Adhyaya 86: Dhumralocana’s Mission and His Ashing by the Goddess; Shumbha Sends Chanda and Munda
धूम्रलोचनवधः (Dhūmralocana-vadhaḥ)
Devi's Grace
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੰਭ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਤੋਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਧੂਮ੍ਰਲੋਚਨ ਨੂੰ ਦੂਤ ਬਣਾ ਕੇ ਭੇਜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਮਨਾਕੇ ਜਾਂ ਬਲ ਨਾਲ ਲੈ ਆਵੇ। ਧੂਮ੍ਰਲੋਚਨ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਆ ਕੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਉਸ ਦੇ ਦੰਭ ਨੂੰ ਧਿਕਕਾਰ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ‘ਹੁੰਕਾਰ’ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਧੂਮ੍ਰਲੋਚਨ-ਵਧ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੁੰਭ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਚੰਡ ਅਤੇ ਮੁੰਡ ਨੂੰ ਭੇਜਦਾ ਹੈ।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 86
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणेऽथ सावर्णिके मन्वन्तरे देविमाहात्म्ये पञ्चाशोत्तमोध्यायः । षडशीतितमोऽध्यायः- ८६ । ऋषिरुवाच इत्याकर्ण्य वचो देव्याः स दूतोऽमर्षपूरितः । समाचष्ट समागम्य दैत्यराजाय विस्तरात् ॥
ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਵੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਦੂਤ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੀਆਂ।
Verse 2
तस्य दूतस्य तद्वाक्यमाकर्ण्यासुरराट् ततः । सक्रोधः प्राह दैत्यानामधिपं धूम्रलोचनम् ॥
ਦੂਤ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਸੁਰ-ਰਾਜ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਧੂਮ੍ਰਲੋਚਨ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 3
हे धूम्रलोचनाशु त्वं स्वसैन्यपरिवारितः । तामानय बलाद् दुष्टां केशाकर्षणविह्वलाम् ॥
ਹੇ ਧੂਮ੍ਰਲੋਚਨ, ਤੁਰੰਤ—ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਘੇਰ ਕੇ—ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਘਸੀਟ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਬਲਪੂਰਵਕ ਇੱਥੇ ਲਿਆ ਆ।
Verse 4
तत्परित्राणदः कश्चिद्यदि वोत्तिष्ठतेऽपरः । स हन्तव्योऽमरो वापि यक्षो गन्धर्व एव वा ॥
ਜੇ ਕੋਈ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਦੇਵ ਹੋਵੇ, ਯਕਸ਼ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੰਧਰਵ ਹੋਵੇ।
Verse 5
ऋषिरुवाच तेनाज्ञप्तस्ततः शीघ्रं स दैत्यो धूम्रलोचनः । वृतः पष्ट्या सहस्राणामसुराणां द्रुतं ययौ ॥
ਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਦਾਨਵ ਧੂਮ੍ਰਲੋਚਨ ਤੁਰੰਤ ਨਿਕਲ ਪਿਆ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਸੁਰ ਟੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 7
स दृष्ट्वा तां ततो देवीं तुहिनाचलसंस्थिताम् । जगादोच्चैः प्रयाहिति मूलं शुम्भनिशुम्भयोः ॥ न चेत्प्रीत्याद्य भवती मद्भर्तारमुपैष्यति । ततो बलान्नयाम्येष केशाकर्षणविह्वलाम् ॥
ਹਿਮਾਲੇ ਉੱਤੇ ਖੜੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਚੀਖਿਆ: “ਸ਼ੁੰਭ ਤੇ ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੱਲ। ਜੇ ਅੱਜ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਮਾਲਕ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਾ ਗਈਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਾਲ ਖਿੱਚ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਬਲ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗਾ।”
Verse 8
श्रीदेव्युवाच दैत्येश्वरेण प्रहितो बलवान् बलसंवृतः । बलान्नयासि मामेवं ततः किं ते करोम्यहम् ॥
ਭਗਵਤੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜਿਆ ਤੂੰ ਬਲਵਾਨ ਹੈਂ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲੈ ਜਾਵੇਂ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰਾਂ?”
Verse 9
ऋषिरुवाच इत्युक्तः सोऽभ्यधावत्तामसुरो धूम्रलोचनः । हुंकारेणैव तं भस्म सा चकाराम्बिका ततः ॥
ਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਅਸੁਰ ਧੂਮ੍ਰਲੋਚਨ ਦੇਵੀ ਵੱਲ ਝਪਟਿਆ; ਤਦ ਅੰਬਿਕਾ ਨੇ ਕੇਵਲ ‘ਹੂੰ’ਕਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 10
अथ क्रुद्धं महासैन्यमसुराणां तथाम्बिका । ववर्ष सायकैस्तीक्ष्णैस्तथा शक्तिपरश्वधैः ॥
ਤਦ ਅੰਬਿਕਾ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਮਹਾਨ ਅਸੁਰ-ਸੈਨਾ ਉੱਤੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੂਲਾਂ ਤੇ ਪਰਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 11
ततो धुतसटः कोपात्कृत्वा नादं सुभैरवम् । पपातासुरसेनायां सिंहः देव्याः स्ववाहनः ॥
ਤਦ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕੇਸਰ ਹਿਲਾਂਦਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਗੱਜਣਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਦੇਵੀ ਦਾ ਵਾਹਨ ਸਿੰਘ ਅਸੁਰ-ਸੈਨਾ ਉੱਤੇ ਝਪਟ ਪਿਆ।
Verse 12
कांश्चित् करप्रहारेण दैत्यानास्येन चापरान् । आक्रम्य चाधरेणान्यान् स जग्हान महासुरान् ॥
ਕੁਝ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਿਆਂ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ, ਕੁਝ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਰੌਂਦ ਕੇ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਜਬੜੇ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 13
केषाञ्चित् पाटयामास नखैः कोष्ठानि केशरी । तथा तलप्रिहारेण शिरांसि कृतवान् पृथक् ॥
ਕੁਝ ਦੇ ਸੀਨੇ ਉਸ ਨੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਦੇ ਸਿਰ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਿਆਂ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
Verse 14
विच्छिन्नबाहुशिरसः सृतास्तेन तथापरे । पपौ च रुधिरं कोष्ठादन्येषां धुतकेसरः ॥
ਹੋਰ ਕਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਸਿਰ ਕੱਟੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਭੱਜ ਗਏ; ਅਤੇ ਕੇਸਰ ਹਿਲਾਂਦਾ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਸੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਲਹੂ ਪੀ ਗਿਆ।
Verse 15
क्षणेन तद्बलं सर्वं क्षयं नीतं महात्मना । तेन केसरिणा देव्याः वाहनेंनातिकोपिना ॥
ਇੱਕ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਾਹਨ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 16
श्रुत्वा तमसुरं देव्याः निहतं धूम्रलोचनम् । बलं च क्षयितं कृत्स्नं देवीकेसरिणा ततः ॥
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿ ਅਸੁਰ ਧੂਮ੍ਰਲੋਚਨ ਦੇਵੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਤਦ—
Verse 17
चुकोप दैत्याधिपतिः शुम्भः प्रस्फुरिताधरः । आज्ञापयामास च तौ चण्डमुण्डौ महासुरौ ॥
ਤਦ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਨਾਥ ਸ਼ੁੰਭ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਹੋਠ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਮਹਾ ਅਸੁਰਾਂ—ਚੰਡ ਅਤੇ ਮੁੰਡ—ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 18
हे चण्ड हे मुण्ड बलैर्बहुभिः परिवारितौ । तत्र गच्छत गत्वा च सा समानीयतां लघु ॥
‘ਹੇ ਚੰਡ! ਹੇ ਮੁੰਡ! ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਉੱਥੇ ਜਾਓ; ਅਤੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਇੱਥੇ ਲਿਆਓ।’
Verse 19
केशेष्वाकृष्य बद्ध्वा वा यदि वः संशयो युधि । तदाशेषायुधैः सर्वैरसुरैर्विनिहन्यताम् ॥
‘ਜੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੰਕਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਫੜ ਕੇ ਘਸੀਟੋ ਅਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿਓ; ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਅਸੁਰ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ।’
Verse 20
तस्यां हतायां दुष्टायां सिंहें च विनिपातिते । शीघ्रमागम्यतां बद्ध्वा गृहीत्वा तामथाम्बिकाम् ॥
ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਇਸਤਰੀ ਮਾਰੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਵੀ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਆਓ—ਉਸ ਅੰਬਿਕਾ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਫੜ ਕੇ ਲਿਆਓ।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds the contrast between coercive power (asuric abduction and intimidation) and divine sovereignty (the Devī’s effortless, non-instrumental destruction of evil), presenting shakti as a principle that subordinates brute force and fear-based rule.
It marks a decisive escalation: Śumbha’s attempt at forcible capture fails immediately with Dhūmralocana’s death, the asura army is routed by the Devī’s lion, and Śumbha responds by sending higher-ranking agents (Caṇḍa and Muṇḍa), intensifying the campaign.
It establishes a hallmark Devī Māhātmya motif—victory through the Devī’s intrinsic power (huṃkāra as a shaktic act) and the martial agency of her vāhana—while narratively preparing the Caṇḍa–Muṇḍa episode central to later manifestations and epithets of the Goddess.