Adhyaya 55: Description of Jambudvipa: The Four Forests, Lakes, and Mountain Ranges Around Mount Meru; Bharata as the Karma-Bhumi

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे भुवनकोशस्थजम्बूद्वीपवर्णनं नाम चतुःपञ्चाशोऽध्यायः । पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः । मार्कण्डेय उवाच । शैलेषु मन्दाराद्येषु चतुष्वपि द्विजोत्तम । वानानि यानि चत्वारि सरांसि च निबोध मे ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਭੁਵਨਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਚੌਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਪਚਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੰਦਰ ਆਦਿ ਚਾਰ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਚਾਰ ਵਨਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ।

Verse 2

पूर्वं चैत्ररथं नाम दक्षिणे नन्दनं वनम् । वैभ्राजं पश्चिमे शैले सावित्रं चोत्तराचले ॥

ਪੂਰਬ ਵੱਲ ‘ਚੈਤਰਰਥ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵਨ ਹੈ; ਦੱਖਣ ਵੱਲ ‘ਨੰਦਨ’ ਉਪਵਨ; ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ‘ਵੈਭ੍ਰਾਜ’; ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ‘ਸਾਵਿਤ੍ਰ’ (ਵਨ) ਹੈ।

Verse 3

अरुणोदं सरः पूर्वं मानसं दक्षिणे तथा । शीतोदं पश्चिमे मेरोर् महाभद्रं तथोत्तरे ॥

ਪੂਰਬ ਵੱਲ ‘ਅਰੁਣੋਦ’ ਸਰੋਵਰ ਹੈ; ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਮਾਨਸਾ’; ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ‘ਸ਼ੀਤੋਦ’; ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਮਹਾਭਦ੍ਰ’ ਸਰੋਵਰ ਹੈ।

Verse 4

शीतार्तश्चक्रमुञ्जश्च कुलीरोऽथ सुकङ्कवान् । मणिशैलोऽथ वृषवान् महानीलो भवाचलः ॥

ਸ਼ੀਤਾਰਤ, ਚਕ੍ਰਮੁੰਜ, ਕੁਲੀਰ ਅਤੇ ਸੁਕੰਕਵਾਨ; ਮਣਿਸੈਲ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਵਾਨ, ਮਹਾਨੀਲ ਅਤੇ ਭਵਾਚਲ—ਇਹ (ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ) ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਹਨ।

Verse 5

सूबिन्दुर्मन्दरो वेणुस्तामसो निषधस्तथा । देवशैलश्च पूर्वेण मन्दरस्य महाचलः ॥

ਸੂਵਿੰਦੁ, ਮੰਦਰ, ਵੇਣੁ, ਤਾਮਸ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਧ; ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦੇਵਸ਼ੈਲ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਹੈ।

Verse 6

त्रिकटशिखराद्रिश्च कलिङ्गोऽथ पतङ्गकः । रुचकः सानुमांश्चाद्रिस्ताम्रकोऽथ विशाखवान् ॥

ਤ੍ਰਿਕਟਸ਼ਿਖਰ (ਤਿੰਨ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲਾ ਪਹਾੜ), ਕਲਿੰਗ, ਪਤੰਗਕ, ਰੁਚਕ, ਸਾਨੁਮਾਨ, ਤਾਮ੍ਰਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਖਵਾਨ—ਇਹ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 7

श्वेतोदरः समूलश्च वसुधारश्च रत्नवान् । एकशृङ्गो महाशैलो राजशालः पिपाठकः ॥

ਸ਼ਵੇਤੋਦਰ, ਸਮੂਲ, ਵਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਰਤਨਵਾਨ; ਏਕਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਮਹਾਸੈਲ, ਰਾਜਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਪਿਪਾਠਕ—ਇਹ ਵੀ ਇਸ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਹਨ।

Verse 8

पञ्चशैलोऽथ कैलासो हिमवांश्चाचलोत्तमः । इत्येते दक्षिणे पार्श्वे मेरोः प्रोक्ता महाचलाः ॥

ਪੰਚਸ਼ੈਲ, ਕੈਲਾਸ ਅਤੇ ਹਿਮਵਾਨ—ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਇਹ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 9

सुरक्षः शिशिराक्षश्च वैदूर्यः कपिलस्तथा । पिञ्जरोऽथ महाभद्रः सुरसः पिङ्गलो मधुः ॥

ਸੁਰਕਸ਼ਾ, ਸ਼ਿਸਿਰਾਕਸ਼, ਵੈਦੂਰਯ ਅਤੇ ਕਪਿਲ; ਅਤੇ ਪਿੰਜਰ, ਮਹਾਭਦ੍ਰ, ਸੁਰਸ, ਪਿੰਗਲ ਅਤੇ ਮਧੁ—ਇਹ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 10

अञ्जनः कुक्कुटः कृष्णः पाण्डरश्चालोत्तमः । सहस्रशिखरश्चाद्रिः पारियात्रः सशृङ्गवान् ॥

ਅੰਜਨ, ਕੁੱਕੁਟ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪਾਂਡਰ; ਨਾਲ ਹੀ ਅਚਲੋੱਤਮ; ਅਤੇ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਿਖਰ ਪਹਾੜ; ਤੇ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲਾ ਪਾਰਿਆਤ੍ਰ—ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ।

Verse 11

पश्चिमेन तथा मेरोर् विस्कम्भात् पश्चिमाद्वहिः । एतेऽचलाः समाख्याताḥ शृणुष्वन्यांस्तथोत्तरान् ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ—ਉਸ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਰੇ—ਇਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕਹੇ ਗਏ। ਹੁਣ ਉੱਤਰ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸੁਣੋ।

Verse 12

शङ्खकूटोऽथ वृषभो हंसनाभस्तथाचलः । कपिलेन्द्रस्तथा शैलः सानुमान् नील एव च ॥

ਸ਼ੰਖਕੂਟ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਅਤੇ ਹੰਸਨਾਭ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਹਾੜ; ਫਿਰ ਕਪਿਲੇਂਦ੍ਰ, ਸ਼ੈਲ, ਸਾਨੁਮਾਨ ਅਤੇ ਨੀਲ—ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉੱਤਰੀ ਪਹਾੜ ਹਨ।

Verse 13

स्वर्णशृङ्गी शातशृङ्गी पुष्पको मेघपर्वतः । विरजाक्षो वराहाद्रिर्मयूरो जारुधिस्तथा ॥

ਸਵਰਣਸ਼੍ਰਿੰਗੀ, ਸ਼ਾਤਸ਼੍ਰਿੰਗੀ, ਪੁਸ਼ਪਕ ਅਤੇ ਮੇਘਪਰਵਤ; ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਰਜਾਕਸ਼, ਵਰਾਹਾਦ੍ਰਿ, ਮਯੂਰ ਅਤੇ ਜਾਰੁਧਿ—ਇਹ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਗਿਣੇ ਗਏ ਪਹਾੜ ਹਨ।

Verse 14

इत्येते कथिता ब्रह्मन् । मेरोरुत्तरतो नगाः । एतेषां पर्वतानान्तु द्रौण्योऽतीव मनोहराः ॥

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਨੋਹਰ ਹਨ।

Verse 15

वनैरमलपानीयैः सरोभिरुपशोभिताः । तासु पुण्यकृतां जन्म मनुष्याणां द्विजोत्तम ॥

ਉਹ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਵਾਲੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 16

एते भौमा द्विजश्रेष्ठ । स्वर्गाः स्वर्गगुणाधिकाः । न तासु पुण्यपापानामपूर्वाणामुपार्जनम् ॥

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸਵਰਗ ਹਨ, ਦਿਵ੍ਯ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਉੱਥੇ ਨਾ ਨਵਾਂ ਪੁੰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਪਾਪ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 17

पुण्योपभोगा एवोक्ता देवानामपि तास्वपि । शीतान्ताद्येषु चैतषु शैलेषु द्विजसत्तम ॥

ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਉਹ ਥਾਵਾਂ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦੇ ਭੋਗ ਦੇ ਸਥਾਨ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਸ਼ੀਤਾਂਤ ਆਦਿ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 18

विद्याधराणां यक्षाणां किन्नरोगररक्षसाम् । देवानाञ्च महावासा गन्धर्वाणां च शोभनाः ॥

ਉਹ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਕਿੰਨਰਾਂ, ਨਾਗਾਂ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਹਨ; ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਧਾਮ ਹਨ।

Verse 19

महापुण्या मनोज्ञैश्च सदैवोपवनैर्युताः । सरांसि च मनोज्ञानि सर्वर्तुसुखदोऽनिलः ॥

ਉਹ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਮਨੋਹਰ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ। ਉਥੇ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਰਮਣੀਯ ਹਨ ਅਤੇ ਉਥੇ ਦੀ ਹਵਾ ਹਰ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 20

न चैतषु मनुष्याणां वैमनस्यानि कुत्रचित् । तदेवं पार्थिवं पद्मं चतुष्पत्रं मयोदितम् ॥

ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਮਨ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਚਾਰ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਧਰਤੀ-ਰੂਪੀ ਕਮਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 21

भद्राश्चभारताद्यानि पत्राण्यस्य चतुर्दिशम् । भारतं नाम यद्वर्षं दक्षिणेन मयोदितम् ॥

ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਭਦ੍ਰਾ ਆਦਿ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ‘ਭਾਰਤ’ ਨਾਮਕ ਖੇਤਰ ਦਾ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 22

तत् कर्मभूमिर्नान्यत्र संप्राप्तिः पुण्यपापयोः । एतत् प्रधानं विज्ञेयं यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥

ਉਹੀ ਭਾਰਤ ਕਰਮ-ਭੂਮੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਖੇਤਰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 23

तस्मात् स्वर्गापवर्गौ च मानुष्यानारकावपि । तिर्यक्त्वमथवाप्यन्यत् नरः प्राप्नोति वै द्विज ॥

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਤੇ ਨਰਕ-ਗਤੀ ਵੀ; ਜਾਂ ਤਿਰ੍ਯਕ-ਯੋਨੀ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਵਸਥਾ।