Adhyaya 48: The Emanation of Beings from Brahma: Night, Day, Twilight, and the Orders of Creation
प्राकृतवैक्रतसर्गवर्णन (Prākṛta-Vaikṛta-Sarga-Varṇana)
The Netherworlds
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਵੈਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰਗ-ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਰਾਤ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਗਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ, ਭੂਤਗਣ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਕੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 48
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे प्राकृतवैकृतसर्गो नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः । अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः— क्रौष्टुकिरुवाच— समासात् कथिता सृष्टिः सम्यग् भगवता मम । देवादीनां भवं ब्रह्मन् विस्तरात्तु ब्रवीहि मे ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਵੈਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ’ ਨਾਮਕ ਸਤਚਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਅਠਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੌਸ਼ਟੁਕੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— ‘ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਯਥਾਰਥ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।’
Verse 2
मार्कण्डेय उवाच कुशलाकुशलैर्ब्रह्मन् भाविता पूर्वकर्मभिः । ख्याता तथा ह्यनिर्मुक्ताः प्रलये ह्युपसंहृताः ॥
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੀਵ ਪੂਰਵ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ—ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ—ਘੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉਸ ਸੰਸਕਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 3
देवाद्याः स्थावरान्ताश्च प्रजा ब्रह्मंश्चतुर्विधाः । ब्रह्मणः कुर्वतः सृष्टिं जज्ञिरे मानसास्तदा ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਥਾਵਰਾਂ ਤੱਕ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਉਹ ਮਨੋਜ—ਮਨ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਜੀਵ—ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 4
ततो देवासुरान् पितॄन् मानुषांश्च चतुष्टयम् । सिसृक्षुरम्भांस्येतानि स्वमात्मानमयूयुजत् ॥
ਤਦ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਪਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ—ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ।
Verse 5
युक्तात्मनस्तमोमात्रा उद्रिक्ता भूत्त् प्रजापतेः । सिसृक्षोर्जघनात् पूर्वमसुरा जज्ञिरे ततः ॥
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਤਮੋਗੁਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬਲਤਾ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛਲੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੁਰ ਜਨਮੇ।
Verse 6
उत्ससर्ज ततस्तां तु तमोमात्रात्मिकां तनुम् । सापविद्धा तनुस्तेन सद्यो रात्रिरजायत ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇਹ ਦੇ ਛੱਡਦੇ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਰਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈ।
Verse 7
अन्यां तनुमुपादाय सिसृक्षुः प्रीतिमाप सः । सत्त्वोद्रेकास्ततो देवा मुखतस्तस्य जज्ञिरे ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਤਦ ਸੱਤਵ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਦੇਵਗਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 8
उत्ससर्ज च भूतेशस्तनुं तामप्यसौ विभुः । सा चापविद्धा दिवसṃ सत्त्वप्रायमजायत ॥
ਉਹ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਉਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਤਿਆਗੇ ਜਾਣ ਤੇ ਸੱਤਵ-ਪ੍ਰਧਾਨ ‘ਦਿਨ’ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 9
सत्त्वमात्रात्मिकामेव ततोऽन्यां जगृहे तनुम् । पितृवन्मन्यमानस्य पितरस्तस्य जज्ञिरे ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਸੱਤਵ-ਮਯ ਹੋਰ ਇੱਕ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਪਿਤ੍ਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸ ਤੋਂ ਪਿਤ੍ਰਗਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 10
सृष्ट्वा पितॄन् उत्ससर्ज तनुं तामपि स प्रभुः । सा चोत्सृष्टाभवत् सन्ध्या दिवानक्तान्तरस्थिताः ॥
ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਹ ਦੇਹ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਉਹ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ‘ਸਾਯੰ-ਸੰਧਿਆ’ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਜੋ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕੀ ਹੈ।
Verse 11
रजोमात्रात्मिकामन्यां तनुं भेजेऽथ स प्रभुः । ततो मनुष्याः सम्भूता रजोमात्रासमुद्भवाः ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਰਜਸ-ਮਯ ਹੋਰ ਇੱਕ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਰਜਸ ਦੇ ਪਰਿਮਾਣ ਨਾਲ ਜਨਮੇ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 12
सृष्ट्वा मनुष्याञ् स विभुरुत्ससर्ज तनुं ततः । ज्योत्स्ना समभवत् सा च नक्तान्तेऽहर्मुखे च या ॥
ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇਹ ਤੋਂ ਜ੍ਯੋਤਸਨਾ (ਚੰਦ੍ਰ-ਪ੍ਰਭਾ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜੋ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 13
इत्येतास्तनवस्तस्य देवदेवस्य धीमतः । ख्याता रात्र्यहनी चैव सन्ध्या ज्योत्स्ना च वै द्विज ॥
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਇਹ ਦੇਹ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਜ੍ਯੋਤਸਨਾ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ।
Verse 14
ज्योत्स्ना सन्ध्या तथैवाह—सत्त्वमात्रात्मकं त्रयम् । तमोमात्रात्मिका रात्रिः सा वै तस्मात् त्रियामिका ॥
ਜ੍ਯੋਤਸਨਾ, ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਦਿਨ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਸੱਤਵ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਤਮਸ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਤ੍ਰਿਯਾਮਾ’ (ਤਿੰਨ ਪਹਿਰਾਂ ਵਾਲੀ) ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
तस्माद् देवा दिवा रात्रावसुरास्तु बलान्विताः । ज्योत्स्नागमे च मनुजाः सन्ध्यायां पितरस्तथा ॥
ਇਸ ਲਈ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਬਲਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰ ਬਲਵਾਨ। ਜ੍ਯੋਤਸਨਾ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਮਨੁੱਖ (ਬਲਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ), ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਪਿਤ੍ਰ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ (ਬਲਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ)।
Verse 16
भवन्ति बलिनोऽधृष्या विपक्षाणां न संशयः । तद्विपर्यमासाद्य प्रयान्ति च विपर्ययम् ॥
ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਲਈ ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਅਭੇਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਲਟਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਪਲਟਾਅ/ਵਿਪਰਯਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 17
ज्योत्स्नो रात्र्यहनी सन्ध्या चत्वार्येतानि वै प्रभोः । ब्रह्मणस्तु शरीराणि त्रिगुणोपश्रितानि तु ॥
ਚੰਦ੍ਰ-ਪ੍ਰਭਾ, ਰਾਤ-ਦਿਨ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ—ਇਹ ਚਾਰੇ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਹਨ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵੀ ਸਰੀਰ ਹਨ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ।
Verse 18
चत्वार्येतान्यथोत्पाद्य तनुमन्यां प्रजापतिः । रजस्तमोमयीं रात्रौ जगृहे क्षुत्तृडन्वितः ॥
ਇਹ ਚਾਰੇ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਰ ਇੱਕ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ।
Verse 19
तदन्धकारे क्षुत्क्षामानसृजद् भगवानजः । विरूपान् श्मश्रुलानत्तुमारब्धास्ते च तां तनुम् ॥
ਉਸ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਜ (ਅਜਨਮਾ) ਨੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਦਾੜ੍ਹੀਧਾਰੀ ਜੀਵ ਰਚੇ; ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 20
रक्षाम इति तेभ्योऽन्ये य ऊचुस्ते तु राक्षसाः । खादाम इति ये चोचुस्ते यक्षा यक्षणात् द्विज ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਆਓ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀਏ,’ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸ ਬਣੇ; ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਆਓ ਖਾਈਏ,’ ਉਹ ਯਕਸ਼ ਬਣੇ—ਖਾਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਨਾਮ ਪਿਆ, ਹੇ ਦਵਿਜ।
Verse 21
तान् दृष्ट्वा ह्यप्रियेनास्य केशाः शीर्यन्त वेधसः । समारोहणहीनाश्च शिरसो ब्रह्मणस्तु ते ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਵੇਧਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਉੱਠੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਝੜ ਪਏ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਉਹ ਸਿਰ ਕੇਸ਼-ਰਹਿਤ (ਮੁੰਡ) ਹੋ ਗਏ।
Verse 22
सर्पणात्तेऽभवन् सर्पा हीनत्वादहयः स्मृताः । सर्पान् दृष्ट्वा ततः क्रोधात् क्रोधात्मानो विनिर्ममे ॥
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੇਂਗਣ ਵਾਲੀ ਚਾਲ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਸਰਪ’ ਕਹਲਾਏ; ਅਤੇ ਨੀਵੀਂ ਧਰਤੀ-ਸਪਰਸ਼ੀ ਅਵਸਥਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਅਹਯਃ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਸਰਪਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਕ੍ਰੋਧ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਰਚੇ।
Verse 23
वर्णेन कपिलेनोग्रास्ते भूताः पिशिताशनाः । ध्यायतो गां ततस्तस्य गन्धर्वा जज्ञिरे सुताः ॥
ਉਹ ਭਿਆਨਕ, ਪਿੰਗਲ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਗਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਗੰਧਰਵ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਜੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 24
जज्ञिरे पिबतो वाचं गन्धर्वास्तेन ते स्मृताः । अष्टास्वेतासु सृष्टासु देवयोनिषु स प्रभुः ॥
ਉਹ ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ‘ਪੀ ਲਿਆ’ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਉਹ ਜਨਮੇ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਗੰਧਰਵ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅੱਠ ਦਿਵ੍ਯ ਯੋਨੀਆਂ (ਵਰਗ) ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 25
ततः स्वदेहतोऽन्यानि वयांसि पशवोऽसृजत् । मुखतोऽजाः ससर्जाथ वक्षसश्चावयोऽसृजत् ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਰਚੇ। ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬੱਕਰੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਕਸ਼ ਤੋਂ ਭੇਡਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 26
गावश्चैवोदराद् ब्रह्मा पार्श्वाभ्याञ्च विनिर्ममे । पद्भ्याञ्चाश्वान् स मातङ्गान् रासबान् शशकान् मृगान् ॥
ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ, ਗਾਂਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਗਧੇ, ਖਰਗੋਸ਼ ਅਤੇ ਹਿਰਨ/ਮ੍ਰਿਗ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।
Verse 27
उष्ट्रानश्वतरांश्चैव नानारूपाश्च जातयः । ओषध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे ॥
ਉਂਟ ਅਤੇ ਖੱਚਰ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਰੂਪ ਵੀ ਰਚੇ ਗਏ। ਉਸ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਤੋਂ ਫਲ ਅਤੇ ਮੂਲ ਵਾਲੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀ ਬੂਟੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ।
Verse 28
एवं पश्वोषधीः सृष्ट्वा ह्ययजच्चाध्वरे विभुः । तस्मादादौ तु कल्पस्य त्रेतायुगमुखे तदा ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜ्ञ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਅਰਥਾਤ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਇਹ ਯਜ्ञ-ਕ੍ਰਮ ਚਲਿਆ।
Verse 29
गौरजः पुरुषो मेषो अश्वाश्वतरगर्दभाः । एतान् ग्राम्यान् पशूनाहुरारण्यांश्च निबोध मे ॥
ਗਾਂ, ਬੱਕਰੀ, ਮਨੁੱਖ, ਮੇਢਾ, ਘੋੜਾ, ਖੱਚਰ ਅਤੇ ਗਧਾ—ਇਹ ਘਰੇਲੂ (ਗ੍ਰਾਮ੍ਯ) ਪਸ਼ੂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝੋ।
Verse 30
श्वापदं द्विखुरं हस्ती वानराः पक्षिपञ्चमाः । औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास्तु सरीसृपाः ॥
ਹਿੰਸਕ ਦਰਿੰਦੇ, ਦੋ-ਖੁਰ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰ, ਹਾਥੀ, ਬਾਂਦਰ; ਪੰਜਵਾਂ ਵਰਗ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਹੈ। ਛੇਵਾਂ ਵਰਗ ਜਲਚਰਾਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਸੱਪ ਆਦਿ ਸਰਿਸ੍ਰਪ/ਰੈਂਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਹਨ।
Verse 31
गायत्रीञ्च ऋचञ्चैव त्रिवृत् सोमं रथन्तरम् । अग्निष्टोमञ्च यज्ञानां निर्ममे प्रथमांमुखात् ॥
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੁਖ ਤੋਂ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਰਿਗ ਮੰਤ੍ਰ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਸੋਮ, ਰਥੰਤਰ ਅਤੇ ਯਜ्ञਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 32
यजूṃषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा । बृहत्साम तथोकथञ्च दक्षिणादसृजन्मुखात् ॥
ਉਸ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਮੁਖ ਤੋਂ ਯਜੁਸ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ, ਪੰਦਰਾਂ-ਸਤੋਮ, ਬ੍ਰਿਹਤ ਸਾਮ ਗਾਨ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 33
सामानि जगतीच्छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा । वैरूपमतिरात्रञ्च निर्ममे पश्चिमान्मुखात् ॥
ਉਸ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸਾਮ ਗਾਨ, ਜਗਤੀ ਛੰਦ, ਪੰਦਰਾਂ-ਸਤੋਮ, ਅਤੇ ਵੈਰੂਪ (ਸਤੋਮ/ਗਾਨ-ਰੂਪ) ਨਾਲ ਹੀ ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ (ਰਾਤ ਭਰ ਦਾ ਸੋਮ ਯਾਗ) ਰਚੇ ਗਏ।
Verse 34
एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च । अनुष्टुभं सवैराजमुत्तरादसृजन्मुखात् ॥
ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਮੁਖ ਤੋਂ ਅਥਰਵਵੇਦ, ਏਕਵਿੰਸ਼ (ਇੱਕੀ-ਸਤੋਮ), ਆਪਤੋਰਿਆਮ ਯਾਗ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਅਤੇ ਵੈਰਾਜ (ਸਤੋਮ/ਗਾਨ-ਰੂਪ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 35
विद्युतोऽशनिमेघाश्च रोहितेन्द्रधनूंषि च । वयांसि च ससर्जादौ कल्पस्य भगवान् विभुः ॥
ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਬਿਜਲੀ, ਗਰਜ, ਬੱਦਲ, ਲਾਲੀਮਾਭਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼, ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।
Verse 36
उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे । सृष्ट्वा चतुष्टयं पूर्वं देवासुरपितॄन् प्रजाः ॥
ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਨੀਵੇਂ ਭੇਦ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਜਨਮੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਪਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ—ਇਹ ਚੌਹਾਂ ਵਰਗ ਰਚੇ; ਫਿਰ ਅੱਗੇ (ਹੋਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਕੀਤੀ।
Verse 37
ततोऽसृजत स भूतानि स्थावराणि चराणि च । यक्षान् पिशाचान् गन्धर्वांस्तथैवाप्सरसांगणान् ॥
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਸਥਾਵਰ ਅਤੇ ਜੰਗਮ ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵ ਰਚੇ—ਯਕਸ਼, ਪਿਸਾਚ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣ ਵੀ।
Verse 38
नरकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगान् । अव्ययं च व्ययं चैव यदिदं स्थाणुजङ्गमम् ॥
ਮਨੁੱਖ, ਕਿੰਨਰ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਸੱਪ—ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਰਚਿਆ; ਨਾਸਵੰਤ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਦੋਵੇਂ।
Verse 39
तेषां ये यानि कर्माणि प्राक् सृष्टेः प्रतिपेदिरे । तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः ॥
ਪਿਛਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਕਰਮ ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਅਪਣਾਏ ਸਨ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਰਚੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹੀ ਰੁਝਾਨ ਉਹ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਮੁੜ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 40
हिंस्त्राहिंस्त्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते । तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते ॥
ਹਿੰਸਾ-ਅਹਿੰਸਾ, ਨਰਮੀ-ਕਠੋਰਤਾ, ਧਰਮ-ਅਧਰਮ, ਸੱਚ-ਝੂਠ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਹਨ, ਜੀਵ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹੀ ਰੁਝਾਨ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 41
इन्द्रियार्तेषु भूतेषु शरीरेषु च स प्रभुः । नानात्वं विनियोगञ्च धातैव व्यदधात् स्वयम् ॥
ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਭੂਤ-ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ—ਧਾਤਾ—ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵੰਡ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ।
Verse 42
नाम रूपञ्च भूतानां कृत्यानाञ्च प्रपञ्चनम् । वेदशब्देभ्य एवाऽऽदौ देवादीनाञ्चकार सः ॥
ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਵੇਦ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ-ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਰਚਿਆ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕਰਮਕਾਂਡ/ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 43
ऋषीणां नामधेयानि याश्च देवेषु सृष्टयः । शर्वर्यन्ते प्रसूतानामन्येषाञ्च ददाति सः ॥
ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਿਯਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਸ਼ਰਵਰੀ’ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਹੋਇਆਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਮ-ਸਥਾਨ ਆਦਿ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 44
यथार्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावाः युगादिषु ॥
ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਮੁੜ ਮੁੜ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਭਾਵ ਅਤੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੁਹਰਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 45
एवंविधाः सृष्टयस्तु ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । शर्वर्यन्ते प्रबुद्धस्य कल्पे कल्पे भवन्ति वै ॥
ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲਈ ਐਸੀਆਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਜਾਗ੍ਰਤ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ—ਕਲਪ ਦਰ ਕਲਪ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter addresses how ontological diversity arises without arbitrariness: beings manifest from Brahmā’s guṇa-conditioned bodies, and their moral-psychological dispositions recur according to previously cultivated karma (e.g., violence/non-violence, dharma/adharma, truth/untruth).
Rather than specifying a particular Manu’s lineage, this Adhyāya supplies the cosmological groundwork presupposed by Manvantara histories: the initial categories of beings, their guṇa-based origins, and the ritual-Vedic structures that persist across kalpas and underpin later genealogies and dharma narratives.
It does not directly contribute to the Devī Māhātmya (which occurs later in the text). Its relevance is structural: it establishes a Brahmā-centered cosmogonic and karmic framework within which later theological sections—including Śākta materials—situate moral causality, cosmic cycles, and the ordering power of sacred speech.