Adhyaya 87: The Slaying of Dhumralochana and the Emergence of Kali; the Fall of Chanda and Munda (Chamunda Named)

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये धूम्रलोचनवधो नाम षडशीतीतमोऽध्यायः । सप्तशीतीतमोऽध्यायः- ८७ ऋषिरुवाच— आज्ञप्तास्ते ततो दैत्याश्चण्डमुण्डपुरोगमाः । चतुरङ्गबलोपेता ययुरभ्युद्यतायुधाः ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸਾਵਰਣਿਕ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਦੇਵੀ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ‘ਧੂਮ੍ਰਲੋਚਨ-ਵਧ’ ਨਾਮਕ ਛਿਆਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਸਤਾਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ ਸ਼ੁੰਭ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਚੰਡ ਅਤੇ ਮੁੰਡ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਉਹ ਦੈਤ ਚਤੁਰੰਗੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ, ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕੇ, ਕੂਚ ਕਰ ਗਏ।

Verse 2

ददृशुस्ते ततो देवीं ईषद्धासां व्यवस्थिताम् । सिंहस्योपरि शैलेन्द्रशृङ्गे महति काञ्चने ॥

ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ, ਹਲਕੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਅਡੋਲ, ਰਾਜਸੀ ਪਹਾੜ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸੁਨਹਿਰੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ।

Verse 3

ते दृष्ट्वा तां समादातुमुद्यमं चक्रुरुद्यताः । आकृष्टचापासिधरास्तथान्ये सत्समीपगाः ॥

ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਜੁਟ ਗਏ; ਕੁਝ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣੇ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰਾਂ ਫੜੀਆਂ, ਤੇ ਕੁਝ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 4

ततः कोपं चकारोच्चैरम्बिका तानरीन् प्रति । कोपेन चास्या वदनं मषीवर्णमभूत्तदा ॥

ਤਦ ਅੰਬਿਕਾ ਉਹਨਾਂ ਵੈਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠੀ; ਉਸ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਸੇ ਪਲ ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਸਿਆਹੀ ਵਰਗਾ (ਅਤਿ ਸ਼ਿਆਮ) ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 5

भ्रुकुटीकुटिलात्तस्याः ललाटफलकाश् द्रुतम् । काली करालवदना विनिष्क्रान्तासिपाशिनी ॥

ਉਸ ਦੀ ਭੌਂਹਾਂ ਦੀ ਸਿਕੋੜ ਨਾਲ ਕੁਚੜੇ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਖੜਗ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ ਧਾਰਣ ਕਰਦੀ ਭਿਆਨਕ-ਮੁਖੀ ਕਾਲੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 6

विचित्रखट्वाङ्गधरा नरमालाविभूषणा । द्वीपिचर्मपरिधानाः शुष्कमांसातिभैरवा ॥

ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਕਪਾਲ-ਸ਼ਿਖਰ ਡੰਡ ਧਾਰਣ ਕਰਦੀ ਸੀ; ਨਰ-ਮੁੰਡਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਬਾਘ ਦੀ ਖਾਲ ਪਹਿਨੀ, ਸੁੱਕੇ ਮਾਸ ਵਾਂਗ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਸੀ।

Verse 7

अतिविस्तारवदना जिह्वाललनभीषणा । निमग्नारक्तनयना नादापूरितदिङ्मुखा ॥

ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ; ਲਟਕਦੀ ਜੀਭ ਨਾਲ ਉਹ ਭੈਰਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਡਰਾਉਣੀ ਸੀ; ਅੱਖਾਂ ਧੱਸੀਆਂ ਤੇ ਲਹੂ-ਲਾਲ; ਉਸ ਦੀ ਗੱਜ ਨਾਲ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਭਰ ਗਏ।

Verse 8

सा वेगेनाभिपतिता घातयन्ती महासुरान् । सैन्ये तत्र सुरारीणाम् अभक्षयत तद्बलम् ॥

ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਪਈ, ਮਹਾਨ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੀ ਹੋਈ; ਉੱਥੇ ਦੇਵ-ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਸਾਰੇ ਦਲ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ।

Verse 9

पार्ष्णिग्राहाङ्कुशग्राहियोधघण्टासमन्वितान् । समादायैकहस्तेन मुखे चिक्षेप वारणान् ॥

ਅੰਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਹੂਕ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂਯੋਧਾ ਸਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ, ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਇਕੋ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।

Verse 10

तथैव योधं तुरगै रथं सारथिना सह । निक्षिप्य वक्त्रे दशनैश् चर्वयन्त्यतिभैरवम् ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵੀ ਨੇ ਉਸ ਯੋਧੇ ਨੂੰ, ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਾਰਥੀ ਸਮੇਤ ਰਥ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਚਬਾ ਦਿੱਤਾ—ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ।

Verse 11

एकं जग्राह केशेषु ग्रीवायामथ चापरम् । पादेनाक्रम्य चैवान्यमुरसाऽन्यमपोथयत् ॥

ਇੱਕ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਫੜਿਆ, ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗਰਦਨ ਤੋਂ; ਇੱਕ ਨੂੰ ਪੈਰ ਨਾਲ ਰੌਂਦਿਆ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ।

Verse 12

तैर् मुक्तानि च शस्त्राणि महास्त्राणि तथाऽसुरैः । मुखेन जग्राह रुषा दशनैर् मथितान्यपि ॥

ਉਹਨਾਂ ਅਸੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੇ ਗਏ ਹਥਿਆਰ—ਮਹਾਸਤਰ—ਦੇਵੀ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਫੜ ਲਏ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਪੀਸ ਦਿੱਤੇ।

Verse 13

बलिनां तद्बलं सर्वम् असुराणां दुरात्मनाम् । ममर्दाऽभक्षयच्चान्यान् अन्यांश्चाताडयत्तथा ॥

ਬਲਵਾਨ ਪਰ ਦੁਸ਼ਟ-ਚਿੱਤ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਉਹ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਦੇਵੀ ਨੇ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤੀ; ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਨਿਗਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।

Verse 14

असिना निहताः केचित् केचित्खट्वाङ्गताडिताः । जग्मुर्विनाशम् असुरा दन्ताग्राभिहता रणॆ ॥

ਕਈ ਉਸ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਕਈ ਕਪਾਲ-ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋਏ; ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਵੀ ਅਸੁਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 15

क्षणेन तन्महासैन्यमसुराणां निपातितम् । दृष्ट्वा चण्डोऽभिमैर्भोमाक्षीं तां महासुरः ॥

ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫੌਜ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਭੋਮਾਕ੍ਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾ ਅਸੁਰ ਚੰਡ ਕ੍ਰੂਰ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਵਧਿਆ।

Verse 16

शरवर्षैर्महाभीमैर्भोमाक्षीं तां महासुरः । छादयामास चक्रैश्च मुण्डः क्षिप्तैः सहस्रशः ॥

ਭਿਆਨਕ ਤੀਖੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਮਹਾ ਅਸੁਰ ਨੇ ਉਸ ਭੋਮਾਕ੍ਸ਼ੀ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਮੁੰਡ ਨੇ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੁੱਟੇ ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਵਰਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 17

तानि चक्राण्यनेकानि विशमानानि तन्मुखम् । बभुर्यथार्कबिम्बानि सुबहूनि घनोदरम् ॥

ਉਹ ਬਹੁਤੇ ਚੱਕਰ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ; ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਘਣ ਬੱਦਲ ਵਿਚ ਉਹ ਅਨੇਕ ਸੂਰਜ-ਗੋਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦਿੱਖ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 18

ततो जहासातिरुषा भीमं भैरवनादिनी । काली करालवक्त्रान्तर्दुर्दर्शदशनोज्ज्वला ॥

ਤਦ ਕਾਲੀ ਤੀਬਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਹੱਸੀ—ਭੈਰਵ-ਨਾਦ ਵਰਗੀ ਘੋਰ ਗਰਜ ਨਾਲ; ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵਿਕਰਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਹਕਦੇ ਦੰਦ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣੇ ਸਨ।

Verse 19

उत्थाय च महासींहं देवी चण्डमधावत । गृहीत्वा चास्य केशेषु शिरस्तेनासिनाच्छिनत् ॥

ਤਦ ਦੇਵੀ ਮਹਾਨ ਸਿੰਹਣੀ ਵਾਂਗ ਉੱਠ ਕੇ ਚੰਡ ਉੱਤੇ ਝਪਟੀ। ਉਸ ਦੇ ਕੇਸ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।

Verse 20

छिन्ने शिरसि दैत्येन्द्रश्चक्रे नादं सुभैरवम् । तेन नादेन महता त्रासितं भुवनत्रयम् ॥

ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟਦੇ ਹੀ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਗੱਜਣਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਉਸ ਮਹਾਨ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠੇ।

Verse 21

अथ मुण्डोऽभ्यधावत्तां दृष्ट्वा चण्डं निपातितम् । तमप्यपातयद्भूमौ सा खड्गाभिहता रुषा ॥

ਫਿਰ ਮੁੰਡ ਨੇ ਚੰਡ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵੀ ਉੱਤੇ ਝਪਟਿਆ। ਦੇਵੀ ਨੇ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।

Verse 22

हतशेषं ततः सैन्यं दृष्ट्वा चण्डं निपातितम् । मुण्डं च सुमहावीर्यं दिशो भेजे भयातुरम् ॥

ਫਿਰ ਬਾਕੀ ਫੌਜ ਨੇ ਚੰਡ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਵੀਰ ਮੁੰਡ ਨੂੰ ਵੀ (ਡਿੱਗਿਆ) ਵੇਖ ਕੇ ਡਰ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਈ।

Verse 23

शिरञ्चण्डस्य काली च गृहीत्वा मुण्डमेव च । प्राह प्रचण्डाट्टहासमिश्रमभ्येत्य चण्डिकाम् ॥

ਕਾਲੀ ਚੰਡ ਦਾ ਸਿਰ ਅਤੇ ਮੁੰਡ ਦਾ ਵੀ (ਸਿਰ) ਲੈ ਕੇ ਚੰਡਿਕਾ ਕੋਲ ਆਈ; ਉਨਮੱਤ ਅਤੇ ਅਤਿ ਉਗਰ ਉੱਚੀ ਹਾਸੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬੋਲੀ।

Verse 24

मया तवात्रोपहृतौ चण्डमुण्डौ महापशू । युद्धयज्ञे स्वयं शुम्भं निशुम्भं च हनिष्यसि ॥

‘ਮੈਂ ਚੰਡ ਅਤੇ ਮੁੰਡ—ਉਹ ਮਹਾ ਪਸ਼ੂ—ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਲਿਆਈ ਹਾਂ। ਰਣ-ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ੁੰਭ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਦਾ ਵਧ ਕਰੇਂਗੀ।’

Verse 25

ऋषिरुवाच तावानीतौ ततो दृष्ट्वा चणाडमुण्डौ महासुरौ । उवाच कालीं कल्याणी ललितं चण्डिका वचः ॥

ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਤਦੋਂ ਫੜ ਕੇ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਉਹ ਦੋ ਮਹਾਦੈਤ ਚੰਡ ਅਤੇ ਮੁੰਡ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਚੰਡਿਕਾ ਨੇ ਕੋਮਲ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਕਾਲੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 26

श्रीदेव्युवाच यस्माच्चण्डं च मुण्डं च गृहीत्वा त्वमुपागता । चामुण्डेति ततो लोके ख्याता देवि भविष्यसि ॥

ਭਗਵਤੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਚੰਡ ਅਤੇ ਮੁੰਡ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਆਈ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ‘ਚਾਮੁੰਡਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਂਗੀ।