Adhyaya 8: Harishchandra’s Trial: Truth, the Sale of Family, and Bondage to a Chandala

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे द्रौपदेयोत्पत्तिर्नाम सप्तमोऽध्यायः । अष्टमोऽध्यायः । जैमिनिरुवाच । भवद्भिरिदमाख्यातं यथाप्रश्नमनुक्रमात् । महत् कौतूहलं मेऽस्ति हरिश्चन्द्रकथां प्रति ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਦ੍ਰੌਪਦੇਯ-ਜਨਮ’ ਨਾਮਕ ਸੱਤਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਅੱਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੈਮਿਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਸੀਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ; ਤਾਂ ਵੀ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਦੀ ਕਥਾ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਡੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਬਾਕੀ ਹੈ।

Verse 2

अहो महात्मना तेन प्राप्तं कृच्छ्रमनुत्तमम् । कच्चित् सुखमनुप्राप्तं तादृगेव द्विजोत्तमाः ॥

ਅਹੋ! ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕੀ ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਅਨੁਕੂਲ (ਯੋਗ) ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ?

Verse 3

पक्षिण ऊचुः विश्वामित्रवचः श्रुत्वा स राजा प्रययौ शनैः । शैव्यानुगतो दुःखी भार्यया बलपुत्रया ॥

ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ੈਵਿਆ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਿਆ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਨਿੱਕੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ।

Verse 4

स गत्वा वसुधापालो दिव्यां वाराणसीं पुरीम् । नैषा मनुष्यभोग्येति शूलपाणेः परिग्रहः ॥

ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਭੂਪਤੀ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ—“ਇਹ ਥਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਭੋਗ ਲਈ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਮਿਲਕियत ਹੈ।”

Verse 5

जगाम पद्भ्यां दुःखार्तः सह पत्न्यानुकूलया । पुरीप्रवेशे ददृशे विश्वामित्रमुपस्थितम् ॥

ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪੈਦਲ ਹੀ ਤੁਰਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਖੜੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 6

तं दृष्ट्वा समनुप्राप्तं विनयावनतोऽभवत् । प्राह चैवाञ्जलिं कृत्वा हरिश्चन्द्रो महामुनिम् ॥

ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕ ਗਿਆ। ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਮੁਨੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 7

इमे प्राणाः सुतश्चायमियं पत्नी मुने मम । येन ते कृत्यमस्त्याशु तद्गृहाणार्घ्यमुत्तमम् ॥

“ਹੇ ਮੁਨੀ! ਇਹੀ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ; ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ। ਤੁਹਾਡਾ ਜੋ ਵੀ ਕਾਰਜ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਇਹ ਉੱਤਮ ਅਰਘ੍ਯ (ਸਨਮਾਨ-ਭੇਟ) ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ।”

Verse 8

यद्वान्यत् कार्यमस्माभिस्तदनुज्ञातुमर्हसि ।

ਜੇ ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।

Verse 9

विश्वामित्र उवाच । पूर्णः स मासो राजर्षे दीयतां मम दक्षिणा । राजसूयनिमित्तं हि स्मर्यते स्ववचो यदि ॥

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ, ਉਹ ਮਹੀਨਾ ਹੁਣ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੇਰੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਿਓ। ਰਾਜਸੂਯ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦਾਨ ਦੇਯ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਬਚਨ ਯਾਦ ਰੱਖਦੇ ਹੋ।

Verse 10

हरिश्चन्द्र उवाच ब्राह्मन्नद्यैव सम्पूर्णो मासोऽम्लानतपोधन । तिष्ठत्येतद् दानार्धं यत्तत् प्रतीक्षस्व माचिरम् ॥

ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅੱਜ ਹੀ ਮਹੀਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਅਖੰਡ ਤਪ-ਧਨ ਵਾਲੇ। ਦਾਨ ਲਈ ਹੀ ਇਹ ਗੱਲ ਬਾਕੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰੋ—ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਰ ਨਹੀਂ।

Verse 11

विश्वामित्र उवाच एवमस्तु महाराज आगमिष्याम्यहं पुनः । शापं तव प्रदास्यामि न चेदद्य प्रदास्यसि ॥

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਥਾਸਤੁ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ। ਮੈਂ ਫਿਰ ਆਵਾਂਗਾ। ਜੇ ਅੱਜ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਵਾਂਗਾ।

Verse 12

पक्षिण ऊचुः इत्युक्त्वा प्रययौ विप्रो राजा चाचिन्तयत् तदा । कथमस्मै प्रदास्यामि दक्षिणां या प्रतिश्रुता ॥

ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਤਦ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—ਜੋ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਮੈਂ ਵਚਨ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦਿਵਾਂ?

Verse 13

कुतः पुष्टानि मित्राणि कुतोऽर्थः साम्प्रतं मम । प्रतिग्रहः प्रदुष्टो मे नाहं यायामधः कथम् ॥

ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਧਨ ਕਿੱਥੋਂ ਆਵੇਗਾ? ਮੇਰਾ ਦਾਨ-ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ—ਮੈਂ ਅਧੋਗਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਡਿੱਗਾਂ?

Verse 14

किमु प्राणान् विमुञ्चामि कां दिशं याम्यकिञ्चनः । यदि नाशं गमिष्यामि अप्रदाय प्रतिश्रुतम् ॥

ਤਾਂ ਕੀ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂ? ਜਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰਧਨ ਹੋ ਕੇ ਕਿਸ ਪਾਸੇ ਜਾਵਾਂ? ਜੇ ਮੇਰਾ ਨਾਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 15

ब्रह्मस्वहृत्कृमिः पापो भविष्याम्यधमाधमः । अथवा प्रेष्यतां यास्ये वरमेवात्मविक्रयः ॥

ਮੈਂ ਪਾਪੀ ਕੀੜੇ ਵਾਂਗ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ—ਅਧਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਧਮ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਾਂਗਾ; ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦੇਣਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ।

Verse 16

पक्षिण ऊचुः राजानं व्याकुलं दीनं चिन्तयानमधोमुखम् । प्रत्युवाच तदा पत्नी बाष्पगद्गदयाि गिरा ॥

ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ ਉਹ ਰਾਜਾ ਘਬਰਾਇਆ, ਉਦਾਸ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਝੁਕਾ ਕੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਗਲਾ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਬੋਲ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ।

Verse 17

त्यज चिन्तां महाराज स्वसत्यमनुपालय । श्मशानवद् वर्जनीयो नरः सत्यबहिष्कृतः ॥

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਚਿੰਤਾ ਛੱਡੋ; ਆਪਣਾ ਸੱਚ ਕਾਇਮ ਰੱਖੋ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਾਂਗ।

Verse 18

नातः परतरं धर्मं वदन्ति पुरुषस्य तु । यादृशं पुरुषव्याघ्र स्वसत्यपरिपालनम् ॥

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ; ਆਪਣੇ ਸੱਚ (ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ-ਵਚਨ) ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਹੀ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ, ਹੇ ਨਰ-ਵਿਆਘਰ।

Verse 19

अग्निहोत्रमधीतं वा दानाद्याश्चाखिलाः क्रियाः । भजन्ते तस्य वैफल्यम् यस्य वाक्यमकारणम् ॥

ਅਗਨੀਹੋਤ੍ਰ, ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ—ਜਿਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਕਾਰਣ (ਨਿਰਰਥਕ/ਬੇਮਕਸਦ) ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 20

सत्यमत्यन्तमुदितं धर्मशास्त्रेषु धीमताम् । तारणायानृतं तद्वत् पातनायाकृतात्मनाम् ॥

ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਰਮ ਹਿਤਕਾਰੀ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠ—ਅਸਥਿਰ ਨੂੰ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਵਿਨੀਤ (ਅਸੰਯਤ) ਆਤਮਾਵਾਂ ਦਾ ਪਤਨ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 21

सप्ताश्वमेधानाहृत्य राजसूयं च पार्थिवः । कृतिर्नाम च्युतः स्वर्गादसत्यवचनात् सकृत् ॥

ਸੱਤ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਅਤੇ ਰਾਜਸੂਯ ਕਰ ਕੇ ਵੀ, ਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਇਕੋ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਕਾਰਨ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 22

राजन् जातमपत्यं मे इत्युक्त्वा प्ररुरोद ह । बाष्पाम्बुप्लुतनेत्रान्तामुवाचेदं महीपतिः ॥

“ਹੇ ਰਾਜਾ, ਮੇਰੇ ਘਰ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਿਆ ਹੈ,” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਰੋ ਪਈ। ਫਿਰ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਤੇ ਛਲਕਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 23

हरिश्चन्द्र उवाच विमुञ्च भद्रे सन्तापमयं तिष्ठति बालकः । उच्यतां वक्तुकामासि यद्वा त्वं गजगामिनि ॥

ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਸ਼ੋਕ ਛੱਡ ਦੇ; ਇਹ ਬਾਲਕ ਇੱਥੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਖੜਾ ਹੈ। ਜੋ ਤੂੰ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ ਕਹਿ—ਹੇ ਗਜਗਾਮਿਨੀ।

Verse 24

पत्नी उवाच राजन् जातम् अपत्यं मे सतां पुत्रफलाः स्त्रियः । स मां प्रदाय वित्तेन देहि विप्राय दक्षिणाम् ॥

ਪਤਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ ਹੈ। ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਪੁੱਤਰ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਧਨ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਯਥੋਚਿਤ ਸੰਭਾਲ ਕਰਕੇ, ਯਜ્ઞਕਾਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਿਓ।

Verse 25

पक्षिण ऊचुः एतद्वाक्यमुपश्रुत्य ययौ मोहं महीपतिः । प्रतिलभ्य च संज्ञां स विललापातिदुःखितः ॥

ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਹੋਸ਼ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 26

महद्दुःखमिदं भद्रे यत् त्वमेवं ब्रवीषि माम् । किं तव स्मितसंलापा मम पापस्य विस्मृताः ॥

ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈਂ—ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੈ। ਕੀ ਤੇਰੇ ਹੱਸਮੁਖ ਬਚਨ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨੇ ਮੇਰਾ ਪਾਪ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ?

Verse 27

हा हा कथं त्वया शक्यं वक्तुमेतत् शुचिस्मिते । दुर्वाच्यमेतद्वचनं कर्तुं शक्नोम्यहं कथम् ॥

ਹਾਏ ਹਾਏ! ਹੇ ਸ਼ੁੱਧ-ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀਏ, ਤੂੰ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈਂ? ਇਹ ਕਠੋਰ ਤੇ ਅਨੁਚਿਤ ਬਚਨ ਹੈ—ਮੈਂ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਕਿਵੇਂ ਆਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?

Verse 28

इत्युक्त्वा स नरश्रेष्ठो धिग्धिगित्यसकृद्ब्रुवन् । निपपात महीपृष्ठे मूर्च्छयाभिपरिप्लुतः ॥

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁੜ ਮੁੜ “ਧਿਕ੍! ਧਿਕ੍!” ਆਖਦਾ ਹੋਇਆ ਮੂਰਛਾ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 29

शयानं भुवि तं दृष्ट्वा हरिश्चन्द्रं महीपतिम् । उवाचेदं सकरुणं राजपत्नी सुदुःखिता ॥

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਏ ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਣੀ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੀ।

Verse 30

पत्नी उवाच । हा महाराज कस्येदमपध्यानमुपस्थितम् । यत् त्वं निपतितो भूमौ राङ्कवास्तरणोचितः ॥

ਪਤਨੀ ਬੋਲੀ—ਹਾਏ, ਮਹਾਰਾਜ! ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕਿਹੜਾ ਦੈਵੀ ਦੋਸ਼ ਆ ਪਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ—ਕੰਬਲ ਤੇ ਸ਼ਯਿਆ ਦੇ ਯੋਗ—ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ ਹੋ?

Verse 31

येन कोट्यग्रगोवित्तं विप्राणामपवर्जितम् । स एष पृथिवीनाथो भूमौ स्वपिति मे पतिः ॥

ਜਿਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅਣਗਿਣਤ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਧਨ-ਰਤਨਾਂ ਰੂਪ ਦੌਲਤ ਦਾਨ ਕੀਤੀ ਸੀ—ਉਹੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਮੇਰਾ ਪਤੀ, ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹੈ।

Verse 32

हा कष्टं किं तवानॆन कृतं देव! महीक्षिताः | यदिन्द्रोपेन्द्रतुल्योऽयं नीतः प्रस्वापनीं दशाम् ||

ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਕਲੇਸ਼! ਹੇ ਨਾਥ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ—ਇੰਦਰ ਤੇ ਉਪੇਂਦਰ ਵਰਗੇ—ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹੋ?

Verse 33

इत्युक्त्वा सापि सुश्रोणी मूर्च्छिता निपपात ह । भर्तृदुःखमहाभारेणासह्येन निपीडिता ॥

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਨਿਤੰਬਾਂ ਵਾਲੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਵੀ ਪਤੀ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਅਸਹਿਣ ਭਾਰੇ ਬੋਝ ਨਾਲ ਦਬ ਕੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ।

Verse 34

तौ तथा पतितौ भूमावनाथौ पितरौ शिशुः । दृष्ट्वात्यन्तं क्षुधाविष्टः प्राह वाक्यं सुदुःखितः ॥

ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਪਿਆ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬੱਚਾ ਤਿੱਖੀ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ, ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਬਾਤ ਬੋਲਿਆ।

Verse 35

तात तात ! ददस्वान्नमम्बाम्ब ! भोजनं दद / क्षुन्मे बलवती जाता जिह्वाग्रं शुष्यते तथा ॥

“ਪਿਤਾ ਜੀ, ਪਿਤਾ ਜੀ! ਮੈਨੂੰ ਅੰਨ ਦਿਓ; ਮਾਤਾ ਜੀ, ਮਾਤਾ ਜੀ! ਮੈਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਕੁਝ ਦਿਓ। ਮੇਰੀ ਭੁੱਖ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਭ ਦਾ ਸਿਰਾ ਵੀ ਸੁੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।”

Verse 36

पक्षिण ऊचुः । एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो विश्वामित्रो महातपाः । दृष्ट्वा तु तं हरिश्चन्द्रं पतितं भुवि मूर्च्छितम् ॥

ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ,

Verse 37

स वारिणा समभ्युक्ष्य राजानमिदमब्रवीत् । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजेन्द्र तां ददस्वेष्टदक्षिणाम् ॥

ਉਸ ਨੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਉੱਠੋ, ਉੱਠੋ, ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੋ।”

Verse 38

ऋणं धारयतो दुःखमह्न्यहनि वर्धन्ते । आप्याय्यमानः स तदा हिमशीतन वारिणा ॥

ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਨਾ ਚੁਕਾਇਆ ਕਰਜ਼ਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਬਰਫ਼-ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 39

अवाप्य चेतनां राजा विश्वामित्रमवेक्ष्य च । पुनर्मोहं समापेदे स च क्रोधं ययौ मुनिः ॥

ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਫਿਰ ਉਹ ਮੁੜ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਮੁਨੀ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।

Verse 40

स समाश्वास्य राजानं वाक्यमाह द्विजोत्तमः । दीयतां दक्षिणा सा मे यदि धर्ममवेक्षसे ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਆਦਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਮੈਨੂੰ ਦੇ।”

Verse 41

सत्येनार्कः प्रतपति सत्ये तिष्ठति मेदिनी । सत्यं चोक्तं परो धर्मः स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः ॥

ਸੱਚ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਤਪਦਾ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਟਿਕੀ ਹੈ। ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਰਮ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਰਗ ਵੀ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।

Verse 42

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते ॥

ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਅਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਤਰਾਜੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਭਾਰੀ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

Verse 43

अथवा किं ममैतेन साम्ना प्रोक्तेन कारणम् । अनार्ये पापसङ्कल्पे क्रूरे चानृतवादिनि ॥

ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਲਾਭ? ਤੂੰ ਨੀਚ ਹੈਂ, ਪਾਪੀ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ।

Verse 44

त्वयि राज्ञि प्रभवति सद्भावः श्रूयतामयम् । अद्य मे दक्षिणां राजन् न दास्यति भवान् यदि ॥

ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਦਭਾਵ (ਧਰਮਨਿਸ਼ਠਾ) ਪ੍ਰਬਲ ਹੈ—ਇਹ ਸੁਣ। ਜੇ ਅੱਜ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾ ਦੇਵੇਂ, ਹੇ ਰਾਜਾ…

Verse 45

अस्ताचलं प्रयातेर्'के शप्स्यामि त्वां ततो ध्रुवम् । इत्युक्त्वा स ययौ विप्रो राजा चासीद्भयातुरः ॥

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਅਸਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਦ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਇਆ।

Verse 46

काण्डिग्भूतोऽधमो निःस्वो नृशंसधनिनार्दितः । भार्यास्य भूयः प्राहेदं क्रियतां वचनं मम ॥

ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ—ਨੀਚ ਤੇ ਨਿਰਧਨ—ਇੱਕ ਕਠੋਰ ਧਨਵਾਨ ਤੋਂ ਤੜਫਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ: “ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਪੂਰੇ ਕਰੋ।”

Verse 47

मा शापानलनिर्दग्धः पञ्चत्वमुपयास्यसि । स तथा चोद्यमा‍नस्तु राजा पत्न्या पुनः पुनः ॥

ਇਹ ਨਾ ਕਰ! ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ ਤੂੰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ (ਪੰਚਤੱਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ)। ਪਤਨੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਰਾਜਾ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 49

प्राह भद्रे करोम्येष विक्रयं तव निर्घृणः । नृशंसैरपि यत् कर्तुं न शक्यं तत् करोम्यहम् ॥ यदि मे शक्यते वाणी वक्तुमीदृक् सुदुर्वचः । एवमुक्त्वा ततो भार्यां गत्वा नागरमातुरः । बाष्पापिहितकण्ठाक्षस्ततो वचनमब्रवीत् ॥

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਭਦ੍ਰੇ, ਮੈਂ ਨਿਰਦਈ ਹੋ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਵੇਚਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੰਮ ਕਠੋਰ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹੀ ਮੈਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਮੇਰੀ ਬਾਣੀ ਐਨੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਉਚਾਰ ਸਕੇ…” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਗਿਆ; ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਗਲਾ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ।

Verse 50

राजोवाच भो भो नागरिकाḥ सर्वे शृणुध्वं वचनं मम । किं मां पृच्छथ कस्त्वं भो नृशंसोऽहममानुषः ॥

ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੋ! ਹੋ! ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਸਿਓ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ‘ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?’ ਕਿਉਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ? ਮੈਂ ਨਿਰਦਈ ਹਾਂ—ਮੈਂ (ਸੱਚਾ) ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ।”

Verse 51

राक्षसो वातिकठिनस्ततः पापतरोऽपि वा । विक्रेतुं दयितां प्राप्तो यो न प्राणांस्त्यजाम्यहम् ॥

“ਜੇ ਕੋਈ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਕਠੋਰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪਾਪੀ ਹੋਵੇ; ਤਾਂ ਵੀ ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨਹੀਂ ਸਮਰਪਾਂਗਾ (ਮੈਂ ਝੁਕਾਂਗਾ ਨਹੀਂ)।”

Verse 52

यदि वः कस्यचित् कार्यं दास्या प्राणेष्टया मम । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यावत् सन्धारयाम्यहम् ॥

ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਦਾਸੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕੰਮ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਤੁਰੰਤ ਦੱਸੋ।

Verse 53

पक्षिण ऊचुः अथ वृद्धो द्विजः कश्चिदागत्याह नराधिपम् । समर्पयस्व मे दासीमहम् क्रेता धनप्रदः ॥

ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ ਇੱਕ ਬੁੱਢਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਇਆ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ—“ਦਾਸੀ ਮੈਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿਓ; ਮੈਂ ਖਰੀਦਦਾਰ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਧਨ ਦੇਵਾਂਗਾ।”

Verse 54

अस्ति मे वित्तमस्तोके सुकुमारी च मे प्रिया । गृहकर्म न शक्नोति कर्तुमस्मात् प्रयच्छ मे ॥

ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਧਨ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਕੋਮਲ ਨੌਜਵਾਨ ਪਤਨੀ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਲੋੜ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਕੇ ਬਚਾਓ।

Verse 55

कर्मण्यता-वयो-रूप-शीलानां तव योषितः । अनुरूपमिदं वित्तं गृहाणार्पय मेऽबलाम् ॥

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੇਰੀਆਂ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਜਵਾਨ, ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸੁਚਰਿਤ੍ਰ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਇਹ ਧਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕੁਆਰੀ ਧੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 56

एवमुक्तस्य विप्रेण हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः । व्यदीर्यत मनो दुःखान्न चैनं किञ्चिदब्रवीत् ॥

ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਇਉਂ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਚੀਰ ਗਿਆ; ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਕਿਹਾ।

Verse 57

ततः स विप्रो नृपतेर्वल्कलान्ते दृढं धनम् । बद्ध्वा केशेष्वथादाय नृपपत्नीमकर्षयत् ॥

ਫਿਰ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਧਨ ਛਾਲ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਪੱਲੇ ਵਿੱਚ ਕੱਸ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਘਸੀਟਦਾ ਹੋਇਆ ਲੈ ਗਿਆ।

Verse 58

रुरोद रोहिताश्वोऽपि दृष्ट्वा कृष्टां तु मातरम् । हस्तेन वस्त्रमाकर्षन् काकपक्षधरः शिशुः ॥

ਮਾਂ ਨੂੰ ਘਸੀਟ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਰੋਹਿਤਾਸ਼ਵ ਵੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ; ਕਾਕਪੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਾਲ ਬਣਾਏ ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਕੱਪੜਾ ਖਿੱਚਿਆ।

Verse 59

राजपत्नी उवाच । मुञ्चार्य मुञ्च तावन्मां यावत्पश्याम्यहं शिशुम् । दुर्लभं दर्शनं तात पुनरस्य भविष्यति ॥

ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪੂਜਣਯ ਮਹੋਦਯ, ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ; ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਉਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਵੇਖ ਨਾ ਲਵਾਂ ਤਦ ਤੱਕ ਤਾਂ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਪ੍ਰਿਯ, ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮੁੜ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮਿਲੇਗਾ।

Verse 60

पश्यैहि वत्स मामेवं मातरं दास्यतां गताम् । मां मा स्प्रार्क्षो राजपुत्र ! अस्पृश्याहं तवाधुना ॥

ਵੇਖ, ਪਿਆਰੇ ਬੱਚੇ, ਮੈਨੂੰ—ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ—ਦਾਸੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਅਸਪਰਸ਼ ਹਾਂ।

Verse 61

ततः स बालः सहसा दृष्ट्वा कृष्टां तु मातरम् । समभ्यधावदम्बेति रुदन् सास्त्राविलेक्षणः ॥

ਤਦ ਉਹ ਬਾਲਕ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਘਸੀਟ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ ਰੋ ਪਿਆ—“ਅੰਬਾ!”—ਅੰਸੂਆਂ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵਿਗੜ ਗਿਆ ਤੇ ਧੁੰਦਲਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 62

तमागतं द्विजः क्रोधाद्वालमभ्याहनत् पदाः । वदंस्तथापि सोऽम्बेति नैवामुञ्चत मातरम् ॥

ਜਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਇਆ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪੈਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ “ਮਾਂ!” ਕਹਿ ਕੇ ਰੋਂਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡਿਆ।

Verse 63

राजपत्नी उवाच । प्रसादं कुरु मे नाथ क्रीणीष्वेमं च बालकम् । क्रीतापि नाहं भवतो विनैनं कार्यसाधिकाः ॥

ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਾਥ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ; ਇਸ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਵੀ ਖਰੀਦ ਲਵੋ। ਜੇ ਮੈਂ ਖਰੀਦੀ ਵੀ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ।

Verse 64

इत्थं ममाल्पभाग्यायाः प्रसादसुमुखो भव । मां संयोजय बालेन वत्सेनेव पयस्विनीम् ॥

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਅਲਪ-ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ। ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਧ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਵੱਛੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿਓ।

Verse 65

ब्राह्मण उवाच गृह्यतां वित्तमेतत् ते दीयतां बालको मम । स्त्रीपुंसोर्धर्मशास्त्रज्ञैः कृतमेव हि वेतनम् । शतं सहस्रं लक्षं च कोटिमूल्यं तथा परैः ॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਧਨ ਤੁਸੀਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਬਾਲਕ ਮੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਖ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਨਿਆਂਯੋਗ ਨਿਪਟਾਰੇ ਲਈ ‘ਵੇਤਨ/ਸ਼ੁਲਕ’ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸੌ, ਕੋਈ ਹਜ਼ਾਰ, ਕੋਈ ਲੱਖ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਤਾਂ ਕਰੋੜ ਦੇ ਮੁੱਲ ਤੱਕ ਵੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 66

पक्षिण ऊचुः तथैव तस्य तद्वित्तं बद्ध्वोत्तरपटे ततः । प्रगृह्य बालकं मात्रा सहैकस्थमबन्धयत् ॥

ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਨ ਉੱਪਰਲੇ ਕੱਪੜੇ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ; ਫਿਰ ਮਾਂ ਸਮੇਤ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਥਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।

Verse 67

नीयमानौ तु तौ दृष्ट्वा भार्यापुत्रौ स पार्थिवः । विललाप सुदुःखार्तो निःश्वस्योष्णं पुनः पुनः ॥

ਪਰ ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ—ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੀਬਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਗਰਮ ਸਾਹ ਭਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 68

यां न वायुर्न चादित्यो नेन्दुर्न च पृथग्जनः । दृष्टवन्तः पुरा पत्नीं सेयं दासीत्वमागता ॥

ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾ ਹਵਾ, ਨਾ ਸੂਰਜ, ਨਾ ਚੰਦ—ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਮ ਲੋਕ—ਕਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਤਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਸਕੇ ਸਨ; ਉਹੀ ਹੁਣ ਦਾਸੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ।

Verse 69

सूर्यवंशप्रसूतो 'यं सुकुमारकराङ्गुलिः । सम्प्राप्तो विक्रयं बालो धिङ्मामस्तु सुदुर्मतिम् ॥

ਇਹ ਮੁੰਡਾ—ਸੂਰਜਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ, ਨਰਮ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਵਾਲਾ—ਵੇਚਣ ਲਈ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ। ਧਿਕ्कार ਹੈ ਮੈਨੂੰ, ਮੇਰੀ ਉਲਟੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ!

Verse 70

हा प्रिये! हा शिशो! नत्स! ममानार्यस्य दुर्नयैः । दैवाधीनां दशां प्राप्तो न मृतोऽस्मि तथापि धिक् ॥

ਹਾਇ ਪ੍ਰੀਤਮੇ! ਹਾਇ ਪੁੱਤਰ! ਹਾਇ ਨਤਸਾ! ਮੈਂ—ਇੱਕ ਨੀਚ ਮਨੁੱਖ—ਆਪਣੇ ਕੁਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਮਰਿਆ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਧਿਕ्कार ਮੈਨੂੰ!

Verse 71

पक्षिण ऊचुः एवम् विलपतो राज्ञः स विप्रोऽन्तरधीयत । वृक्षगेहादिभिस्तुङ्गैस्तावादाय त्वरान्वितः ॥

ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਜ਼ਰੋਂ ਓਝਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦਰੱਖਤ-ਘਰਾਂ ਆਦਿ ਉੱਚੇ ਆਸਰਿਆਂ ਵੱਲ ਦੌੜ ਗਿਆ।

Verse 72

विश्वामित्रस्ततः प्राप्तो नृपं वित्तमयाचत । तस्मै समर्पयामास हरिश्चन्द्रोऽपि तद्धनम् ॥

ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲੋਂ ਧਨ ਮੰਗਿਆ; ਅਤੇ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਵੀ ਉਹ ਧਨ ਉਸਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ।

Verse 73

तद्वित्तं स्तोकमालोक्य दारविक्रयसम्भवम् । शोकाभिभूतं राजानं कुपितः कौशिकोऽब्रवीत् ॥

ਉਸ ਦੀ ਦੌਲਤ ਘੱਟ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਲੱਕੜ ਵੇਚ ਕੇ ਬਣੀ ਹੋਈ ਦੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਗ਼ਮ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਕੌਸ਼ਿਕ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।

Verse 74

क्षत्रबन्धो! ममेमां त्वं सदृशीं यज्ञदक्षिणाम् । मन्यसे यदि तत्क्षिप्रं पश्य त्वं मे बलं परम् ॥

ਹੇ ਖੱਤਰੀਆਂ ਦੀ ਲਾਜ! ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਯੱਗ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ—ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਦੇਯ ਹੈ—ਲੈਣ ਯੋਗ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਮੇਰੀ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਵੇਖ।

Verse 75

तपसोऽत्र सुतप्तस्य ब्राह्मण्यस्यामलस्य च । मत्प्रभावस्य चोग्रस्य शुद्धस्याध्ययनस्य च ॥

ਇਸ ਸਤੋਤ੍ਰ/ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਸੁਚੱਜੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਫਲ, ਨਿਰਮਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦਾ ਫਲ, ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਉਗ੍ਰ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਫਲ, ਅਤੇ ਪਰਿਸ਼ੁੱਧ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਫਲ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

Verse 76

अन्यां दास्यामि भगवन् ! कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम् । साम्प्रतं नास्ति विक्रीता पत्नी पुत्रश्च बालकः ॥

ਹੇ ਪੂਜਣਯ ਮਹੋਦਯ! ਮੈਂ ਹੋਰ ਇੱਕ (ਦਾਸੀ/ਇਸਤਰੀ) ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਉਡੀਕ ਕਰੋ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਲੇ ਵੇਚੇ ਨਹੀਂ ਗਏ।

Verse 77

विश्वामित्र उवाच चतुर्भागः स्थितो योऽयं दिवसस्य नराधिप । एष एव प्रतीक्ष्यो मे वक्तव्यं नोत्तरं त्वया ॥

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਰਪਤੀ! ਹੁਣ ਦਿਨ ਦਾ ਜੋ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਬਾਕੀ ਹੈ, ਉਨਾ ਹੀ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ। ਤਦ ਤੱਕ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦੇਈਂ।

Verse 78

पक्षिण ऊचुः तमेवमुक्त्वा राजेन्द्रं निष्ठुरं निर्घृणं वचः । तदादाय धनं तूर्णं कुपितः कौशिको ययौ ॥

ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ, ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਕੌਸ਼ਿਕ ਤੁਰੰਤ ਧਨ ਲੈ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 79

विश्वामित्रे गते राजा भयशोकाब्धिमध्यगः । सर्वाकारं विनिश्चित्य प्रोवाचोच्चैरधोमुखः ॥

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਰਾਜਾ ਡਰ ਤੇ ਸੋਗ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਰ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰਕੇ, ਮੂੰਹ ਨਿਵਾ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।

Verse 80

वित्तक्रीतेन यो ह्यर्थो मया प्रेष्येण मानवः । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यावत् तपति भास्करः ॥

“ਹੇ ਮਨੁੱਖ! ਤੇਰੇ ਦੂਤ ਵਜੋਂ ਮੈਂ ਮੁੱਲ ਦੇ ਕੇ ਜੋ ਕੰਮ ਸਿਧ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਦੱਸੇ; ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੀ ਤਾਤਕਾਲਤਾ ਨਾਲ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰੇ।”

Verse 81

अथाजगाम त्वरितो धर्मश्चाण्डालरूपधृक् । दुर्गन्धो विकृतो रूक्षः श्मश्रुलो दन्तुरो घृणी ॥

ਤਦ ਧਰਮ ਛੇਤੀ ਹੀ ਚੰਡਾਲ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆ ਗਿਆ। ਬਦਬੂਦਾਰ, ਵਿਗੜੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ, ਕਠੋਰ, ਦਾੜ੍ਹੀਧਾਰੀ, ਟੇਢੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਘਿਨੌਣਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 82

कृष्णो लम्बोदरः पिङ्गरूक्षाक्षः परुषाक्षरः । गृहीतपक्षिपुञ्जश्च शवमाल्यैरलङ्कृतः ॥

ਉਹ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦਾ, ਪੇਟ ਨਿਕਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਿੰਗਲ ਤੇ ਕਠੋਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਰੁੱਖੀ, ਕਰਕਸ਼ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਗੁੱਛਾ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 83

कपालहस्तो दीर्घास्यो भैरवोऽतिवदन् मुहुः । श्वगणाभिवृतो घोरो यष्टिहस्तो निराकृतिः ॥

ਭੈਰਵ—ਖੋਪੜੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਲੰਮੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ—ਵਾਰ ਵਾਰ ਗੱਜਦਾ ਰਿਹਾ। ਡਰਾਉਣਾ, ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਡੰਡਾ ਫੜੇ, ਅਜੀਬ (ਅਲੌਕਿਕ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 84

चाण्डाल उवाच अहमार्थो त्वया शीघ्रं कथयस्वात्मवेतनम् । स्तोकेन बहुना वापि येन वै लभ्यते भवान् ॥

ਚੰਡਾਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਮਕਸਦ ਹੈ; ਛੇਤੀ ਆਪਣੀ ਦੱਖਿਣਾ (ਜੋ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ) ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ। ਸੰਖੇਪ ਜਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਉਪਾਅ ਦੱਸ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 85

पक्षिण ऊचुः तं तादृशमथालक्ष्य क्रूरदृष्टिं सुनिष्ठुरम् । वदन्तमतिदुःशीलं कस्त्वमित्याह पार्थिवः ॥

ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਨੂੰ ਐਸਾ ਵੇਖ ਕੇ—ਨਿਗਾਹ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ, ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੰਦੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ—ਰਾਜੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?”

Verse 86

चण्डाल उवाच चण्डालोऽहमिहाख्यातः प्रवीरेति पुरोत्तमे । विख्यातो वध्यवधको मृतकम्बलहारकः ॥

ਚੰਡਾਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰਵੀਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਾਂ। ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਯੋਗ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਜੱਲਾਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਕੁਖਿਆਤ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਮੁਰਦਿਆਂ ਦੇ ਕੰਬਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 87

हरिश्चन्द्र उवाच नाहं चण्डालदासत्वमिच्छेयं सुविगर्हितम् । वरं सापाग्निना दग्धो न चण्डालवशं गतः ॥

ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਚੰਡਾਲ ਦਾ ਦਾਸ ਬਣਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ; ਇਹ ਪਰਮ ਲੱਜਾਜਨਕ ਹੈ। ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਪਰ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈਣਾ ਨਹੀਂ।

Verse 88

पक्षिण ऊचुः तस्यैवं वदतः प्राप्तो विश्वामित्रस्तपोनिधिः । कोपामर्षविवृताक्षः प्राह चेदं नराधिपम् ॥

ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਪ ਦਾ ਨਿਧਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਰੋਸ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਫਾੜ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤਦ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 89

विश्वामित्र उवाच । चण्डालोऽयमनल्पं ते दातुं वित्तमुपस्थितः । कस्मान्न दीयते मह्यमशेषा यज्ञदक्षिणा ॥

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਚਾਂਡਾਲ ਤੈਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਐਸਾ ਧਨ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਯਜ੍ਞ-ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ?

Verse 90

हरिश्चन्द्र उवाच भगवन् । सूर्यवंशोत्थमात्मानं वेद्मे कौशिक । कथं चाण्डालदासत्वं गमिष्ये वित्तकामुकः ॥

ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਗਵਨ, ਹੇ ਕੌਸ਼ਿਕ! ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੂਰਜਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਕਦੇ ਚਾਂਡਾਲ ਦਾ ਦਾਸ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?

Verse 91

विश्वामित्र उवाच यदि चाण्डालवित्तं त्वमात्मविक्रयजं मम । न प्रदास्यसि कालेन शाप्स्यामि त्वामसंशयम् ॥

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੇ ਤੂੰ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਉਹ ਚਾਂਡਾਲ ਦਾ ਧਨ—ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਚ ਕੇ ਉਪਜਿਆ ਧਨ—ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਵਾਂਗਾ।

Verse 92

पक्षिण ऊचुः हरिश्चन्द्रस्ततो राजा चिन्तावस्थितजीवितः । प्रसीदेति वदन् पादावृषेरजग्राह विह्वलः ॥

ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ ਰਾਜਾ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਜਾਨ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਜਕੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰਸੀਦ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਮੁਨੀ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਲਏ।

Verse 93

दासोऽस्म्यार्तोऽस्मि भीतोऽस्मि त्वद्भक्तश्च विशेषतः । कुरु प्रसादं विप्रर्षे कष्टश्चण्डालसङ्करः ॥

ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਦਾਸ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਪੀੜਤ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਭਗਤ ਹਾਂ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਰਿਸ਼ੀ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ—ਮਿਸ਼ਰ ਅਤੇ ਬਹਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਸੰਗਤ ਕਾਰਨ ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਦਾਰੁਣ ਹੈ।

Verse 94

भवेयं वित्तशेषेण सर्वकर्मकरॊ वशः । तवैव मुनिशार्दूल ! प्रेष्यश्चित्तानुवर्तकः ॥

ਜੋ ਕੁਝ ਧਨ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਸੇਵਕ ਬਣਾਂਗਾ। ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੁਹਾਡਾ ਪਰਿਚਾਰਕ ਹੋ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਅਭਿਪ੍ਰਾਇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 95

विश्वामित्र उवाच यदि प्रेष्यो मम भवान् चण्डालाय ततो मया । दासभावमनुप्राप्तो दत्तो वित्तार्बुदेन वै ॥

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਦਾਸ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਤੂੰ ਇੱਕ ਅਰਬੁਦ ਧਨ ਦੇ ਬਦਲੇ ਉਸਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।”

Verse 96

पक्षिण ऊचुः एकमुक्ते तदा तेन श्वपाको हृष्टमानसः । विश्वामित्राय तद्द्रव्यं दत्त्वा बद्ध्वा नरेश्वरम् ॥

ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਬਚਨ ਉਚਾਰਿਆ, ਤਾਂ ਸ਼ਵਪਾਕ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਧਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ।

Verse 97

दण्डप्रहारसम्भ्रान्तमतीव व्याकुलेन्द्रियम् । इष्टबन्धुवियोगार्तम् अनयन् निजपत्तनम् ॥

ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਡੋਲ ਗਿਆ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਵਿਅਾਕੁਲ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਤਪਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ।

Verse 98

हरिश्चन्द्रस्ततो राजा वसञ्चाण्डालपत्तने । प्रातर्मध्याह्नसमये सायञ्चैतदगायत ॥

ਫਿਰ ਸ਼ਵਪਾਕਾਂ ਦੀ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਸਵੇਰੇ, ਦੁਪਹਿਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ—ਮੁੜ ਮੁੜ ਇਹ ਬੋਲ ਗਾਂਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 99

बाला दीनमुखी दृष्ट्वा बालं दीनमुखं पुरः । मां स्मरत्यसुखाविष्टा मोचयिष्यति नौ नृपः ॥

ਦੁੱਖੀ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੁੱਖੀ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਸੋਗ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇਗੀ; ਹੇ ਰਾਜਾ, ਇਸੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ।

Verse 100

उपात्तवित्तो विप्राय दत्त्वा वित्तमतोऽधिकम् । न सा मां मृगशावाक्षी वेत्ति पापतरं कृतम् ॥

ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਧਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਮ੍ਰਿਗ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਇਸਤਰੀ ਮੇਰੇ ਕੀਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਡੇ ਪਾਪਕਰਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ।

Verse 101

राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रयः । प्राप्ता चाण्डालताचैवमहो दुःखपरम्परा ॥

ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਦਾ ਨਾਸ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਵੇਚਿਆ ਜਾਣਾ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਚਾਂਡਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਤਨ—ਹਾਏ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਅਟੁੱਟ ਲੜੀ ਹੈ!

Verse 102

एवं स निवसन्नित्यं सस्मार दयितं सुतम् । आर्याञ्चात्मसमाविष्टां हृतसर्वस्व आतुरः ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਨਿਰੰਤਰ ਵੱਸਦਿਆਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਗੁਆ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਵੱਸਦੀ ਆਪਣੀ ਸਾਧਵੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 103

कस्यचित्त्वथ कालस्य मृतचेलापहारकः । हरिश्चन्द्रोऽभवद्राजा श्मशाने तद्वशानुगः ॥

ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਮਰੇ ਹੋਇਆਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਉਤਾਰ ਕੇ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਹਾਲਤ/ਭਾਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 104

चण्डालेनानुशिष्टश्व मृतचेलापहारीणा । शवागमनमन्विच्छन्निह तिष्ठ दिवानिशम् ॥

ਮੁਰਦਿਆਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਚਾਂਡਾਲ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਲਾਸ਼ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 105

इदं राज्ञेऽपि देयञ्च षड्भागन्तु शवं प्रति । त्रयस्तु मम भागाः स्युर्द्वौ भागौ तव वेतनम् ॥

‘ਇਹ ਵੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਹੈ; ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਮੇਰੇ; ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਤੇਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਹਨ।’

Verse 106

इति प्रतिसमादिष्टो जगाम शवमन्दिरम् । दिशन्तु दक्षिणां यत्र वाराणस्यां स्थितं तदा ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ‘ਲਾਸ਼-ਘਰ’ ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ।

Verse 107

श्मशानं घोरसंनादं शिवाशतसमाकुलम् । शवमौलिसमाकीर्णं दुर्गन्धं बहुधूमकम् ॥

ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸੈਂਕੜੇ ਗਿੱਦੜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ; ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਨਾਲ ਛਿੱਟਿਆ, ਬਦਬੂਦਾਰ ਅਤੇ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਘਣਾ ਸੀ।

Verse 108

पिशाच-भूत-वेताल-डाकिनी-यक्षसङ्कुलम् । गृध्रगोमायुसङ्कीर्णं श्ववृन्दपरिवारितम् ॥

ਉਹ ਪਿਸਾਚਾਂ, ਭੂਤਾਂ, ਵੇਤਾਲਾਂ, ਡਾਕਣੀਆਂ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਠਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਗਿੱਧਾਂ ਤੇ ਗਿੱਦੜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 109

अस्थिसंघातसङ्कीर्णं महादुर्गन्धसङ्कुलम् । नानामृतसुहृन्नाद-रौद्रकोलाहलायुतम् ॥

ਉਹ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਛਿੱਟਿਆ ਪਿਆ ਸੀ, ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਬਦਬੂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਰੇ ਹੋਇਆਂ ਲਈ ਰੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਚੀਖਾਂ ਤੋਂ ਉਠੇ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 110

हा पुत्र ! मित्र ! हा बन्धो ! भ्रातर् वत्स ! प्रियाद्य मे । हा पते ! भगिनि ! मातर्हा मातुल ! पितामह ॥

‘ਹਾਇ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ! ਮੇਰਾ ਮਿੱਤਰ! ਹਾਇ, ਮੇਰਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ! ਭਰਾ! ਪਿਆਰਾ ਬੱਚਾ! ਮੇਰੇ ਪ੍ਰੀਤਮ! ਹਾਇ, ਪਤੀ! ਭੈਣ! ਮਾਂ—ਹਾਇ! ਮਾਮਾ! ਦਾਦਾ!’

Verse 111

मातामह ! पितः ! क्व गतोऽस्येहि बान्धव । इत्येवं वदतां यत्र ध्वनिः संश्रूयते महान् ॥

‘ਦਾਦਾ! ਪਿਤਾ! ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ—ਵਾਪਸ ਆ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ!’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਵੱਡਾ ਸ਼ੋਰ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 112

ज्वलन्मांस-वसा-मेदच्छमच्छमितसङ्कुलम् ॥

ਉਹ ਸੜਦੇ ਮਾਸ, ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਗੂਦੇ ਦੀਆਂ ‘ਚਮਚਮ’ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 113

अर्धदग्धाः शवाः श्यामाः विकसद्दन्तपङ्क्तयः । हसन्तीवाग्निमध्यस्थाः कायस्येयं दशा त्विति ॥

ਅੱਧੇ ਸੜੇ, ਕਾਲੇ ਪਏ, ਦੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਅੱਗ ਵਿਚਕਾਰ ਇਉਂ ਖੜੀਆਂ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਹੱਸ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ—ਜਿਵੇਂ ਦੱਸ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ ਕਿ ਦੇਹ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੱਚਮੁੱਚ ਐਹੋ ਜਿਹੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 114

अग्नेश्चटचटाशब्दो वयसामस्थिपङ्क्तिषु । बान्धवाक्रन्दशब्दश्च पुक्कसेषु प्रहर्षजः ॥

ਹੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਗਿਦੜ-ਗਿੱਧ ਇਕੱਠੇ ਸਨ, ਅੱਗ ਦੇ ਚਟਚਟਾਉਣ ਵਰਗੀ ਧੁਨੀ ਉਠੀ; ਅਤੇ ਪੁੱਕਸ ਆਦਿ ਅੰਤਯਜਾਂ ਵਿਚ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਵਿਲਾਪ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਚੜ੍ਹੀ, ਪਰ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਸੀ।

Verse 115

गायतां भूतवेतालपिशाचगणरक्षसाम् । श्रूयते सुमहान् घोरः कल्पान्त इव निःस्वनः ॥

ਜਦੋਂ ਭੂਤ, ਵੇਤਾਲ, ਪਿਸਾਚ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ, ਤਦ ਇਕ ਬੇਹੱਦ ਵੱਡੀ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ—ਜਿਵੇਂ ਯੁਗਾਂਤ ਦਾ ਨਾਦ।

Verse 116

महामहिषकारीषगोशकृद्राशिसङ्कुलम् । तदुत्थभस्मकूटैश्च वृतं सास्थिभिरुन्नतैः ॥

ਉਹ ਥਾਂ ਵੱਡੇ ਭੈਂਸਾਂ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਗੋਬਰ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਉਠੀ ਰਾਖ ਦੇ ਟਿੱਬਿਆਂ ਤੇ ਉੱਚੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 117

नानोपहारस्त्रग्दीपकाकविक्षेपकालिकम् । अनेकशब्दबहुलं श्मशानं नरकायते ॥

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਟਾਂ, ਮਾਲਾਵਾਂ, ਦੀਵੇ ਅਤੇ ਕਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਉਛਾਲਣ ਵਰਗੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਥਾਂ ਹਨੇਰੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ; ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ੋਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਉਹ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ-ਭੂਮੀ ਨਰਕ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ।

Verse 118

सवह्निगर्भैरशिवैः शिवारुतैर्निनादितं भीषणरावगह्वरम् । भयं भयस्याप्युपसञ्जनैर्भृशं श्मशानमाक्रन्दविरावदारुणम् ॥

ਉਹ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਅੱਗ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਅਸ਼ੁਭ ਗਿੱਦੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਉਹ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਗਰਜਾਂ ਦੀ ਗੁਫ਼ਾ ਸੀ—ਡਰ ਨੂੰ ਵੀ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ—ਅਤੇ ਕਰੁਣ ਵਿਲਾਪ ਤੇ ਚੀਖਾਂ ਨਾਲ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਸੀ।

Verse 119

स राजा तत्र सम्प्राप्तो दुःखितः शोचनॊद्यतः । हा भृत्या मन्त्रिणो विप्राः तद्राज्यं विधे गतम् ॥

ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਰੋਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਿਆ—“ਹਾਇ! ਮੇਰੇ ਸੇਵਕ, ਮੇਰੇ ਮੰਤਰੀ, ਮੇਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਭਾਗ ਦੇ ਵੱਸ ਨਾਲ ਉਹ ਰਾਜ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ!”

Verse 120

हा शैव्ये पुत्र हा बाल मां त्यक्त्वा मन्दभाग्यकम् । विश्वामित्रस्य दोषेण गताः कुत्रापि ते मम ॥

“ਹਾਇ ਸ਼ੈਵਿਆ! ਹਾਇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ—ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ! ਮੈਨੂੰ, ਇਸ ਬਦਕਿਸਮਤ ਨੂੰ, ਛੱਡ ਕੇ ਤੂੰ ਕਿਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ—ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ।”

Verse 121

इत्येवं चिन्तयंस् तत्र चण्डालोक्तं पुनः पुनः । मलिनो रूक्षसर्वाङ्गः केशवान् गन्धवान् ध्वजी ॥

ਉਹ ਉੱਥੇ ਇਉਂ ਸੋਚ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਬੋਲੇ ਬਚਨ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦੁਹਰਾਏ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਮੈਲਾ, ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖਾ, ਲੰਮੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ, ਬਦਬੂਦਾਰ ਅਤੇ ਝੰਡਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 122

लकुटी कालकल्पश्च धावंश्चापि ततस्ततः । अस्मिन् शव इदं मूल्यं प्राप्तं प्राप्स्यामि चाप्युत ॥

ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਡੰਡਾ ਫੜ ਕੇ, ਮੌਤ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਉਹ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਦੌੜਦਾ (ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ)—“ਇਸ ਲਾਸ਼ ਲਈ ਇਹੀ ਮੁੱਲ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ—ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਹਾਸਲ ਕਰਾਂਗਾ।”

Verse 123

इदं मम इदं राज्ञे मुख्यचण्डालके त्विदम् । इति धावन् दिशो राजा जीवन् योन्यन्तरं गतः ॥

“ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ; ਇਹ ਰਾਜੇ ਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਚੰਡਾਲ-ਮੁੱਖ ਦਾ ਹੈ”—ਇਉਂ ਚੀਕਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੌੜਿਆ; ਅਤੇ ਜੀਉਂਦਾ ਹੀ ਉਹ ਦੂਜੀ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ (ਦੂਜਾ ਜਨਮ ਲੈ ਲਿਆ)।

Verse 124

जीर्णकर्पण्टसुग्रन्थिकृतकन्थापरिग्रहः । चिताभस्मरजोलिप्तमुखबाहूदराङ्घ्रकः ॥

ਉਸ ਨੇ ਟੁੱਟਿਆ-ਫੁੱਟਿਆ, ਗੰਢਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਚਿੱਥੜਾ ਹੀ ਵਸਤ੍ਰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਦੀ ਚਿਤਾ ਦੀ ਰਾਖ-ਧੂੜ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ, ਬਾਂਹਾਂ, ਪੇਟ, ਰਾਨਾਂ ਤੇ ਪੈਰ ਲਿਪੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 125

नानामेदोवसामज्जा लिप्तपाण्यङ्गुलिः श्वसन् । नानाशवोदनकृता हारतृप्तिपरायणः ॥

ਉਹ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ, ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀ ਚਰਬੀ, ਤੇਲੀਆ ਮੈਦ ਅਤੇ ਮੱਜਾ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਕਰਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਭੁੱਖ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ—ਅਨੇਕ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 126

तदीयमाल्यसंश्लेषकृतमस्तक मण्डनः । न रात्रौ न दिवा शेते हा हेति प्रवदन् मुहुः ॥

ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ) ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਹ ਨਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁੱਦਾ ਸੀ ਨਾ ਦਿਨ ਨੂੰ, ਮੁੜ ਮੁੜ ‘ਹਾਇ! ਹਾਇ!’ ਕਰਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 127

एवं द्वादशमासास्तु नीताः शतसमोपमाः । स कदाचिन्नृपश्रेष्ठः श्रान्तो बन्धुवियोगवान् ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਲੰਘ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਸੌ ਸਾਲ ਹੋਣ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਵੇਲੇ ਉਹ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜਿਆ—ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 128

निद्राभिभूतो रूक्षाङ्गो निश्चेष्टः सुप्त एव च । तत्रापि शयनीये स दृष्टवानद्भुतं हि मत् ॥

ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਰੁੱਖੇ ਹੋ ਗਏ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਕੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁੱਤ ਗਿਆ—ਤਾਂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਲੇਟਿਆ ਲੇਟਿਆ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖਿਆ।

Verse 129

श्मशानाभ्यासयोगेन दैवस्य बलवत्तया । अन्यदेहेन दत्त्वा तु गुरवे गुरुदक्षिणाम् ॥

ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਆਦਤੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਦੈਵ ਦੇ ਪ੍ਰਬਲ ਬਲ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਦੇਹ ਵਿੱਚ (ਹੋਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ) ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਗੁਰੂਦੱਖਿਣਾ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀ।

Verse 130

तदा द्वादश वर्षाणि दुःखदानात्तु निष्कृतिः । आत्मानं स ददर्शाथ पुक्कसीगर्भसम्भवम् ॥

ਫਿਰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁੱਕਸੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ।

Verse 131

तत्रस्थश्चाप्यसौ राजा सोऽचिन्तयदिदं तदा । इतो निष्क्रान्तमात्रो हि दानधर्मं करोम्यहम् ॥

ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੋਚਿਆ— ‘ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਾਂਗਾ, ਮੈਂ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਾਂਗਾ।’

Verse 132

अनन्तरं स जातस्तु तदा पुक्कसबालकः । श्मशानमृतसंस्कारकरणेषु सदोद्यतः ॥

ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪੁੱਕਸ ਮੁੰਡੇ ਵਜੋਂ ਜੰਮਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਮਰੇ ਹੋਇਆਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 133

प्राप्ते तु सप्तमे वर्षे श्मशानेऽथ मृतो द्विजः । आनीतो बन्धुभिर्दृष्टस्तेन तत्राधनो गुणी ॥

ਜਦੋਂ ਸੱਤਵਾਂ ਸਾਲ ਆਇਆ, ਇੱਕ ਦਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਮਰ ਗਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਲਿਆਏ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਗਰੀਬ ਪਰ ਯੋਗ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 134

मूल्यार्थिना तु तेनापि परिभूतास्तु ब्राह्मणाः । ऊचुस्ते ब्राह्मणास्तत्र विश्वामित्रस्य चेष्टितम् ॥

ਲਾਭ ਲਈ ਮੁੱਲ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉੱਥੇ ਬੋਲੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਆਚਰਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 135

पापिष्ठमशुभं कर्म कुरु त्वं पापकाकरक । हरिश्चन्द्रः पुरा राजा विश्वामित्रेण पुक्कसः ॥

“ਹੇ ਦੁਸ਼ਕਰਮੀ! ਤੂੰ ਅਤਿ ਪਾਪਮਈ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਤੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਪੁੱਕਸ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।”

Verse 136

कृतः पुण्यविनाशेन ब्राह्मणस्वापनाशनात् । यदा न क्षमते तेषां तैः स शप्तो रुषा तदा ॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੁੰਨ-ਨਾਸ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਹੋਰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੇ, ਤਦ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ।

Verse 137

गच्छ त्वं नरकं घोरमधुनैव नराधम । इत्युक्तमात्रे वचने स्वप्नस्थः स नृपस्तदा ॥

“ਹੇ ਨਰਾਧਮ! ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾ।” ਇਹ ਬਚਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹੀ ਉਹ ਰਾਜਾ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 138

अपश्यद्यददूतान् वै पाशहस्तान् भयावहान् । तैः संगृहीतमात्मानं नीयमानं तदा बलात् ॥

ਉਸ ਨੇ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਫਾਹੇ (ਪਾਸ਼) ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੇ ਹੋਏ, ਡਰਾਉਣੇ ਦੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਫੜ ਕੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਵੀ ਦੇਖਿਆ।

Verse 139

पश्यति स्म भृशं खिन्नो हा मातः पितरद्य मे । एवंवादी स नरके तैलद्रोण्यां निपातितः ॥

ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵੇਖਦਾ ਤੇ ਰੋਂਦਾ ਰਿਹਾ—“ਹਾਇ ਮਾਂ, ਹਾਇ ਪਿਉ, ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਕੀ ਬਣਿਆ!” ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਨੂੰ ਨਰਕ ਦੇ ਤੇਲ ਦੇ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

Verse 140

क्रकचैः पाट्यमानस्तु क्षुरधाराभिरप्यधः । अन्धे तमसि दुःखार्तः पूयशोणितभोजनः ॥

ਉਸ ਨੂੰ ਆਰਿਆਂ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਉਸਤਰੇ ਵਰਗੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਧਾਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ; ਘੋਰ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਨਾਲ ਤੜਪਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਭੋਜਨ ਪੀਪ ਤੇ ਲਹੂ ਹੀ ਸੀ।

Verse 141

सप्तवर्षं मृतात्मानं पुक्कसत्वे ददर्श ह । दिनं दिनन्तु नरके दह्यते पच्यतेऽन्यतः ॥

ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਮੁਰਦਾ-ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪੁੱਕਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ। ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਥਾਂ ਉਬਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 142

खिद्यते क्षोभ्यतेऽन्यत्र मार्यते पाट्यतेऽन्यतः । क्षार्यते दीप्यतेऽन्यत्र शीतवाताहतोऽन्यतः ॥

ਕਿਤੇ ਉਹ ਥਕਾਇਆ ਤੇ ਤੜਫਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਤੇ ਉਹ ਡਾਹ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਤੇ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਤੇ ਖਾਰ ਨਾਲ ਮਲ ਕੇ ਸਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਤੇ ਠੰਡੀ ਹਵਾਵਾਂ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 143

एवं दिनं वर्षशत-प्रमाणं नरकेऽभवत् । तथा वर्षशतं तत्र श्रीवितं नरके भटैः ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਮਦੂਤਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਸਜ਼ਾ ਸਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਸੌ ਸਾਲ ‘ਜੀਉਂਦਾ’ ਰਿਹਾ।

Verse 144

ततो निपातितो भूमौ विष्ठाशी श्वा व्यजायत । वान्ताशी शीतदग्धश्च मासमात्रे मृतोऽपि सः ॥

ਤਦ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਟਕਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਠਾ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਕੁੱਤਾ ਬਣ ਕੇ ਜੰਮਿਆ। ਉਲਟੀ ਖਾ ਕੇ ਅਤੇ ਠੰਢ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ ਉਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਰ ਗਿਆ।

Verse 145

अथापश्यत् खरं देहं हस्तिनं वानरं पशुम् । छागं विडालं कङ्कञ्च गामविं पक्षिणं कृमिम् ॥

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ (ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ) ਗਧੇ, ਹਾਥੀ, ਬਾਂਦਰ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਵੇਖਿਆ; ਬੱਕਰੀ, ਬਿੱਲੀ ਅਤੇ ਬਗਲੇ ਦੇ ਵੀ; ਅਤੇ ਗਾਂ, ਪੰਛੀ ਤੇ ਕੀੜੇ ਦੇ ਵੀ।

Verse 146

मत्स्यं कूर्मं वराहञ्च श्वाविधं कुक्कुटं शुकम् । शारिकां स्थावरांश्चैव सर्पमन्यांश्व देहिनः ॥

ਉਸ ਨੇ ਮੱਛੀ, ਕੱਛੂਆ, ਵਰਾਹ, ਸਹੀ, ਮੁਰਗਾ, ਤੋਤਾ; ਮੈਨਾ ਪੰਛੀ; ਅਤੇ ਅਚਲ (ਬੂਟੇ ਵਰਗੇ) ਜੀਵ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਹਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵੀ ਵੇਖੇ।

Verse 147

दिवसे दिवसे जन्म प्राणिनः प्राणिनस्तदा । अपश्यद् दुःखसन्तप्तो दिनं वर्षशतं तथा ॥

ਦਿਨੋਂ ਦਿਨ ਉਸ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਵੇਖੇ। ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਤਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 148

एवं वर्षशतं पूर्णं गतं तत्र कुयोनिṣu । अपश्यच्च कदाचित् स राजा तत् स्वकुलोद्भवम् ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਨੀਚ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਲੰਘ ਗਏ। ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੇਲੇ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 149

तत्र स्थितस्य तस्यापि राज्यं द्यूतेन हारितम् । भार्या हृता च पुत्रश्च स चैकाकी वनं गतः ॥

ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਜੂਏ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਛੀਨ ਲਏ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 150

तत्रापश्यत स सिंहं वै व्यादितास्यं भयावहम् । बिभक्षयिषुमायातं शरभेण समन्वितम् ॥

ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ੇਰ ਵੇਖਿਆ—ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਡਰਾਉਣਾ—ਨਿਗਲਣ ਲਈ ਨੇੜੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸ਼ਰਭ ਵੀ ਸੀ।

Verse 151

पुनश्च भक्षितः सोऽपि भार्यां शोचितुमुद्यतः । हा शैव्ये ! क्व गतास्यद्य मामिहापास्य दुःखितम् ॥

ਫਿਰ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਨਿਗਲਿਆ ਗਿਆ; ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ—“ਹਾਏ ਸ਼ੈਵਿਆ! ਅੱਜ ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ, ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ?”

Verse 152

अपश्यत् पुनरेवापि भार्यां स्वं सहपुत्रकाम् । त्रायस्व त्वं हरिश्चन्द्र किं द्यूतेन तव प्रभो ॥

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਵੇਖਿਆ। (ਉਹ ਬੋਲੀ:) “ਸਾਨੂੰ ਬਚਾਓ, ਹੇ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ! ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੂਏ ਨਾਲ ਕੀ ਲੈਣਾ?”

Verse 153

पुत्रस्ते शोच्यतां प्राप्तो भार्यंयाः शैव्यया सह । स नापश्यत् पुनरपि धावमानः पुनः पुनः ॥

(ਉਹ ਬੋਲੀ:) “ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ੈਵਿਆ—ਦੋਵੇਂ ਵਿਲਾਪਯੋਗ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ।” ਪਰ ਉਹ ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੌੜਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 154

अथापश्यत् पुनरपि स्वर्गस्थः स नराधिपः । नीयते मुक्तकेशी सा दीना विवसना बलात् ॥

ਤਦ ਉਹ ਰਾਜਾ, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੇਸਾਂ ਵਾਲੀ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਨੰਗੀ ਇਕ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਘਸੀਟ ਕੇ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 155

हाहावाक्यं प्रमुञ्चन्ती त्रायस्वेत्यसकृत्स्वना । अथापश्यत् पुनस्तत्र धर्मराजस्य शासनात् ॥

ਉਹ ‘ਹਾਇ ਹਾਇ!’ ਕਰਦੀ ਰੋਈ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ‘ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਓ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਮੁੜ ਵੇਖਿਆ—ਇਹ ਸਭ ਧਰਮਰਾਜ (ਯਮ) ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 156

आक्रन्दन्त्यन्तरीक्षस्था आगच्छेह नराधिप । विश्वामित्रेण विज्ञप्तो यमो राजंस्तवार्थतः ॥

ਮੱਧ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵਿਲਾਪ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ—‘ਇੱਥੇ ਆ, ਹੇ ਰਾਜਾ।’ ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਯਮ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।

Verse 157

इत्युक्त्वा सर्पपाशैस्तु नीयते बलवद्विभुः । श्राद्धदेवेन कथितं विश्वामित्रस्य चेष्टितम् ॥

ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਫੰਦੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਇਹ ਕਰਤੱਬ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਦੇਵ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ।

Verse 158

तत्रापि तस्य विकृतिर्नाधर्मोत्था व्यवर्धत । एताः सर्वा दशास्तस्य याः स्वप्ने सम्प्रदर्शिताः ॥

ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਵਧਿਆ। ਇਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।

Verse 159

सर्वास्तास्तेन सम्भुक्ता यावद्वर्षाणि द्वादश । अतीते द्वादशे वर्षे नीयमानो भटैर्बलात् ॥

ਉਸਨੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਬੀਤ ਗਏ, ਤਾਂ ਸੇਵਕ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲੈ ਗਏ।

Verse 160

यमं सोऽपश्यदाकारादुवाच च नराधिपम् । विश्वामित्रस्य कोपोऽयं दुर्निवार्यो महात्मनः ॥

ਉਸਨੇ ਯਮਰਾਜ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਯਮ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: 'ਮਹਾਤਮਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਦੇ ਇਸ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।'

Verse 161

पुत्रस्य ते मृत्युमपि प्रदास्यति स कौशिकः । गच्छ त्वं मानुषं लोकं दुःखशेषञ्च भुङ्क्ष्व वै । गतस्य तत्र राजेन्द्र श्रेयस्तव भविष्यति ॥

'ਉਹ ਕੌਸ਼ਿਕ (ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ) ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣੇਗਾ। ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਓ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਭੋਗੋ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉੱਥੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇਗਾ।'

Verse 162

व्यतीते द्वादशे वर्षे दुःखस्यान्ते नराधिपः । अन्तरीक्षाच्च पतितो यमदूतैः प्रणोदितः ॥

ਜਦੋਂ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਬੀਤ ਗਏ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਯਮਦੂਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਧੱਕੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਰਾਜਾ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 163

पतितो यमलोकाच्च विबुद्धो भयसम्भ्रमात् । अहो कष्टमिति ध्यात्वा क्षते क्षारावसेवनम् ॥

ਯਮਲੋਕ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਉਹ ਡਰ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਜਾਗ ਪਿਆ। 'ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖ!' ਇਹ ਸੋਚਦਿਆਂ ਉਸਨੇ ਜ਼ਖ਼ਮ 'ਤੇ ਲੂਣ ਛਿੜਕਣ ਵਰਗਾ ਦਰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ।

Verse 164

स्वप्ने दुःखं महद्दृष्टं यस्यान्तो नोपलभ्यते । स्वप्ने दृष्टं मया यत्तु किं नु मे द्वादशाः समाः ॥

ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਕ ਮਹਾਂ-ਸ਼ੋਕ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ—ਕੀ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਬੀਤਣਗੇ?

Verse 165

गतेत्यपृच्छत तत्रस्थान् पुक्कसांस्तु स संभ्रमात् । नेत्युचुः केचित् तत्रस्थाः एवमेवापरेऽब्रुवन् ॥

ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਪੁੱਕਸਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਉਹ ਚਲਾ/ਚਲੀ ਗਿਆ/ਗਈ?” ਹਾਜ਼ਰ ਕੁਝ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਨਹੀਂ”; ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਓਹੀ ਕਿਹਾ।

Verse 166

श्रुत्वा दुःखी तदा राजा देवान् शरणमीयिवान् । स्वस्ति कुर्वन्तु मे देवाः शैव्यायाः बालकस्य च ॥

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਗਿਆ। “ਦੇਵਗਣ ਮੈਨੂੰ, ਸ਼ੈਵਿਆ ਨੂੰ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕਲਿਆਣ ਬਖ਼ਸ਼ਣ।”

Verse 167

नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे । परावराय शुद्धाय पुराणायाव्ययाय च ॥

ਮਹਾ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਵਿਧਾਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਉੱਚੇ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ, ਸ਼ੁੱਧ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 168

नमो बृहस्पते तुभ्यं नमस्ते वासवाय च । एवमुक्त्वा स राजा तु युक्तः पुक्कसकर्मणि ॥

ਹੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਅਤੇ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ। ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ਫਿਰ ਪੁੱਕਸਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ।

Verse 169

शवानां मूल्यकरणे पुनर्नष्टस्मृतिर्यथा । मलिनो जटिलः कृष्णो लकुटी विह्वलो नृपः ॥

ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖ਼ਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆਂ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਫਿਰ ਮਿਟ ਗਈ। ਮੈਲਾ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਸਿਆਹ ਰੰਗ, ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਉਹ ਰਾਜਾ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 170

नैव पुत्रो न भार्या तु तस्य वै स्मृतिगोचरे । नष्टोत्साहो राज्यनाशात् श्मशाने निवसंस्तदा ॥

ਨਾ ਪੁੱਤਰ, ਨਾ ਪਤਨੀ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਰਾਜ ਗੁਆਉਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਸੀ; ਤਦ ਉਹ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 171

अथाजगाम स्वसुतं मृतमादाय लापिनी । भार्या तस्य नरेन्द्रस्य सर्पदष्टं हि बालकम् ॥

ਫਿਰ ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰਾਣੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਆਈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ—ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗ ਨਾਲ ਉਹ ਬੱਚਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

Verse 172

हा वत्स ! हा पुत्र ! शिशो ! इत्येवं वदती मुहुः । कृशा विवर्णा विमनाः पांशुध्वस्तशिरोरुहा ॥

‘ਹਾਇ ਮੇਰਾ ਵਤਸ! ਹਾਇ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ! ਓ ਬੱਚੇ!’—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਰੋਈ। ਉਹ ਸੁੱਕੀ, ਫਿੱਕੀ, ਉਦਾਸ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਮੈਲੇ ਅਤੇ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਥਪਥ, ਖਿਲਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 173

राजपत्नी उवाच— हा राजन्नद्य बालं त्वं पश्य सोमं महीतले । रममाणं पुरा दृष्टं दुष्टाहिना मृतम् ॥

ਰਾਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਹਾਇ ਰਾਜਨ! ਅੱਜ ਇਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵੇਖੋ—ਚੰਦ ਵਰਗਾ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਡਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਟ ਸੱਪ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।’

Verse 174

तस्याः विलापशब्दं तमाकर्ण्य स नराधिपः । जगाम त्वरितोऽत्रेति भविता मृतकम्बलः ॥

ਉਸ ਦੀ ਕਰੁਣ ਵਿਲਾਪ ਦੀ ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਦੌੜਿਆ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ—“ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਹ ਮ੍ਰਿਤਕੰਬਲਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ।”

Verse 175

स तां रोरुदतीं भार्यां नाभ्यजानात्तु पार्थिवः । चिरप्रवाससंतप्तां पुनर्जातामिवाबलाम् ॥

ਪਰ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕਿਆ; ਲੰਮੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨਵਜਾਤ ਇਸਤਰੀ ਵਾਂਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਗਈ ਸੀ।

Verse 176

सापि तं चारुकेशान्तं पुरा दृष्ट्वा जटालकम् । नाभ्यजानान्नृपसुता शुष्कवृक्षोपमं नृपम् ॥

ਉਹ ਵੀ—ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ—ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕੀ; ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁੰਦਰ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਜਟਾਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਸੁੱਕੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।

Verse 177

सोऽपि कृष्णपटे बालं दृष्ट्वाशीविषपीडितम् । नरेन्द्रलक्षणोपेतं चिन्तामाप नरेश्वरः ॥

ਉਹ ਵੀ ਕਾਲੇ ਕਪੜੇ ਉੱਤੇ ਪਏ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਜੋ ਵਿਸ਼ੈਲਾ ਸੱਪ ਦੇ ਡੱਸਣ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ—ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।

Verse 178

अहो कष्टं नरेन्द्रस्य कस्याप्येष कुले शिशुः । जातो नीतः कृतान्तेन कामप्याशां दुरात्मना ॥

ਹਾਏ, ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖ! ਇਹ ਬੱਚਾ ਕਿਸੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਸੀ; ਨਿਰਦਈ ਕ੍ਰਿਤਾਂਤ (ਮੌਤ) ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਆਸ ਸਮੇਤ ਇਸ ਨੂੰ ਖੋਹ ਲੈ ਗਿਆ।

Verse 179

एवं दृष्ट्वा हि मे बालं मातुरुत्सङ्गशायिनम् । स्मृतिमभ्यागतो बालो रोहिताश्वोऽब्जलोचनः ॥

ਮਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਬਾਲਕ ਰੋਹਿਤਾਸ਼ਵ ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆ ਗਿਆ।

Verse 180

सोऽप्येतामेव मे वत्सो वयोऽवस्थामुपागतः । नीतो यदि न घोरेण कृतान्तेनात्मनो वशम् ॥

ਮੇਰਾ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਇਸੇ ਉਮਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ—ਜੇ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰਿਤਾਂਤ (ਮੌਤ) ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ।

Verse 181

राजपत्नीउवाच हा वत्स ! कस्य पापस्य अपध्यानादिदं महत् । दुःखमापतितं घोरं यस्यान्तो नोपलभ्यते ॥

ਰਾਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ! ਕਿਹੜੇ ਪਾਪ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਇਹ ਵੱਡਾ, ਭਿਆਨਕ, ਅੰਤ-ਰਹਿਤ ਸੋਗ ਆ ਪਿਆ ਹੈ?

Verse 182

हा नाथ ! राजन् ! भवता मामनाश्वास्य दुःखिताम् । क्वापि सन्तिष्ठता स्थाने विश्रब्धं स्थीयते कथम् ॥

ਹੇ ਨਾਥ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਕਿਵੇਂ ਕਿਤੇ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 183

राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रयः । हरिश्चन्द्रस्य राजर्षेः किं विधे ! न कृतं त्वया ॥

ਰਾਜ ਦਾ ਨਾਸ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਵੇਚਿਆ ਜਾਣਾ—ਹੇ ਵਿਧੀ! ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨਾਲ ਤੂੰ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ?

Verse 184

इति तस्याः वचः श्रुत्वा राजा स्वस्थानतश्च्युतः । प्रत्यभिज्ञाय दयितां पुत्रञ्च निधनं गतम् ॥

ਉਸਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਧੀਰਜ ਡੋਲ ਗਿਆ। ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 185

कष्टं शैव्येयमेषा हि स बालोऽयमितीरयन् । रुरोद दुःखसंतप्तो मूर्च्छामभिजगाम च ॥

“ਹਾਇ! ਇਹ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸ਼ੈਵਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਹੈ!” ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ ਰੋਇਆ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 186

सा च तं प्रत्यभिज्ञाय तामवस्थामुपागतम् । मूर्च्छिता निपपातार्ता निष्चेष्टा धरणीतले ॥

ਉਹ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ; ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਡਿੱਗ ਪਈ।

Verse 187

चेतः संप्राप्य राजेंद्रो राजपत्नी च तै समम् । विलेपतुः सुसंतप्तौ शोकभारावपीडितौ ॥

ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਰਾਜਾ ਤੇ ਰਾਣੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ—ਪੀੜ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਅਤੇ ਸੋਗ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਕੁਚਲੇ ਹੋਏ।

Verse 188

राजोवाच हाऽ वत्स ! सुकुमारं ते स्वक्षिभ्रूनासिकालकम् । पश्यतो मे मुखं दीनं हृदयं किं न दीर्यते ॥

ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ: “ਹਾਇ ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ! ਤੇਰਾ ਨਰਮ ਮੁਖੜਾ—ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਭੌਂਹਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਨੱਕ ਸਮੇਤ—ਜਦ ਮੇਰੇ ਦੁਖੀ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਚੀਰ ਜਾਂਦਾ?”

Verse 189

तात ! तातेति मधुरं ब्रुवाणं स्वयमागतम् । उपगुह्य वदिष्ये कं वत्स ! वत्सेति सौहृदात् ॥

ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ “ਪਿਤਾ ਜੀ! ਪਿਤਾ ਜੀ!” ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ “ਪੁੱਤਰ! ਪੁੱਤਰ!” ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਵਾਂ?

Verse 190

कस्य जानुप्रणीतेन पिङ्गेन क्षितिरेणुना । ममोत्तरीयमुत्सङ्गं तथाङ्गं मलमेṣ्यति ॥

ਜਿਸ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਘੁੱਟਣਾਂ ਨਾਲ ਉੱਡੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਉਪਰਲਾ ਕੱਪੜਾ, ਮੇਰੀ ਗੋਦ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਫਿਰ ਕਦੋਂ ਮੈਲਾ ਹੋਵੇਗਾ?

Verse 191

अङ्गप्रत्यङ्गसम्भूतो मनोहृदयनन्दनः । मया कुपित्रा हा वत्स ! विक्रीतो येन वस्तुवत् ॥

ਮੇਰੇ ਹੀ ਅੰਗ-ਉਪਅੰਗ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਹਾਏ ਪੁੱਤਰ!—ਮੈਂ ਦੁਸ਼ਟ ਪਿਉਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ।

Verse 192

हृत्वा राज्यमशेषं मे ससाधनधनं महत् । दैवाहिना नृशंसनेन दष्टो मे तनयस्ततः ॥

ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਰਾਜ—ਵੱਡੇ ਧਨ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਸਮੇਤ—ਛੀਨ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿਸਮਤ-ਰੂਪੀ ਨਿਰਦਈ ਸੱਪ ਨੇ ਡੰਗ ਮਾਰਿਆ।

Verse 193

अहं दैवाहिदष्टस्य पुत्रस्य आननपङ्कजम् । निरीक्षन्नपि घोरेण विषेणान्धीकृतोऽधुना ॥

ਕਿਸਮਤ-ਰੂਪੀ ਸੱਪ ਨਾਲ ਡੱਸੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ, ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਮੈਂ ਹੁਣ ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।

Verse 194

एकमुक्त्वा तमादाय बालकं बाष्पगद्गदः । परिष्वज्य च निष्चेष्टो मूर्च्छया निपपात ह ॥

ਇੱਕ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਗਲਾ ਰੁੱਝ ਗਿਆ; ਉਸ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 195

राजपत्नी उवाच— अयं स पुरुषव्याघ्रः स्वरेणैवोपलक्ष्यते । विद्वज्जनमनश्चन्द्रो हरिश्चन्द्रो न संशयः ॥

ਰਾਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਇਹ ਉਹੀ ਨਰ-ਵਿਆਘਰ ਹੈ; ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਹੈ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਦਾ ਚੰਦ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।”

Verse 196

तथास्य नासिका तुङ्गा अग्रतोऽधोमुखं गता । दन्ताश्च मुकुलप्रख्याः ख्यातकीर्तेर्महात्मनः ॥

ਉਸ ਦੀ ਨੱਕ ਉੱਚੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਝੁਕੀ ਹੋਈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੰਦ ਕਲੀ ਵਰਗੇ ਸਨ—ਇਹ ਉਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯਸ਼ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸਨ।

Verse 197

श्मशानमागतः कस्मादद्यैष स नरेश्वरः । अपहाय पुत्रशोकं सापश्यत् पतितं पतिम् ॥

“ਅੱਜ ਉਹ ਨਰਾਧਿਪ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਹੈ?” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸੋਗ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ।

Verse 198

प्रकृष्टा विस्मिता दीना भर्तृपुत्राधिपीडिता । वीक्षन्ती सा ततोऽपश्यद् भर्तृदण्डं जुगुप्सितम् ॥

ਉਹ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੇਖਦੀ ਹੋਈ ਬਹੁਤ ਕੰਬ ਉਠੀ—ਹੈਰਾਨ, ਦीन, ਪਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਬਿਪਤਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਉਹ ਘਿਨੌਣਾ ਡੰਡਾ (ਉਸ ਦੀ ਅਵਨਤ ਹਾਲਤ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ) ਵੇਖਿਆ।

Verse 199

श्वपाकार्हमतो मोहं जगामायतलोचना । प्राप्य चेतश्च शनकैः सगद्गदमभाषत ॥

ਤਦ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਂਡਾਲ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਗਲਾ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੁਰ ਨਾਲ ਬੋਲੀ।

Verse 200

धिक् त्वां दैवातिकरुणां निर्मर्यादं जुगुप्सितम् । येनायममरप्रख्यो नीतो राजा श्वपाकताम् ॥

ਲਾਨਤ ਹੈ ਤੈਨੂੰ, ਹੇ ਕਿਸਮਤ—ਤੰਜ਼ ਨਾਲ ‘ਬਹੁਤ ਦਇਆਲੂ’—ਬੇਲਗਾਮ ਤੇ ਘਿਨੌਣੀ! ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਦੇਵਤੁਲ੍ਯ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਇਹ ਰਾਜਾ ਸ਼ਵਪਾਕ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ।

Verse 201

राज्यनाशं सुहृत्त्यागं भार्या-तनयविक्रयम् । प्रापयित्वापि नो कुक्तश्चण्डालोऽयं कृतो नृपः ॥

ਰਾਜ ਗੁਆਉਣਾ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ, ਅਤੇ ਪਤਨੀ-ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਕਰਵਾ ਕੇ ਵੀ ਤੂੰ ਰੱਜਿਆ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਾਂਡਾਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।