Adhyaya 79: The Vaivasvata Manvantara: Classes of Devas, the Seven Sages, and Manu’s Nine Sons
वैवस्वतोत्पत्तिवर्णनम् (Vaivasvatotpatti-varṇanam)
Chanda and Munda
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਗ, ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਦੇ ਨੌਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪਰਿਚਯ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ, ਪ੍ਰਜਾ-ਪਾਲਨ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਪ੍ਰਵਰਤਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰੰਪਰਾ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਸਮਗ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 79
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे वैवस्वतोत्पत्तिर्नामाष्टसप्ततितमोऽध्यायः ऊनाशीतितमोऽध्यायः- 79 मार्कण्डेय उवाच आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विश्वे मरुद्गणाः । भृगवोऽङ्गिरसश्चाष्टौ यत्र देवगणाः स्मृताः ॥
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ (ਮਨਵੰਤਰ) ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸਾਧ੍ਯ, ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ ਅਤੇ ਮਰੁਤ-ਗਣ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਦੇ ਅੱਠ (ਗਣ) ਹਨ।
Verse 2
आदित्या वसवो रुद्रा विज्ञेयाः कश्यपात्मजाः । साध्याश्च मरुतो विश्वे धर्मपुत्रगणास्त्रयः ॥
ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੂ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ—ਇਹ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਣੇ ਜਾਣ। ਸਾਧ੍ਯ, ਮਰੁਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ—ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 3
भृगोस्तु भृगवो देवाः पुत्रा ह्यङ्गिरसः सुताः । एष सर्गश्च मारीचो विज्ञेयः साम्प्रताधिपः ॥
ਦੇਵਾਂ ਵਿਚ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਗਣ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਅਤੇ ਆਂਗਿਰਸ-ਗਣ ਅੰਗਿਰਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (ਸਰਗ) ਵਰਤਮਾਨ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਮਾਰੀਚ ਪਰੰਪਰਾ ਵਜੋਂ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 4
ऊर्जस्वी नाम चैवेन्द्रो महात्मा यज्ञभागभुक् । अतीतानागताः ये च वर्तन्ते साम्प्रतञ्च ये ॥
ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਊਰਜਸਵੀ’ ਹੈ—ਮਹਾਤਮਾ, ਯੱਗ-ਭਾਗ ਦਾ ਭੋਗਤਾ। ਜੋ ਇੰਦਰ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਹੋਣਗੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਦਯਮਾਨ ਹਨ—
Verse 5
सर्वे ते त्रिदशेन्द्रास्तु विज्ञेयास्तुल्यलक्षणाः । सहस्राक्षाः कुलिशिनः सर्व एव पुरन्दराः ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਇੰਦਰ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਜਾਣੇ ਜਾਣ—ਸਹਸ੍ਰ-ਨੇਤ੍ਰ, ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ, ਅਤੇ ਸਭ ਹੀ ‘ਪੁਰੰਦਰ’ ਅਰਥਾਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਢਾਹੁਣ ਵਾਲੇ।
Verse 6
मघवन्तो वृषाः सर्वे शृङ्गिणो गजगामिनः । ते शतक्रतवः सर्वे भूताभिभवतेजसः ॥
ਉਹ ਸਭ ਮਘਵਾਨ ਹਨ—ਬਲਦ ਵਰਗੇ, ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਚਲਣ ਵਾਲੇ। ਉਹ ਸਭ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ ਹਨ—ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ।
Verse 7
धर्माद्यैः कारणैः शुद्धैराधिपत्यगुणान्विताः । भूतभव्यभवन्नाथाः शृणु चैतत् त्रयं द्विज ॥
ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਆਦਿ ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਏ—ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਇਹ ਤ੍ਰਯ ਸੁਣੋ।
Verse 8
भूर्लोकोऽयं स्मृता भूमिरन्तरिक्षं दिवः स्मृतम् । दिव्याख्याश्च तथा स्वर्गस्त्रैलोक्यमिति गद्यते ॥
ਭੂਰਲੋਕ ‘ਪ੍ਰਿਥਵੀ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼/ਦ੍ਯੁ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਦਿਵ੍ਯ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਵਰਗ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 9
अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च काश्यपश्च महानृषिः । गौतमश्च भरद्वाजौ विश्वामित्रोऽथ कौशिकः ॥
ਅਤ੍ਰਿ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਕਾਸ਼੍ਯਪ; ਗੌਤਮ ਅਤੇ ਭਰਦ੍ਵਾਜ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰ—ਜੋ ‘ਕੌਸ਼ਿਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
तथैव पुत्रो भगवाञृचीकस्य महात्मनः । जमदग्निस्तु सप्तैते मुनयोऽत्र नथान्तरे ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਮਦਗ੍ਨਿ—ਮਹਾਤਮਾ ਰੁਚੀਕ ਦਾ ਧੰਨ ਪੁੱਤਰ—(ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ); ਇਸ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਇਸ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 11
इक्ष्वाकुर्नाभगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेव च । नरिष्यन्तश्च विख्यातो नाभागारिष्ट एव च ॥
ਇਕ੍ਸ਼ਵਾਕੁ ਅਤੇ ਨਾਭਗ; ਧ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸ਼ਰ੍ਯਾਤਿ; ਯਸ਼ਸਵੀ ਨਰਿਸ਼੍ਯੰਤ; ਅਤੇ ਨਾਭਾਗ-ਆਰਿਸ਼ਟ ਵੀ।
Verse 12
करूषश्च पृषध्रश्च वसुमान् लोकविश्रुतः । मनोर् वैवस्वतस्यैते नव पुत्राः प्रकीर्तिताः ॥
ਕਰੂਸ਼, ਪ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਰ ਅਤੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਸੁਮਾਨ—ਇਹ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਦੇ ਨੌਂ ਪੁੱਤਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 13
वैवस्वतमिदं ब्रह्मन् कथितान्ते मयाऽन्तरम् । अस्मिन् श्रुते नरः सद्यः पठिते चैव सत्तम । मुच्यते पातकैः सर्वैः पुण्यञ्च महदश्नते ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪਾਠ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Rather than a debated dilemma, the chapter advances a doctrinal catalog: cosmic administration is cyclical and typological—especially in its portrayal of successive Indras as ‘tulyalakṣaṇa’ (sharing defining marks)—thereby reinforcing the Purāṇic logic of recurring governance across time.
It anchors the Vaivasvata Manvantara by naming its operative deva-classes, specifying the period’s Indra (Ūrjasvī), listing the Saptaṛṣis, and recording Vaivasvata Manu’s nine sons—standard identifiers used to map each manvantara in Purāṇic chronology.
The chapter catalogues (1) deva lineages (Ādityas/Vasus/Rudras linked to Kaśyapa; Sādhyas/Maruts/Viśvedevas linked to Dharma’s progeny), (2) the Saptaṛṣi succession, and (3) Vaivasvata Manu’s nine sons (including Ikṣvāku), supplying genealogical indices that support later royal and ritual histories derived from manvantara frameworks.