Adhyaya 11: The Son’s Discourse on Embryogenesis, Birth, and the Wheel of Saṃsāra

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादो नाम दशमोऽध्यायः । एकादशोऽध्यायः । पुत्र उवाच निषेकं मानवः स्त्रीणां बीजं प्राप्तं रजस्यथ । विमुक्तमात्रो नरकात् स्वर्गाद्वापि प्रपद्यते ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸੰਵਾਦ’ ਨਾਮਕ ਦਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਰਿਤੁਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪੁਰਖ ਦਾ ਬੀਜ ਇਸਤਰੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਨਰਕ ਤੋਂ ਛੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਵੀ ਚ੍ਯੁਤ ਜੀਵ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 2

तेनाभिभूतं तत्स्थैर्यं याति बीजद्वयं पितः । कललत्वं बुद्बुदत्वं ततः पेशित्वमेव च ॥

ਹੇ ਪਿਤਾ, ਉਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਅਭਿਭੂਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬੀਜ ਇਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਪਹਿਲਾਂ ‘ਕਲਲ’ (ਜੈਲੀ ਵਰਗਾ ਪਿੰਡ), ਫਿਰ ‘ਬੁਦਬੁਦ’ (ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਰਗਾ ਰੂਪ), ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ‘ਪੇਸ਼ੀ’ (ਮਾਸਲ ਗਾਂਠ) ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 3

पेष्यां यथाणुबीजं स्यादङ्कुरस्तद्वदुच्यते । अङ्गानां च तथोत्पत्तिः पञ्चानामनुभागशः ॥

ਜਿਵੇਂ ‘ਪੇਸ਼ੀ’ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਨਿੱਕਾ ਬੀਜ ਅੰਕੁਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਭਾਜਨ ਵਿੱਚ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਹਿੱਸਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋ ਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 4

उपाङ्गान्यङ्गुली-नेत्र-नासास्य-श्रवणानि च । प्ररोहं यान्ति चाङ्गेभ्यस्तद्वत्तेभ्यो नखादिकम् ॥

ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਉਪਅੰਗ—ਉਂਗਲਾਂ, ਅੱਖਾਂ, ਨੱਕ, ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਕੰਨ—ਉਗਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਨਖ ਆਦਿ ਵੀ ਮੁੜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 5

त्वचि रोमाणि जायन्ते केशाश्चैव ततः परम् । समं समृद्धिमायाति तेनैवोद्भवकोषकम् ॥

ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਰੋਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਕੇਸ ਵੀ। ਉਸੇ ਹੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ‘ਜਨਨ-ਕੋਸ਼’ (ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਆਵਰਨ) ਸਮਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 6

नारिकेलफलं यद्वत् सकोषं वृद्धिमृच्छति । तद्वत् प्रयात्यसौ वृद्धिं सकोषोऽधोमुखः स्थितः ॥

ਜਿਵੇਂ ਨਾਰੀਅਲ ਦਾ ਫਲ ਆਪਣੇ ਖੋਲ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਰਹਿ ਕੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਜੀਵ ਵੀ ਆਵਰਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਸਿਰ ਹੇਠਾਂ ਕਰਕੇ ਸਥਿਤ ਹੋਇਆ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 7

तले तु जानुपार्श्वाभ्यां करौ न्यस्य स वर्धते । अङ्गुष्ठो चोपरि न्यस्तौ जान्वोरग्रे तथाङ्गुली ॥

ਉਹ ਘੁੱਟਣਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਵਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਅੰਗੂਠੇ ਉੱਪਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਘੁੱਟਣਾਂ ਦੇ ਅੱਗਲੇ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 8

जानुपृष्ठे तथा नेत्रे जानुमध्ये च नासिका । स्फिचौ पार्ष्णिद्वयस्थे च बाहुजङ्घे बहिः स्थिते ॥

ਅੱਖਾਂ ਘੁੱਟਣਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨੱਕ ਘੁੱਟਣਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ; ਕਮਰ ਦੋਵੇਂ ਏੜੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਪਈਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 9

एवं वृद्धिं क्रमाद्याति जन्तुः स्त्रीगर्भसंस्थितः । अन्यसत्त्वोदरे जन्तोर्यथा रूपं तथा स्थितिः ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਜੀਵ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸੱਤਵ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਦੀ ਹਾਲਤ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 10

काठिन्यमग्निना याति भुक्तपीतेन जीवति । पुण्यापुण्याश्रयमयी स्थितिर्जन्तोस्तथोदरे ॥

ਉਹ ਦੇਹ-ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖਾਧੇ-ਪੀਤੇ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 11

नाडी चाप्यायनी नाम नाभ्यां तस्य निबध्यते । स्त्रीणां तथान्त्रसुषिरे सा निबद्धोपजायते ॥

ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਨਾਲ ‘ਆਪ੍ਯਾਯਨੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਨਾਡੀ ਬੱਝੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਨਾਡੀ ਆੰਤਾਂ ਦੇ ਖੋਖਲੇ ਭਾਗ ਅੰਦਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੱਝ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 12

क्रामन्ति भुक्तपीतानि स्त्रीणां गर्भोदरे यथा । तैराप्यायितदेहोऽसौ जन्तुर्वृद्धिमुपैति वै ॥

ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਜੋ ਕੁਝ ਖਾਂਦੀਆਂ ਤੇ ਪੀਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਪੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਗਰਭਸਥ ਜੀਵ ਦਾ ਸਰੀਰ ਧਾਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 13

स्मृतीस्तस्य प्रयान्त्यस्य बह्व्यः संसारभूमयः । ततो निर्वेदमायाति पीड्यमान इतस्ततः ॥

ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ; ਫਿਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵੈਰਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 14

पुनर्नैवं करिष्यामि मुक्तमात्र इहोदरात् । तथा तथा यतिष्यामि गर्भं नाप्स्याम्यहं यथा ॥

‘ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਸ ਗਰਭ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲਵਾਂਗਾ, ਤਦ ਮੈਂ ਮੁੜ ਕਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਇਸ-ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗਾ ਤਾਂ ਜੋ ਮੁੜ ਗਰਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋਵੇ।’

Verse 15

इति चिन्तयते स्मृत्वा जन्मदुःखशतानि वै । यानि पूर्वानुभूतानि दैवभूतानि यानि वै ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦਿਆਂ ਉਹ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਭੋਗੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਦੈਵੀ ਵਿਧਾਨ/ਭਾਗ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉੱਠੇ ਸਨ।

Verse 16

ततः कालक्रमाज्जन्तुः परिवर्तत्यधोमुखः । नवमे दशमे वापि मासि सज्जायते यतः ॥

ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਸਿਰ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਨੌਵੇਂ ਜਾਂ ਦਸਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਉਹ ਜਨਮ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 17

निष्क्रम्यमाणो वातेन प्राजापत्येन पीड्यते । निष्क्राम्यते च विलपन् हृदि दुःखनिपीडितः ॥

ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਿਆਂ ਉਹ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਹਵਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਦਬੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

Verse 18

निष्क्रान्तश्चोदरान्मूर्च्छामसह्यां प्रतिपद्यते । प्राप्नोति चेतनां चासौ वायुस्पर्शसमन्वितः ॥

ਗਰਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਉਹ ਅਸਹਿਣਯ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਹਵਾ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹੋਸ਼ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

ततस्तं वैष्णवी माया समास्कन्दति मोहिनी । तया विमोहितात्मासौ ज्ञानभ्रंशमवाप्नुते ॥

ਤਦ ਮੋਹਣੀ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਮਾਇਆ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਭਟਕ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 20

भ्रष्टज्ञानो बालभावं ततो जन्तुः प्रपद्यते । ततः कौमारकावस्थां यौवनं वृद्धतामपि ॥

ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਉਹ ਜੀਵ ਫਿਰ ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ, ਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਤੱਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

Verse 21

पुनश्च मरणं तद्वज्जन्म चाप्नोति मानवः । ततः संसारचक्रे 'स्मिन् भ्राम्यते घटियन्रवत् ॥

ਫਿਰ ਮੌਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਨਮ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ-ਚੱਕਰ ਦੇ ਯੰਤਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 22

कदाचित् स्वर्गमाप्नोति कदाचिन्निरयं नरः । नरकं चैव स्वर्गं च कदाचिच्च मृतो 'श्नुते ॥

ਕਦੇ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਰ ਕੇ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਰਕ ਅਤੇ ਸਵਰਗ—ਦੋਵੇਂ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 23

कदाचिदत्रैव पुनर्जातः स्वं कर्म सो 'श्नुते । कदाचिद्भुक्तकर्मा च मृतः स्वल्पेन गच्छति ॥

ਕਦੇ ਉਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਕੁਝ ਕਰਮ ਖਪਾ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਮਰ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 24

कदाचिदल्पैश्च ततो जायते 'त्र शुभाशुभैः । स्वर्लोके नरके चैव भुक्तप्रायो द्विजोत्तम ॥

ਅਤੇ ਕਦੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ, ਸਵਰਗ ਤੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਫਲ ਭੋਗ ਚੁੱਕਣ ਪਿੱਛੋਂ, ਕੇਵਲ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇੱਥੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 25

नरकेषु महद्दुःखमेतद् यत् स्वर्गवासिनः । दृश्यन्ते तात मोदन्ते पात्यमानाश्च नारकाः ॥

ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ: ਸਵਰਗ-ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਨਰਕ ਦੇ ਜੀਵ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਸੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 26

स्वर्गेऽपि दुःखमतुलं यदारोहणकालतः । प्रभृत्यहं पतिष्यामीत्येतन्मनसि वर्तते ॥

ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੁੱਲ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੋਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—“ਉੱਥੋਂ ਮੈਂ ਫਿਰ ਡਿੱਗ ਪਵਾਂਗਾ।”

Verse 27

नारकांश्चैव संप्रेक्ष्य महद्दुःखमवाप्यते । एतां गतिमहं गन्तेत्यहर्निशमनिर्वृतः ॥

ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੱਡੀ ਪੀੜ ਉਠਦੀ ਹੈ; ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਠਹਿਰਾਵ ਦੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—“ਐਸੀ ਗਤੀ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ।”

Verse 28

गर्भवासे महद्दुःखं जायमानस्य योनितः । जातस्य बलाभावे च वृद्धत्वे दुःखमेव च ॥

ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ, ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ; ਨਵਜਾਤ ਦੀ ਬੇਬਸੀ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ, ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੈ।

Verse 29

कामेर्ष्याक्रोधसम्बन्धं यौवने चातिदुःसहम् । दुःखप्राया वृद्धता च मरणे दुःखमुत्तमम् ॥

ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਕਾਮ, ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਸੰਗਤ ਬਹੁਤ ਅਸਹਿਣਯ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਬੁਢਾਪਾ ਵੀ ਅਕਸਰ ਦੁੱਖਮਯ—ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਦੁੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 30

कृष्यमाणस्य याम्यैश्च नरकेषु च पात्यतः । पुनश्च गर्भो जन्माथ मरणं नरकस्तथा ॥

ਯਮਦੂਤ ਘਸੀਟ ਕੇ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਮੁੜ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਮੁੜ ਜਨਮ, ਮੁੜ ਮੌਤ—ਅਤੇ ਮੁੜ ਨਰਕ ਹੀ।

Verse 31

एवं संसारचक्रेऽस्मिन् जन्तवो घटियन्त्रवत् । भ्राम्यन्ते प्राकृतैर्बन्धैर्बद्ध्वा बाध्यन्ति चासकृत् ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ (ਭੌਤਿਕ) ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 32

नास्ति तात! सुखं किञ्चिदत्र दुःखशताकुले । तस्मान्मोक्षाय यतता कथं सेव्याऽ मया त्रयी ॥

ਹੇ ਪਿਤਾ, ਸੈਂਕੜੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਇਸ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਵੇਦ-ਤ੍ਰਈ ਦਾ ਹੀ ਪਿੱਛਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂ?