Adhyaya 81: Suratha and Samadhi Seek Sage Medhas; Introduction to Mahamaya and the Madhukaitabha Origin Account

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणेऽशीतितमोऽध्यायः एकाशीति‍तमोऽध्यायः- ८१/ मार्कण्डेय उवाच सावर्णिः सूर्यतनयो यो मनुः कथ्यतेऽष्टमः । निशामय तदुत्पत्तिं विस्ताराद्गदतो मम ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਅੱਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਕਿਆਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੂਰਜ-ਪੁੱਤਰ, ਅੱਠਵੇਂ ਮਨੂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਵਰਣੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਮੈਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਸੁਣੋ।

Verse 2

महामायानुभावेन यथा मन्वन्तराधिपः । स बभूव महाभागः सावर्णिस्तनयो रवेः ॥

ਮਹਾਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਰਵੀ-ਪੁੱਤਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਾਵਰਣੀ ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਬਣਿਆ।

Verse 3

स्वारोचिषेऽन्तरे पूर्वं चैत्रवंशसमुद्भवः । सुरथो नाम राजाभूत् समस्ते क्षितिमण्डले ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਚੈਤ੍ਰ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਸੁਰਥ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 4

तस्य पालयतः सम्यक् प्रजाः पुत्रानिवौरसान् । बभूवुः शत्रवो भूपाः कोलाविध्वंसिनस्तथा ॥

ਉਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਤਦੋਂ ਕੋਲਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੈਰੀ ਰਾਜੇ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ।

Verse 5

तस्य तैरभवद्युद्धमतिप्रबलदण्डिनः । न्यूनैरपि स तैर्युद्धे कोलाविध्वंसिभिर्जितः ॥

ਉਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਬਲ ਦੰਡ ਅਤੇ ਬਲ ਦਾ ਧਾਰਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੜਿਆ; ਪਰ ਉਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕੋਲਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 6

ततः स्वपुरमायातो निजदेशाधिपोऽभवत् । आक्रान्तः स महाभागस्तैस्तदा प्रबलारिभिः ॥

ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਹੀ ਰਾਜਾ ਰਹਿ ਗਿਆ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਉਹਨਾਂ ਬਲਵਾਨ ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ।

Verse 7

अमात्यैर्बलिभिर्दुष्टैर्दुर्बलस्य दुरात्मभिः । कोषो बलञ्चापहृतं तत्रापि स्वपुरे ततः ॥

ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਸ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਲਾਭ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਦੁਸ਼ਟ, ਬਲਵਾਨ, ਪਾਪ-ਬੁੱਧੀ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਫੌਜ ਛੀਨ ਲਈ।

Verse 8

ततो मृगयाव्याजेन हृतस्वाम्यः स भूपतिः । एकाकी हयमारुह्य जगाम गहनं वनम् ॥

ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਜਾ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਖੋਹੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 9

स तत्राश्रममद्राक्षीद् द्विजवर्यस्य मेधसः । प्रशान्तश्वापदाकीर्णं मुनिशिष्योपशोभितम् ॥

ਉੱਥੇ ਉਸਨੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੇਧਾ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।

Verse 10

तस्थौ कञ्चित् स कालञ्च मुनिना तेन सत्कृतः । इतश्चैतश्च विचरंस्तस्मिन् मुनिवराश्रमे ॥

ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਸਤਿਕਾਰੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਉਸ ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਰਿਹਾ।

Verse 11

सोऽचिन्तयत् तदा तत्र ममत्वाकृष्टचेतनः । मत्पूर्वैः पालितं पूर्वं मया हीनं पुरं हि तत् । मद्भृत्यैस्तै रसद्वृत्तैर्धर्मतः पालयते न वा ॥

ਉੱਥੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਖਿੱਚੇ ਹੋਏ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ: 'ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਕਦੇ ਮੇਰੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਹੈ। ਕੀ ਮੇਰੇ ਉਹ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਸੇਵਕ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?'

Verse 12

न जाने स प्रधानो मे शूरहस्ती सदामदः । मम वैरिवशं यातः कान् भोगानुपलप्स्यते ॥

'ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਮੇਰਾ ਉਹ ਮੁੱਖ ਹਾਥੀ, ਜੋ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਸਦਾ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਪੈ ਕੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਸੁੱਖ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ।'

Verse 13

ये मामनुगता नित्यं प्रसादधनभोजनैः । अनुवृत्तिं ध्रुवं तेऽद्य कुर्वन्त्यन्यमहीभृताम् ॥

ਜੋ ਲੋਕ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹੇ, ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ—ਦਾਨ, ਧਨ ਅਤੇ ਅੰਨ—ਨਾਲ ਪਾਲੇ ਗਏ, ਉਹ ਅੱਜ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

Verse 14

असम्यग्व्ययशीलैस्तैः कुर्वद्भिः सततं व्ययम् । संचितः सोऽतिदुःखेन क्षयं कोशो गमिष्यति ॥

ਜੋ ਲੋਕ ਅਣਉਚਿਤ ਖਰਚ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਸਦਾ ਖਰਚ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 15

एतच्चान्यच्च सततं चिन्तयामास पार्थिवः । तत्र विप्राश्रमाभ्याशे वैश्यामेकं ददर्श सः ॥

ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਨਿੱਤ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਵਣਜਾਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 16

स पृष्टस्तेन कस्त्वं भोः हेतुश्चागमनेऽत्र कः । सशोक इव कस्मात्त्वं दुर्मना इव लक्ष्यसे ॥

ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—‘ਭਦਰ, ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਤੂੰ ਸ਼ੋਕ-ਗ੍ਰਸਤ ਤੇ ਉਦਾਸ ਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈਂ?’

Verse 17

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य भूपतेः प्रणयोदितम् । प्रत्युवाच स तं वैश्यः प्रश्रयावनतो नृपम् ॥

ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਨੇਹ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਵਣਜਾਰਾ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨ੍ਰਿਪ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।

Verse 18

वैश्य उवाच समाधिर्नाम वैश्योऽहमुत्पन्नो धनिनां कुले । पुत्रदारैर्निरस्तश्च धनलोभादसाधुभिः ॥

ਵਣਜਾਰੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਸਮਾਧੀ ਨਾਮ ਦਾ ਵੈਸ਼੍ਯ ਹਾਂ, ਧਨਵਾਨ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ। ਧਨ ਦੇ ਲੋਭ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਅਧਰਮੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਘਰੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।

Verse 19

विहीनश्च धनैर्दारैः पुत्रैरादाय मे धनम् । वनमभ्यागतो दुःखी निरस्तश्चाप्तबन्धुभैः ॥

ਧਨ ਤੇ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਧਨ ਲੈ ਲਿਆ; ਮੈਂ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗਲ ਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।

Verse 20

सोऽहं न वेद्मि पुत्राणां कुशलाकुशलात्मिकाम् । प्रवृत्तिं स्वजनानाञ्च दाराणाञ्चात्र संस्थितः ॥

ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਖੀ ਹਨ ਜਾਂ ਦੁਖੀ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।

Verse 21

किं नु तेषां गृहे क्षेममक्षेमं किं नु साम्प्रतम् । कथं ते किं नु सद्वृत्ताः दुर्वृत्ताः किं नु मे सुताः ॥

ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਹੈ ਜਾਂ ਮੁਸੀਬਤ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹਨ? ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਚਰਿਤ੍ਰ ਹਨ ਜਾਂ ਕੁਚਰਿਤ੍ਰ?

Verse 22

राजोवाच यैर्निरस्तो भवांल्लुब्धैः पुत्रदारादिभिर्धनैः । तेषु किं भवतः स्नेहमनुबध्नाति मानसम् ॥

ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਧਨ ਲਈ ਲੋਭੀ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਵੀ ਤੇਰਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਕਿਉਂ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?

Verse 23

वैश्य उवाच एवमेतद्यथा प्राह भवानस्मद्गतं वचः । किं करोमि न बद्नाति मम निष्ठुरतां मनः ॥

ਵਪਾਰੀ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਭਗਵਨ, ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਠੋਰ ਹੋ ਕੇ ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 24

यैः सन्त्यज्य पितृस्नेहं धनलुब्धैर्निराकृतः । पतिस्वजनहार्दं च हार्दि तेष्वेव मे मनः ॥

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਨ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ—ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਪਿਉ ਲਈ ਜੋ ਮਮਤਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ ਉਹ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਾਂਪਤ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਦਾ ਸਨੇਹ ਵੀ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 25

किमेतन्नाभिजानामि जानन्नपि महामते । यत्प्रेमप्रवणं चित्तं विगुणेष्वपि बन्धुषु ॥

ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ ਜੋ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ—ਕਿ ਮਨ ਗੁਣਹੀਨ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਹੀ ਕਿਉਂ ਝੁਕਦਾ ਹੈ?

Verse 26

तेषां कृते मे निःश्वासो दौर्मनस्यं च जायते । करोमि किं यन्न मनस्तेष्वप्रीतिषु निष्ठुरम् ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਹਾਏ ਭਰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਉਦਾਸੀ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਕਠੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 27

मार्कण्डेय उवाच ततस्तौ सहितौ विप्र तं मुनिं समुपस्थितौ । समाधिर्नाम वैश्योऽसौ स च पार्थिवसत्तमः ॥

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਕੱਠੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਕੋਲ ਗਏ। ਵਪਾਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸਮਾਧੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਉਹ ਉੱਤਮ ਰਾਜਾ ਸੀ।

Verse 28

कृत्वा तु तौ यथान्यायं यथार्हं तेन संविदम् । उपविष्टौ कथाः काश्चिच्चक्रतुर्वैश्य-पार्थिवौ ॥

ਉਸ ਨਾਲ ਯਥੋਚਿਤ ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਕਰਕੇ ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਬੈਠ ਗਏ ਅਤੇ ਕੁਝ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 29

राजोवाच भगवंस्त्वामहं प्रष्टुमिच्छाम्येकं वदस्व तत् । दुःखाय यन्मे मनसः स्वचित्तायत्ततां विना ॥

ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਭਗਵਨ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਗੱਲ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ—ਮੇਰਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਦੁਖੀ ਕਿਉਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?”

Verse 30

ममत्‍वं गतराज्यस्य राज्याङ्गेष्वखिलेष्वपि । जानतोऽपि यथाज्ञस्य किमेतन्मुनिसत्तम ॥

“ਰਾਜ ਗੁਆਚ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਮਮਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਾਣਦਿਆਂ ਵੀ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਠ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ?”

Verse 31

अयं च निकृतः पुत्रैर्दारैर्भृत्यैस्तथोज्झितः । स्वजनेन च सन्त्यक्तस्तेषु हार्दे तथाप्यति ॥

“ਅਤੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖ—ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਠੱਗਿਆ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਤਿਆਗਿਆ—ਤਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਪਿਆਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।”

Verse 32

एवमेष तथा अहं च द्वावप्यत्यन्तदुःखितौ । दृष्टदोषेऽपि विषये ममत्‍वाकृष्टमानसौ ॥

“ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਅਤੇ ਮੈਂ—ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ; ਦੋਸ਼ ਦਿੱਸਣ ਤੇ ਵੀ ਮਮਤਾ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਮਨ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਲਗਾਵ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।”

Verse 33

तत्किमेतन्महाभाग यन्मोहो ज्ञानिनोरपि । ममास्य च भवत्येषा विवेकान्धस्य मूढता ॥

ਹੇ ਆਰ੍ਯ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੋਹ ਉੱਠ ਪੈਂਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਹ ਮੂਰਖਤਾ ਕਿਉਂ ਆ ਪਈ?

Verse 34

ऋषिरुवाच ज्ञानमस्ति समस्तस्य जन्तोर्विषयगोचरे । विषयश्च महाभाग याति चैवं पृथक् पृथक् ॥

ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹਰ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇ, ਹੇ ਆਰ੍ਯ, ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਹਨ।

Verse 35

दिवान्धाः प्राणिनः केचिद्रात्रावन्धास्तथापरे । केचिद् दिवा तथा रात्रौ प्राणिनस्तुल्यदृष्टयः ॥

ਕੁਝ ਜੀਵ ਦਿਨ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹੇ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਸੱਤਾਂ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਂ ਵੇਖਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 36

ज्ञानिनो मनुजाः सत्यं किन्तु ते न हि केवलम् । यतो हि ज्ञानिनः सर्वे पशु-पक्षि-मृगादयः ॥

ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਪਰ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਨਹੀਂ। ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਆਦਿ—ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 37

ज्ञानं च तन्मनुष्याणां यत्तेषां मृगृपक्षिणाम् । मनुष्याणां च यत्तेषां तुल्यमन्यत्तथोभयोः ॥

ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਰਗਾ। ਪਰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਗਿਆਨ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 38

ज्ञानेऽपि सति पश्यैतान् पतङ्गाञ्छावचञ्चुषु । कणमोक्षादृतान् मोहात्पीड्यमानानपि क्षुधा ॥

ਗਿਆਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖੋ—ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਦਾਣਿਆਂ ਦੇ ਛਿੜਕਾਅ ਨਾਲ ਖਿੱਚੇ ਹੋਏ ਮੋਹ ਵਸ਼ ਨਿੱਕੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 39

मानुषा मनुजव्याघ्र साभिलाषाः सुतान् प्रति । लोभात्प्रत्युपकाराय नन्वेतान् किं न पश्यसि ॥

ਹੇ ਨਰ-ਵਿਆਘਰ! ਕੀ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵੱਲ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਲੋਭ ਵਸ਼ ਕਿਸੇ ਵਾਪਸੀ-ਲਾਭ ਦੀ ਆਸ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ?

Verse 40

तथापि ममतावर्ते मोहगर्ते निपातिताः । महामायाप्रभावेण संसारस्थितिकारिणा ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ‘ਮੇਰਾਪਣ’ ਦੇ ਭੰਵਰ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮਹਾਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ।

Verse 41

तन्नात्र विस्मयः कार्यो योगनिद्रा जगत्पतेः । महामाया हरेश्चैतत्तथा संमोह्यते जगत् ॥

ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ: ਇਹ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਯੋਗ-ਨਿਦਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਰਿ ਦੀ ਮਹਾਮਾਇਆ ਹੈ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਮੋਹਿਤ ਹੈ।

Verse 42

ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा । बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति ॥

ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਭਗਵਤੀ ਬਲ ਨਾਲ ਮੋਹ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਮਹਾਮਾਇਆ ਹੀ ਇਹ ਸੰਮੋਹਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।

Verse 43

तया विसृज्यते विश्वं जगदेतच्चराचरम् । सैषा प्रसन्ना वरदा नृणां भवति मुक्तये ॥

ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ ਸੰਸਾਰ—ਪ੍ਰਕਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਵਰਦਾਤ੍ਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 44

सा विद्या परमा मुक्तेर्हेतुभूता सनातनी । संसारबन्धहेतुश्च सैव सर्वेश्वरेश्वरि ॥

ਉਹ ਪਰਮ ਵਿਦਿਆ ਹੈ, ਨਿੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬੰਧਨ ਦਾ ਵੀ ਕਾਰਣ ਹੈ—ਹੇ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰਾਧਿਪਤੀ।

Verse 45

राजोवाच भगवन् ! का हि सा देवी महामायेति यां भवान् । ब्रवीति कथमुत्पन्ना सा कर्मास्याश्च किं द्विज ॥

ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਗਵਨ, ਜਿਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ‘ਮਹਾਮਾਇਆ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕਰਮ ਕੀ ਹੈ, ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ?

Verse 46

यत्स्वभावा च सा देवी यत्स्वरूपा यदुद्भवा । तत् सर्वं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदां वर ॥

ਦੇਵੀ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਕੀ ਹੈ, ਤੱਤਵਤಃ ਉਸ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਰੂਪ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਭੂਤੀ (ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ) ਕੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ।

Verse 47

ऋषिरुवाच नित्यैव सा जगन्मूर्तिस्तया सर्वमिदं ततम् । तथापि तत्समुत्पत्तिर्बहुधा श्रूयतां मम ॥

ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਦੇਵੀ ਨਿੱਤ ਹੈ, ਜਗਤ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਵਿਆਪਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ‘ਉਤਪੱਤੀ’ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 48

देवानां कार्यसिद्ध्यर्थमाविर्भवति सा यदा । उत्पन्नेति तदा लोके सा नित्याप्यभिधीयते ॥

ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਉਹ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਜੰਮੀ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਨਿੱਤ ਹੈ।

Verse 49

योगनिद्रां यदा विष्णुर्जगत्येकर्णवीकृते । आस्तीर्य शेषमभजत् कल्पान्ते भगवान् प्रभुः ॥

ਜਦੋਂ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੁ ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ ਅਤੇ ਜਗਤ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 50

तदा द्वावसुरौ घोरौ विख्यातौ मधुकैटभौ । विष्णुकर्णमलोद्भूतौ हन्तुं ब्रह्माणमुद्यतौ ॥

ਫਿਰ ਮਧੁ ਅਤੇ ਕੈਟਭ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੋ ਭਿਆਨਕ ਅਸੁਰ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 51

स नाभिकमले विष्णोः स्थितो ब्रह्मा प्रजापतिः । दृष्ट्वा तावसुरौ चोग्रौ प्रसुप्तं च जनार्दनम् ॥

ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਨਾਭੀ ਦੇ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਉਹ ਦੋ ਉਗ੍ਰ ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ,

Verse 52

तुष्टाव योगनिद्रां तामेकाग्रहृदयस्थितः । विबोधनार्थाय हरेर्हरिनेत्रकृतालयाम् ॥

ਹਰੀ ਦੇ ਨੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਉਸ ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਦੀ, ਹਰੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲਈ, ਉਸ ਨੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 53

ब्रह्मोवाच विश्वेश्वरीं जगद्धात्रीं स्थितिसंहारकारिणीम् । निद्रां भगवतीं विष्णोरतुलां तेजसः प्रभुः ॥

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੇਜ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ਵ-ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ, ਜਗਤ-ਧਾਰਣਹਾਰੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਕਰਨ ਵਾਲੀ—ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਿਦਰਾ, ਅਤੁਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 54

त्वं स्वाहा त्वं स्वधा त्वं हि वषट्कारः स्वरात्मिका । सुधा त्वमक्षरे नित्ये त्रिधा मात्रात्मिका स्थिता ॥

ਤੂੰ ਸ੍ਵਾਹਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਸ੍ਵਧਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਵਸ਼ਟਕਾਰ ਹੈਂ, ਸ਼ਬਦ-ਸਰੂਪਣੀ। ਤੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈਂ; ਨਿੱਤ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅੱਖਰ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਤ੍ਰਿਮਾਤ੍ਰਾ-ਰੂਪ ਵੱਸਦੀ ਹੈਂ।

Verse 55

अर्धमात्रा स्थिता नित्या याऽनुच्चार्या विशेषतः । त्वमेव सन्ध्या सावित्री त्वं देवि जननी परा ॥

ਤੂੰ ਨਿੱਤ ਅਰਧ-ਮਾਤ੍ਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਉਚਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਹੀ ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ (ਗਾਇਤ੍ਰੀ) ਹੈਂ; ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਪਰਮ ਮਾਤਾ ਹੈਂ।

Verse 56

त्वयैव धार्यते सर्वं त्वयैतत्सृज्यते जगत् । त्वयैतत्पाल्यते देवि त्वमस्यन्ते च सर्वदा ॥

ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਧਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਹੀ ਸਦਾ ਇਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸ ਲੈਂਦੀ ਹੈਂ।

Verse 57

विसृष्टौ सृष्टिरूपा त्वं स्थितिरूपा च पालने । तथा संहृतिरूपान्ते जगतोऽस्य जगन्मये ॥

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਰੂਪਾ ਹੈਂ; ਪਾਲਣਾ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸਥਿਤੀ-ਰੂਪਾ ਹੈਂ। ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਪ੍ਰਲਯ-ਰੂਪਾ ਹੈਂ—ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਮਈ ਦੇਵੀ।

Verse 58

महाविद्या महामाया महमेधा महस्मृतिः । महामोहा च भवती महादेवी महेश्वरी ॥

ਤੂੰ ਮਹਾਵਿਦਿਆ, ਮਹਾਮਾਇਆ, ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਮਹਾਸਮ੍ਰਿਤੀ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਮਹਾਮੋਹ ਵੀ—ਤੂੰ ਹੀ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਪਰਮ ਸਰਵਭੌਮੈਸ਼ਵਰੀ ਹੈਂ।

Verse 59

प्रकृतिस्त्वञ्च सर्वस्य गुणत्रयविभाविनी । कालरात्रिर्महारात्रिर्मोहरात्रिश्च दारुणा ॥

ਤੂੰ ਸਭ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈਂ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ, ਮਹਾਰਾਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਮੋਹਰਾਤ੍ਰੀ ਹੈਂ।

Verse 60

त्वं श्रीस्त्वमीश्वरी त्वं ह्रीस्त्वं बुद्धिर्बोधलक्षणा । लज्जा पुष्टिस्तथा तुष्टिस्त्वं शान्तिः क्षान्तिरेव च ॥

ਤੂੰ ਸ਼੍ਰੀ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਹੈਂ, ਤੂੰ ਐਸ਼ਵਰਯ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹ੍ਰੀ (ਲੱਜਾ-ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ) ਹੈਂ। ਤੂੰ ਜਾਗਰਣ-ਲੱਛਣ ਵਾਲੀ ਮਤੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਲੱਜਾ (ਧਰਮ-ਸੰਯਮ), ਪੁਸ਼ਟੀ, ਤੁਸ਼ਟੀ; ਤੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਖ਼ਾਂਤੀ ਵੀ ਹੈਂ।

Verse 61

खड्गिनी शूलिनी घोरा गदिनी चक्रिणी तथा । शङ्खिनी चापिनी बाणभुशुण्डी परिघायुधा ॥

ਤੂੰ ਖੜਗ-ਧਾਰিণੀ, ਸ਼ੂਲ-ਧਾਰিণੀ—ਭਿਆਨਕ; ਗਦਾ-ਧਾਰिणੀ ਅਤੇ ਚੱਕਰ-ਧਾਰिणੀ; ਸ਼ੰਖ-ਧਾਰिणੀ, ਧਨੁਸ਼-ਧਾਰिणੀ; ਬਾਣ, ਭੁਸ਼ੁੰਡੀ ਅਤੇ ਪਰਿਘ (ਲੋਹੇ ਦਾ ਡੰਡਾ) ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈਂ।

Verse 62

सौम्या सौम्यतराशेषसौम्येभ्यस्त्वतिसुन्दरी । परापराणां परमा त्वमेव परमेश्वरी ॥

ਤੂੰ ਕੋਮਲ ਹੈਂ—ਸਭ ਕੋਮਲਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੋਮਲ—ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ। ਪਰ ਅਤੇ ਅਪਰ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਤੂੰ ਹੀ ਇਕੱਲੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਧੀਸ਼ਵਰੀ ਹੈਂ।

Verse 63

यच्च किञ्चित् क्वचिद्वस्तु सदसद्वाखिलात्मिके । तस्य सर्वस्य या शक्तिः सा त्वं किं स्तूयते तदा ॥

ਹੇ ਦੇਵੀ! ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ—ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ—ਉਸ ਸਭ ਦੀ ਆਤਮਾ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ। ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਜੋ ਵਸਤੂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਤੇਰੀ ਯਥਾਰਥ ਸਤੁਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?

Verse 64

यया त्वया जगत्स्रष्टा जगत्पात्यत्ति यो जगत् । सोऽपि निद्रावशं नीतः कस्त्वां स्तोतुमिहेश्वरः ॥

ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਜਗਤ ਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਅਤੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਆਪ ਹੀ ਨੀਂਦ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੱਥੇ, ਹੇ ਈਸ਼ਵਰੀ, ਤੇਰੀ ਸਤੁਤੀ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 65

विष्णुः शरीरग्रहणमहामीशान एव च । कारितास्ते यतोऽतस्त्वां कः स्तोतुं शक्तिमान् भवेत् ॥

ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਈਸ਼ਾਨ ਦਾ ਵੀ, ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੇਰੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 66

सा त्वमित्थं प्रभावैः स्वैरुदारैर्देवि संस्तुता । मोहयैतौ दुराधर्षावसुरौ मधुकैटभौ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮਹਿਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਦੋ ਅਜੇਯ ਦੈਤ—ਮਧੁ ਅਤੇ ਕੈਟਭ—ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਦੇ।

Verse 67

प्रबोधञ्च जगत्स्वामी नीयतामच्युतो लघु । बोधश्च क्रियतामस्य हन्तुमेतौ महासुरौ ॥

ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਜਗਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਉਸ ਦਾ ਜਾਗਰਣ ਕਰਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਮਹਾਨ ਦੈਤਾਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰੇ।

Verse 68

ऋषिरुवाच एवम् स्तुता तदा देवी तामसी तत्र वेधसा । विष्णोः प्रबोधनार्थाय निहन्तुं मधुकैटभौ ॥

ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੇਧਸ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਤਾਮਸੀ ਦੇਵੀ ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਧੁ ਅਤੇ ਕੈਟਭ ਦਾ ਵਧ ਹੋਵੇ।

Verse 69

नेत्रास्यनासिका-बाहु-हृदयebhyस्तथोरसः । निर्गम्य दर्शने तस्थौ ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः ॥

ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਮੂੰਹ, ਨੱਕ ਦੇ ਰਾਹਾਂ, ਬਾਂਹਾਂ, ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਉਤਪੱਤੀ ਵਾਲੀ ਉਹ ਦੇਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ।

Verse 70

उत्तस्थौ च जगन्नाथस्तया मुक्तो जनार्दनः । एकार्णवेऽहिशयनात्ततः स ददृशे च तौ ॥

ਉਸ ਦੇਵੀ ਵੱਲੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਜਨਾਰਦਨ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ; ਫਿਰ ਇਕੋ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਸ਼-ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੇਖੇ।

Verse 71

मधुकैटभौ दुरात्मानावतिवीर्यपराक्रमौ । क्रोधरक्तेक्षणावत्तुं ब्रह्माणं जनितोद्यमौ ॥

ਮਧੁ ਅਤੇ ਕੈਟਭ ਦੁਸ਼ਟ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਂ ਬਲ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ।

Verse 72

समुत्थाय ततस्ताभ्यां युयुधे भगवान् हरिः । पञ्चवर्षसहस्राणि बाहुप्रहरणो विभुः ॥

ਤਦ ਉੱਠ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ; ਮਹਾਂਬਲੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾ ਕੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਸਮਰ ਕੀਤਾ।

Verse 73

तावप्यतिबलोन्मत्तौ महामायाविमोहितौ । उक्तवन्तौ वरोऽस्मत्तो व्रियतामिति केशवम् ॥

ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਤਾਕਤ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮਹਾਮਾਇਆ ਦੁਆਰਾ ਭਰਮਾਏ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: 'ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਵਰ ਮੰਗ ਲੈ।'

Verse 74

भगवानुवाच भवनेतामद्य मे तुष्टौ मम वध्यावुभावपि । किमन्येन वरेणात्र एतावद्धि वृतं मम ॥

ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਓ। ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਰ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ? ਮੈਂ ਬੱਸ ਇਹੀ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ। '

Verse 75

ऋषिरुवाच वञ्चिताभ्यामिति तदा सर्वमापोमयं जगत् । विलोक्य ताभ्यां गदितो भगवान् कमलेक्षणः ॥

ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋਖਾ ਖਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਦੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਮਲ-ਨੈਣਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 76

आवां जहि न यत्रोर्वो सलिलेन परिप्लुता । प्रीतौ स्वस्तव युद्धेन श्लाघ्यस्त्वं मृत्युरावयोः ॥

'ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਮਾਰੋ ਜਿੱਥੇ ਧਰਤੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਾ ਭਰੀ ਹੋਵੇ। ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਤਾਰੀਫ਼ ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਹੋ—ਸਾਡੀ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਬਣੋ।'

Verse 77

ऋषिरुवाच तथेत्युक्त्वा भगवता शङ्ख-चक्र-गदाभृता । कृत्वा चक्रेण वै छिन्नॆ जघने शिरसी तयोः ॥

ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਤਥਾਸਤੂ' (ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋਵੇ) ਕਹਿ ਕੇ, ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਆਪਣੇ ਪੱਟਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ।

Verse 78

एवमेषा समुत्पन्ना ब्रह्मणा संस्तुता स्वयम् । प्रभावमस्या देव्यास्तु भूयः शृणु वदामि ते ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਅਤੇ ਆਪ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਹੁਣ ਫਿਰ ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।