर्शनादिभिः ॥

ਅਸ਼ਵਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਬੱਚੇ, ਇਹ ਮਾਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹ। ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਖਿਆ ਸੀ—ਸਪਰਸ਼ ਆਦਿ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੀ ਮਾਇਆ ਜਲਦੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 39

ततः पपात मेदिन्यां स तु मूर्च्छापरिप्लुतः । हा प्रियेत्य् वदन् सोऽथ चिन्तयामास भामिनीम् ॥

ਫਿਰ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। “ਹਾਏ ਪ੍ਰਿਯੇ!” ਕਹਿ ਕੇ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਉਸ ਕਾਮਿਨੀ ਨੂੰ ਹੀ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 40

अहो स्नेहोऽस्य नृपतेर्ममोपऱ्यचलं मनः । येनायं पातनोऽरीणां विना शस्त्रेण पातितः ॥

ਅਹੋ—ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਐਨੀ ਪ੍ਰੀਤ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਅਡੋਲ ਮਨ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬੱਝਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ‘ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਪਾਤਕ’ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹਥਿਆਰ ਦੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 41

मायेति दर्शिता तेन मिथ्या मायेति यत्स्फुटम् । वाय्वम्बुतेजसां भूमेराकाशस्य च चेष्टया ॥

ਉਸ ਨੇ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਮਾਇਆ ਹੈ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਝੂਠੀ ਮਾਇਆ; ਜੋ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚਲਦੀ ਹੈ।

Verse 42

जड उवाच ततः कुवलयाश्वं तं समाश्वास्य भुजङ्गमः । कथयामास तत् सर्वं मृतसञ्जीवनादिकम् ॥

ਜੜ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਉਸ ਨਾਗ-ਸਰੂਪ ਨੇ ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ, ਮਰੇ ਹੋਇਆਂ ਦੇ ਪੁਨਰਜੀਵਨ ਆਦਿ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਉਸ ਨੂੰ ਯਥਾਵਤ ਸੁਣਾਇਆ।

Verse 43

ततः प्रहृष्टः प्रतिलभ्य कान्तां प्रणम्य नागं निजगाम सोऽथ । सुशोभमानः स्वपुरं तमश्वम् आरुह्य संचितितमभ्युपतेम् ॥

ਫਿਰ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਾ ਕੇ, ਨਾਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜਿਆ। ਤੇਜਸਵੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।