Adhyaya 15: Karmic Retribution: Rebirths After Naraka and the King’s Compassion in Hell

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे जडोपाख्याने यमकिङ्करसंबादो नाम चतुर्दशोऽध्यायः । पञ्चदशोऽध्यायः यमकिङ्कर उवाच । पतितात् प्रतिगृह्यार्थं खरयोनिṃ व्रजेद् द्विजः । नरकात् प्रतिमुक्तस्तु कृमिः पतितयाजकः ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਜਡੋਪਾਖਿਆਨ ਵਿੱਚ ‘ਯਮਦੂਤ-ਸੰਵਾਦ’ ਨਾਮਕ ਚੌਦਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਪੰਦਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯਮਦੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਤਿਤ ਤੋਂ ਧਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਧੇ ਦੀ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਪਤਿਤ ਲਈ ਯਜ्ञ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਕੇ ਕੀੜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 2

उपाध्यायव्यलीकन्तु कृत्वा श्वा भवति द्विजः । तज्जायां मनसावाञ्छन् तद्द्रव्यञ्चाप्यसंशयम् ॥

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੁੱਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਧਨ ਦਾ ਲਾਲਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਬਿਨਾ ਸ਼ੱਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 3

गर्दभो जायते जन्तुः पित्रोश्चाप्यवमानकः । मातापितरावाक्रुश्य शारिका सम्प्रजायते ॥

ਜੋ ਜੀਵ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਧਾ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਰਿਕਾ (ਮੈਨਾ) ਪੰਛੀ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 4

भ्रातुः पत्न्यवमन्ता च कपोतत्वं प्रपद्यते । तामेव पीडयित्वा तु कच्छपत्वं प्रपद्यते ॥

ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਬੂਤਰ ਦੀ ਜੋਨਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਉਸੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੀੜ੍ਹਾ ਜਾਂ ਹਿੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੱਛੂਏ ਦੀ ਜੋਨਿ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 5

भर्तृपिण्डमुपाश्नन् यस्तदिष्टं न निषेवते । सोऽपि मोहसमापन्नो जायते वानरो मृतः ॥

ਜੋ ਪਤੀ ਲਈ ਨਿਯਤ ਪਿੰਡ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਜੋ ਯੋਗ ਹੈ ਉਹ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਉਹ ਮੋਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਂਦਰ ਦੀ ਜੋਨਿ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 6

न्यासापहर्ता नरकाद्विमुक्तो जायते कृमिः । असूयकश्च नरकान्मुक्तो भवति राक्षसः ॥

ਜੋ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਅਮਾਨਤ ਵਜੋਂ ਰੱਖਿਆ ਨਿਕਸ਼ੇਪ ਚੁਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਕੇ ਕੀੜੇ ਦੀ ਜੋਨਿ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਈਰਖਾਲੂ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 7

विश्वासहन्ता च नरो मीनयोनौ प्रजायते । धान्यं यवांस्तिलान् माषान् कुलत्थान् सर्षपांश्चणान् ॥

ਜੋ ਭਰੋਸਾ ਤੋੜਦਾ ਹੈ ਉਹ ਮੱਛੀ ਦੀ ਕੋਖ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਜੌਂ, ਤਿਲ, ਮਾਸ਼, ਕੁਲੱਥ, ਸਰੋਂ ਅਤੇ ਚਣੇ ਆਦਿ ਅਨਾਜ ਚੁਰਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਅਗਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 8

कलायान् कलमान् मुद्गान् गोधूमानतसीस्तथा । शस्यान्यन्यानि वा हृत्वा मोहाज्जन्तुरचेतनः ॥

ਜੋ ਮਟਰ, ਧਾਨ/ਚੌਲ, ਮੂੰਗ, ਗੇਹੂੰ, ਅਲਸੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਚੁਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੜ੍ਹ-ਬੁੱਧੀ ਜੀਵ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਖਾਸ ਪਸ਼ੂ-ਰੂਪ ਅਗਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 9

सञ्जायते महावक्त्रो मूषिको बभ्रुसन्निभः । परदाराभिमर्षात्तु वृको घोरोऽभिजायते ॥

ਉਹ ਵੱਡੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ, ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦਾ ਚੂਹਾ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪਰ-ਇਸਤਰੀ ਗਮਨ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਭੇੜੀਆ ਜਨਮਦਾ ਹੈ।

Verse 10

श्वा शृगालो वको गृध्रो व्याडः कङ्कस्तथा क्रमात् । भ्रातृभार्यां च दुर्बुद्धिर्यो धर्षयति पापकृत् ॥

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਕੁੱਤਾ, ਸਿਆਲ, ਬਗਲਾ, ਗਿੱਧ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਕਂਕ ਪੰਛੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲਾ ਪਾਪੀ ਭਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਐਸੇ ਜਨਮ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 11

पुंस्कोकिलत्वमाप्नोति स चापि नरकाच्च्युतः । सखिभार्यां गुरोर्भार्यां राजभार्यां च पापकृत् ॥

ਉਹ ਪਾਪੀ ਨਰਕ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਨਰ ਕੋਇਲ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਇਹੀ ਗਤੀ ਹੈ।

Verse 12

प्रधर्षयित्वा कामात्मा शूकरो जायते नरः । यज्ञ-दान-विवाहानां विघ्रकर्त्ता भवेत् कृमिः ॥

ਕਾਮ ਦੇ ਵੇਗ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਵਰਾਹ (ਸੂਰ) ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਯੱਗ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੀੜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 13

पुनर्दात् च कन्यायाः कृमिरेवोपजायते । देवता-पितृ-विप्राणामदत्वा योऽन्नमश्नुते ॥

ਅਤੇ ਜੋ ਨਿਯਮ ਤੋੜ ਕੇ ‘ਕੰਨਿਆ ਦਾ ਮੁੜ ਦਾਨ’ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕੀੜਾ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਪਣ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 14

प्रमुक्तो नरकात् सोऽपि वायसः सम्प्रजायते । ज्येष्ठं पितृसमं वापि भ्रातरं योऽवमन्यते ॥

ਨਰਕ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਕਾਂ ਬਣ ਕੇ ਜੰਮਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਪਿਤਾ-ਸਮਾਨ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਤੌਹੀਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 15

नरकात् सोऽपि विभ्रष्टः क्रौञ्चयोनौ प्रजायते । शूद्रश्च ब्राह्मणारिं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते ॥

ਨਰਕ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਉਹ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀ ਦੀ ਕੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜੰਮਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ੂਦਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਕਰੇ, ਉਹ ਕੀੜੇ ਦੀ ਜੋਨਿ ਵਿੱਚ ਜੰਮਦਾ ਹੈ।

Verse 16

तस्यामपत्यमुत्पाद्य काष्ठान्तः कीटको भवेत् । शूकरः कृमिको मद्गुश्चण्डालश्च प्रजायते ॥

ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਲੱਕੜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੀੜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੂਰ (ਵਰਾਹ), ਕੀੜਾ, ਮਦਗੁ ਅਤੇ ਚਾਂਡਾਲ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜੰਮਦਾ ਹੈ।

Verse 17

अकृतज्ञोऽधमः पुंसां विमुक्तो नरकान्नरः । कृतघ्रः कृमिकः कीटः पतङ्गो वृश्चिकस्तथा ॥

ਕ੍ਰਿਤਘਨ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਮ—ਨਰਕ ਤੋਂ ਛੁਟ ਕੇ ਕੀੜਾ, ਕੀਟ, ਪਤੰਗਾ ਅਤੇ ਬਿਛੂ ਵਜੋਂ ਜੰਮਦਾ ਹੈ।

Verse 18

मत्स्यस्तु वायसः कूर्मः पुक्कसो जायते ततः । अशस्त्रं पुरुषं हत्वा नरः सञ्जायते खरः ॥

ਫਿਰ ਉਹ ਮੱਛੀ, ਕਾਂ, ਕੱਛੂਆ ਅਤੇ ਪੁੱਕਸ ਵਜੋਂ ਜੰਮਦਾ ਹੈ। ਨਿਹੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਗਧਾ ਬਣ ਕੇ ਜੰਮਦਾ ਹੈ।

Verse 19

कृमिः स्त्रीवधकर्त्ता च बालहन्ता च जायते । भोजनं चोरयित्वा तु मक्षिका जायते नरः ॥

ਇਸਤ੍ਰੀ-ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਬਾਲਕ-ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੀੜੇ ਦੀ ਜੋਨਿ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਅੰਨ ਚੁਰਾਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਮੱਖੀ ਬਣ ਕੇ ਜੰਮਦਾ ਹੈ।

Verse 20

तत्राप्यस्ति विशेषो वै भोजनस्य शृणुष्व तत् । हत्वान्नन्तु स मार्जारो जायते नरकाच्च्युतः ॥

ਇਸ ਵਿਚ ਵੀ ਅੰਨ ਬਾਰੇ ਭੇਦ ਹੈ—ਸੁਣੋ। ਪੱਕਾ ਅੰਨ/ਭਾਤ ਚੁਰਾਣ ਨਾਲ ਉਹ ਨਰਕ ਤੋਂ ਪਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬਿੱਲੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 21

तिलपिण्याकसम्मिश्रमन्नं हृत्वा तु मूषिकः । घृतं हृत्वा च नकुलः काको मद्गुरजामिषम् ॥

ਤਿਲ-ਪਿੰਨਿਆਕ ਮਿਲਿਆ ਅੰਨ ਚੁਰਾਣ ਨਾਲ ਉਹ ਚੂਹਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਘਿਉ ਚੁਰਾਣ ਨਾਲ ਨੇਵਲਾ/ਮੂੰਗੂਸ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਮਦਗੂ ਮਾਸ ਚੁਰਾਣ ਨਾਲ ਕਾਂ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 22

मत्स्यमांसापहृत् काकः श्येनो मार्गामिषापहृत् । वीची काकस्त्वपहृते लवणे दधनि कृमिः ॥

ਮੱਛੀ ਦਾ ਮਾਸ ਚੁਰਾਣ ਵਾਲਾ ਕਾਂ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਕਾਰ/ਮ੍ਰਿਗ-ਮਾਸ ਚੁਰਾਣ ਵਾਲਾ ਬਾਜ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਨਮਕ ਚੁਰਾਣ ਵਾਲਾ ‘ਵੀਚੀਕਾਕ’ (ਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ) ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦਹੀਂ ਚੁਰਾਣ ਵਾਲਾ ਕੀੜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 23

चोरयित्वा पयश्चापि बलाका सम्प्रजायते । यस्तु चोरयते तैलं तैलपायी स जायते ॥

ਦੁੱਧ ਚੁਰਾਣ ਨਾਲ ਉਹ ਬਲਾਕਾ (ਬਗਲਾ) ਬਣ ਕੇ ਜੰਮਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਤੇਲ ਚੁਰਾਣ ਨਾਲ ਉਹ ‘ਤੈਲਪਾਈ’—ਤੇਲ ਪੀਣ ਵਾਲਾ—ਬਣ ਕੇ ਜੰਮਦਾ ਹੈ।

Verse 24

मधु हृत्वा नरो दंशः पूपं हृत्वा पिपीलिकः । चोरयित्वा तु निष्पावान् जायते गृहगोलकः ॥

ਜੋ ਸ਼ਹਦ ਚੁਰਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਡੰਸਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜੇ (ਗੈਡਫ਼ਲਾਈ ਵਰਗਾ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜੰਮਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਪੂਪ/ਕੇਕ ਚੁਰਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਚੀਂਟੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਨਿਸ਼ਪਾਵ (ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਦਾਲ) ਚੁਰਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਗੋਲਕ—ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕੀੜਾ/ਵਰਮਿਨ—ਦੀ ਜੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 25

आसवं चोरयित्वा तु तित्तिरित्वमवाप्नुयात् । अयो हृत्वा तु पापात्मा वायसः सम्प्रजायते ॥

ਆਸਵ (ਖਮੀਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਦਿਰਾ) ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੀਤਰ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਲੋਹਾ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਾਪੀ ਕਾਕ-ਜੋਨੀ ਵਿੱਚ, ਅਰਥਾਤ ਕਾਂ ਬਣ ਕੇ ਜੰਮਦਾ ਹੈ।

Verse 26

हृते कांस्ये च हारीतः कपोतो रूप्यभाजने । हृत्वा तु काञ्चनं भाण्डं कृमियोनौ प्रजायते ॥

ਕਾਂਸਾ/ਬਰਾਂਜ਼ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹਾਰীত—ਹਰੇ ਰੰਗ ਦਾ ਤੋਤੇ ਵਰਗਾ ਪੰਛੀ—ਦੀ ਜੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮਦਾ ਹੈ; ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਬਰਤਨ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਬੂਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਦਾ ਬਰਤਨ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਜੋਨੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜੰਮਦਾ ਹੈ।

Verse 27

पत्रोर्णं चोरयित्वा तु क्रकरत्वञ्च गच्छति । कोषकारश्च कौषेयॆ हृते वस्त्रेऽभिजायते ॥

ਪੱਤਰੋਰਨ (ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਕਪੜਾ) ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰਕਰ ਨਾਮਕ ਪੰਛੀ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕਪੜਾ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਸ਼ਕਾਰ—ਰੇਸ਼ਮ ਦਾ ਕੀੜਾ (silkworm)—ਦੀ ਜੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮਦਾ ਹੈ।

Verse 28

दुकूले शार्ङ्गकः पापो हृते चैवांशुके शुकः । तथैवाजाविकं हृत्वा वस्त्रं क्षौमं च जायते ॥

ਦੁਕੂਲ (ਬਹੁਤ ਬਰੀਕ ਕਪੜਾ) ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਾਪੀ ਸ਼ਾਰਙ੍ਗਕ ਨਾਮਕ ਪੰਛੀ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅੰਸ਼ੁਕ (ਹਲਕਾ ਵਸਤ੍ਰ) ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁਕ-ਜੋਨੀ ਵਿੱਚ, ਅਰਥਾਤ ਤੋਤਾ ਬਣ ਕੇ ਜੰਮਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਜਾਵਿਕ (ਉਨ ਦਾ ਕਪੜਾ) ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕ੍ਸ਼ੌਮ (ਅਲਸੀ/ਸਨ ਦਾ ਕਪੜਾ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਨਮ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

कार्पासिके हृते क्रौञ्चो वल्कहर्ता बकस्तथा । मयूरो वर्णकान् हृत्वा शाकपत्रं च जायते ॥

ਕਪਾਹ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰੌਂਚ (ਸਾਰਸ/ਬਗਲੇ ਵਰਗਾ ਪੰਛੀ) ਬਣ ਕੇ ਜੰਮਦਾ ਹੈ। ਵਲਕਲ (ਛਾਲ-ਵਸਤ੍ਰ) ਚੁਰਾਣ ਵਾਲਾ ਬਕ (ਬਗਲਾ) ਬਣਦਾ ਹੈ। ਰੰਗ/ਰੰਜਕ ਦ੍ਰਵ ਚੁਰਾਣ ਵਾਲਾ ਮੋਰ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਾਗ-ਸਬਜ਼ੀ ਚੁਰਾਣ ਵਾਲਾ ‘ਸ਼ਾਕਪਤ੍ਰ’ ਨਾਮਕ ਜੀਵ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 30

जीवज्जीवकतां याति रक्तवस्त्रापहृन्नरः । छुच्छुन्दरीः शुभान् गन्धान् वासो हृत्वा शशो भवेत् ॥

ਲਾਲ ਕੱਪੜਾ ਚੁਰਾਣ ਵਾਲਾ ‘ਜੀਵੱਜੀਵਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪੰਛੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸੁਗੰਧੀ ਦ੍ਰਵ/ਇਤਰ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਚੁਰਾਣ ਵਾਲਾ ਚੁੱਚੁੰਦਰਿ (ਛਛੂੰਦਰ) ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕੱਪੜਾ ਚੁਰਾਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਸ਼ (ਖਰਗੋਸ਼) ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 31

षण्डः फलापहरणात् काष्ठस्य घुणकीटकः । पुष्पापहृद् दरिद्रश्च पङ्गुर्यानापहृन्नरः ॥

ਫਲ ਚੁਰਾਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੰਡ (ਨਪੁੰਸਕ/ਅਸਮਰਥ) ਬਣਦਾ ਹੈ। ਲੱਕੜ ਚੁਰਾਣ ਨਾਲ ਘੁਣਕੀਟ (ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਛੇਦਣ ਵਾਲਾ ਕੀੜਾ) ਬਣਦਾ ਹੈ। ਫੁੱਲ ਚੁਰਾਣ ਵਾਲਾ ਦਰਿਦਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਾਹਨ ਚੁਰਾਣ ਵਾਲਾ ਖੰਜ (ਲੰਗੜਾ) ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 32

शाकहर्ता च हारीतस्तोयहर्ता च चातकः । भूर्हर्ता नरकान् गत्वा रौरवादीन् सुदारुणान् ॥

ਸਾਗ-ਸਬਜ਼ੀ ਚੁਰਾਣ ਵਾਲਾ ਹਾਰਿਤ (ਹਰਾ ਪੰਛੀ) ਬਣਦਾ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਚੁਰਾਣ ਵਾਲਾ ਚਾਤਕ (ਬਰਸਾਤੀ ਪੰਛੀ) ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਧਰਤੀ ਚੁਰਾਣ ਵਾਲਾ ਰੌਰਵ ਆਦਿ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 33

तृण-गुल्म-लता-वल्ली-त्वक्सारतरुतां क्रमात् । प्राप्य क्षीणाल्पपापस्तु नरो भवति वै ततः ॥

ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਘਾਹ, ਝਾੜੀਆਂ, ਲਤਾ, ਵੱਲੀ, ਛਾਲ-ਰੇਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਪਾਪ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 34

कृमिः कीटः पतङ्गोऽथ पक्षी तोयचरो मृगः । गोत्वं प्राप्य च चण्डालपुक्कसादि जुगुप्सितम् ॥

ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਰਮ, ਫਿਰ ਕੀਟ, ਫਿਰ ਪਤੰਗ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਪੰਛੀ, ਜਲਚਰ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੋ-ਯੋਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚਾਂਡਾਲ ਅਤੇ ਪੁੱਕਸ ਆਦਿ ਨਿੰਦਿਤ ਕੁਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 35

पङ्ग्वन्धो वधिरः कुष्ठी यक्ष्मणा च प्रपीडितः । मुखरोगाक्षिरोगैश्च गुदरोगैश्च बाध्यते ॥

ਉਹ ਲੰਗੜਾ, ਅੰਨਾ ਅਤੇ ਬਹਿਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕੋੜ੍ਹ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਅਤੇ ਖ਼ਸਰਾ/ਖ਼ਯ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੂੰਹ ਦੇ ਰੋਗ, ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਰੋਗ ਅਤੇ ਗੁਦਾ ਦੇ ਰੋਗ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 36

अपस्मारी च भवति शूद्रत्वं च स गच्छति । एष एव क्रमो दृष्टो गोसुवर्णापहारिणाम् ॥

ਉਹ ਅਪਸਮਾਰ (ਮਿਰਗੀ) ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੂਦਰ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਕ੍ਰਮ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 37

विद्यापहारीणश्चोग्रा निष्क्रयभ्रंशिनो गुरोः । जायामन्यस्य पुरुषः पारख्यां प्रतिपादयन् ॥

ਜੋ ਗਿਆਨ ਚੁਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਘੋਰ ਪਾਪ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 38

प्राप्नोति षण्डतां मूढो यातनाभ्यः परिच्युतः । यः करोति नरो होममसमिद्धे विभावसौ ॥

ਜਦੋਂ ਅੱਗ (ਵਿਭਾਵਸੁ) ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਵੀ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਯਤ ਦੰਡ-ਯਾਤਨਾ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸ਼ੰਡਤਾ (ਨਪੁੰਸਕਤਾ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 39

सोऽजीर्णव्याधिदुःखार्तो मन्दाग्निः संप्रजायते । परनिन्दा कृतघ्रत्वं परमार्मावघट्टनम् ॥

ਉਹ ਅਜੀਰਨ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜਠਰਾਗਨੀ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਪਰ-ਨਿੰਦਾ, ਕ੍ਰਿਤਘਨਤਾ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਚੋਟ ਕਰਨ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 40

नैष्ठुर्यं निर्घृणत्वञ्च परदारोपसेवनम् । परस्वहरणाशौचं देवतानाञ्च कुत्सनम् ॥

ਕਠੋਰਤਾ, ਬੇਰਹਿਮੀ, ਪਰ-ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ, ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਚੁਰਾਉਣਾ, ਅਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ—ਇਹ ਸਭ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹਨ।

Verse 41

निकृत्या कञ्चनं नृणां कार्पण्यं च नृणां वधः । यानि च प्रतिषिद्धानि तत्प्रवृत्तिश्च सन्तता ॥

ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੋਨਾ ਠੱਗੀ ਨਾਲ ਹੜਪਣਾ, ਕੰਜੂਸੀ, ਮਨੁੱਖ-ਹੱਤਿਆ, ਅਤੇ ਜੋ ਜੋ ਨਿਸ਼ਿਧ ਕਰਮ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਘੋਰ ਦੋਸ਼ ਹਨ।

Verse 42

उपलक्ष्याणि जानीयान्मुक्तानां नरकादनु । दया भूतेषु संवादः परलोकप्रतिक्रिया ॥

ਨਰਕ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਏ ਹੋਇਆਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਜਾਣੋ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਇਆ, ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਭਰੀ ਬੋਲਚਾਲ/ਵਰਤਾਵ, ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਬਾਰੇ ਠੀਕ ਸੂਝ (ਇਸ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕਰਮ)।

Verse 43

सत्यं भूतहितार्थोक्तिर्वेदप्रामाण्यदर्शनम् । गुरु देवर्‍षि सिद्धर्‍षिपूजनं साधुसङ्गमः ॥

ਸਚਾਈ; ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਬੋਲੀ ਗਈ ਬਾਣੀ; ਵੇਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨਣਾ; ਗੁਰੂ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ/ਆਦਰ; ਅਤੇ ਸਤਸੰਗ—ਇਹ (ਉੱਤਮ ਲੱਛਣ) ਹਨ।

Verse 44

सत्क्रियाभ्यासनं मैत्रीमिति बुध्यते पण्डितः । अन्यानि चैव सद्धर्मङ्क्रियाभूतानि यानि च ॥

ਵਿਦਵਾਨ ਪੁਰਖ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਉਸ ਦੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਮਿਤ੍ਰਤਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਕਰਮ ਸ਼ੁਭ ਧਰਮ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 45

स्वर्गच्युतानां लिङ्गानि पुरुषाणामपापिनाम् । एतदुद्देशतो राजन् भवतः कथितं मया ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪੀ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ—ਇਤਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

Verse 46

स्वकर्मफलभोक्तॄणां पुण्यानां पापिनां तथा । तदेह्यन्यत्र गच्छामो दृष्टं सर्वं त्वयाधुना । त्वया दृष्टो हि नरकस्तदेह्यन्यत्र गम्यताम् ॥

ਪੁੰਨਵਾਨ ਅਤੇ ਪਾਪੀ—ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੇ ਭੋਗੀ ਹਨ। ਆਓ, ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚੱਲੀਏ; ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੂੰ ਨਰਕ ਵੇਖਿਆ; ਆਓ, ਹੁਣ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਚੱਲੀਏ।

Verse 47

पुत्र उवाच ततस्तमग्रतः कृत्वा स राजा गन्तुमुद्यतः । ततश्च सर्वैरुत्कृष्टं यातनास्थायिभिर्नृभिः ॥

ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ ਤੁਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਤਦੋਂ ਤਕਲੀਫ਼ ਸਹਿ ਰਹੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਆਰਤ-ਨਾਦ ਉੱਠਿਆ।

Verse 48

प्रसादं कुरु भूपेति तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम् । त्वदङ्गसङ्गी पवनो मनो ह्लादयते हि नः ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ—ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਠਹਿਰੋ। ਜੋ ਹਵਾ ਤੁਹਾਡੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੁਹੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 49

परितापञ्च गात्रेभ्यः पीडाबाधाश्च कृत्स्नशः । अपहन्ति नरव्याघ्र यदां कुरु महीपते ॥

ਹੇ ਨਰ-ਵਿਆਘ੍ਰ, ਹੇ ਭੂਪਤੀ! ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਸਾਡੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਸੜਨ ਵਾਲੀ ਪੀੜਾ ਅਤੇ ਸਭ ਕਲੇਸ਼-ਤਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 50

एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां तं याम्यपुरुषं नृपः । पप्रच्छ कथमेतेषामाह्लादो मयि तिष्ठति ॥

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਯਮ ਦੇ ਉਸ ਦੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ— ‘ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?’

Verse 51

किं मया कर्म तत्पुण्यं मर्त्यलोके महत्कृतम् । आह्लाददायिनी व्युष्टिर्येनेयं तदुदीरय ॥

‘ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ? ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਦੱਸੋ।’

Verse 52

यमपुरुष उवाच पितृदेवातिथिप्रैष्य-शिष्टेनान्नेन ते तनुः । पुष्टिमभ्यागता यस्मात्तद्गतं च मनो यतः ॥

ਯਮਪੁਰੁਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ— ‘ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਤਿਥੀਆਂ, ਦਾਸਾਂ/ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਅਤੇ ਯੋਗ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੇ ਅੰਨ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਵੀ ਉਸੇ ਪੁੰਨ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਇਆ।’

Verse 53

ततस्त्वद्गात्रसंसर्गो पवनो ह्लाददायकः । पापकर्मकृतो राजन् यातना न प्रबाधते ॥

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹਵਾ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਪਾਪ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸਤਾਉਂਦੀਆਂ।

Verse 54

अश्वमेधादयो यज्ञास्त्वयेष्टा विधिवद्यतः । ततस्त्वद्दर्शनाद्यामी यन्त्रशस्त्राग्निवायसाः ॥

ਤੁਸੀਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਆਦਿ ਯੱਗ ਯਥਾਵਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਯਮਲੋਕ ਦੇ ਯਾਤਨਾ-ਉਪਕਰਣ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਪੀੜਾਦਾਇਕ ਹਵਾਵਾਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 55

पीडनच्छेददाहादिमहादुःखस्य हेतवः । मृदुत्वमागता राजन् तेजसापहता स्तव ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕੁਚਲਣਾ, ਕੱਟਣਾ, ਸਾੜਣਾ ਆਦਿ ਮਹਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਣ ਤੁਹਾਡੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਕੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।

Verse 56

राजोवाच न स्वर्गे ब्रह्मलोके वा तत्सुखं प्राप्यते नरैः । यदार्तजन्तुनिर्वाणदानोत्थमिति मे मतिः ॥

ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ—ਜੋ ਸੁਖ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਉਹ ਸੁਖ ਦੁਖੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹਤ/ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੈ।

Verse 57

यदि मत्सन्निधावेतान् यातना न प्रबाधते । ततो भद्रमुखात्राहं स्थास्ये स्थाणुरिवाचलः ॥

ਜੇ ਮੇਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਤਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਖੰਭੇ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਾਂਗਾ।

Verse 58

यमपुरुष उवाच एहि राजन् प्रगच्छामो निजपुण्यसमर्जितान् । भुङ्क्ष्व भोगानपास्येह यातनाः पापकर्मणाम् ॥

ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਆਓ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਕਮਾਏ ਭੋਗਾਂ ਵੱਲ ਚਲੀਏ। ਇੱਥੇ ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਵੇਖੋ।

Verse 59

राजोवाच तस्मान्न तावद्यास्यामि यावदेतॆ सुदुःखिताः । मत्सन्निधानात् सुखिनो भवन्ति नरकौकसः ॥

ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤਦ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਨਰਕਵਾਸੀ ਮੇਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਸੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ।

Verse 60

धिक् तस्य जीवनं पुंसः शरणार्थिनमातुरम् । यो नार्तमनुगृह्णाति वैरिपक्षमपि ध्रुवम् ॥

ਧਿਕ ਹੈ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਸ਼ਰਨ ਮੰਗਣ ਆਏ ਪੀੜਤ ਦੀ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵੈਰੀ ਪੱਖ ਦਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 61

यज्ञदानतपांसीह परत्र च न भूतये । भवन्ति तस्य यस्यार्तपरित्राणे न मानसम् ॥

ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪੀੜਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਯੱਗ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਤਪ—ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ—ਭਲਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

Verse 62

नरस्य यस्य कठिनं मनो बालातुरादिषु । वृद्धेषु च न तं मन्ये मानुषं राक्षसो हि सः ॥

ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ, ਬਿਮਾਰਾਂ ਆਦਿ ਅਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵੱਲ ਕਠੋਰ ਦਿਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ; ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਰਾਖਸ਼ਸ ਹੈ।

Verse 63

एतेषां सन्निकर्षात् तु यद्यग्निपरितापजम् । तथोग्रगन्धजं वापि दुःखं नरकसम्भवम् ॥

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਜੇ ਅੱਗ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਤੋਂ ਪੀੜਾ ਉੱਠੇ, ਜਾਂ ਭਿਆਨਕ ਬਦਬੂ ਤੋਂ ਪੀੜਾ ਉੱਠੇ—ਉਹ ਵੀ ਨਰਕ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੈ।

Verse 64

क्षुत्पिपासाभवं दुःखं यच्च मूर्च्छाप्रदं महत् । एतेषां त्राणदानन्तु मन्ये स्वर्गसुखात् परम् ॥

ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਉਪਜਿਆ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਉਹ ਮਹਾਂ ਪੀੜਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਮੈਂ ਸਵਰਗ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।

Verse 65

प्राप्स्यन्त्यर्ता यदि सुखं बहवो दुःखिते मयि । किं नु प्राप्तं मया न स्यात् तस्मात् त्वं व्रज माचिरम् ॥

ਜੇ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਬਹੁਤੇ ਪੀੜਤ ਜੀਵ ਸੁਖ ਪਾ ਲੈਣ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੀ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਜਾਓ—ਦੇਰ ਨਾ ਕਰੋ।

Verse 66

यमपुरुष उवाच एष धर्मश्च शक्रश्च त्वां नेतुं समुपागतौ । अवश्यं अस्माद् गन्तव्यं तस्मात् पार्थिव गम्यताम् ॥

ਯਮ ਦੇ ਸੇਵਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਤੈਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਆਏ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤੈਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ—ਜਾ।’

Verse 67

धर्म उवाच नयामि त्वामहं स्वर्गं त्वया सम्यगुपासितः । विमानमेतदारुह्य मा विलम्बस्व गम्यताम् ॥

ਧਰਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਯਥੋਚਿਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਵਰਗ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਸ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹ; ਦੇਰ ਨਾ ਕਰ—ਚਲੀਂ।’

Verse 68

राजोवाच नरके मानवाः धर्म पीड्यन्तेऽत्र सहस्रशः । त्राहीति चार्ताः क्रन्दन्ति मामतो न व्रजाम्यहम् ॥

ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਹੇ ਧਰਮ, ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਨੁੱਖ ਤੜਫਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੁਖੀ “ਬਚਾਓ, ਬਚਾਓ!” ਕਹਿ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ।’

Verse 69

इन्द्र उवाच कर्मणा नरकप्राप्तिरेतेषां पापकर्मिणाम् । स्वर्गस्त्वयापि गन्तव्यो नृप पुण्येन कर्मणा ॥

ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੁਸ਼ਟ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਜਾ।

Verse 70

राजोवाच यदि जानासि धर्म त्वं त्वं वा शक्र शचीपते । मम यावत् प्रमाणन्तु शुभं तद् वक्तुमर्हथः ॥

ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਧਰਮ, ਜਾਂ ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਸ਼ਚੀਪਤੀ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਸ਼ੁਭ ਪੁੰਨ ਦਾ ਮਾਪ ਦੱਸੋ।

Verse 71

धर्म उवाच अब्बिन्दवो यथाम्भोधौ यथा वा दिवि तारकाः । यथा वा वर्षता धारा गङ्गायां सिकता यथा ॥

ਧਰਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਿਆਂ ਧਾਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਰੇਤ ਦੇ ਕਣ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ (ਤੇਰਾ ਪੁੰਨ)…

Verse 72

असंख्येया महाराज यथा बिन्द्वादयो ह्यपाम् । तथा तवापि पुण्यस्य संख्या नैवोपपद्यते ॥

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਆਦਿ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਪੁੰਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਜਾਂ ਗਿਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ।

Verse 73

अनुकम्पामिमामद्य नारकेष्विह कुर्वतः । तदेव शतसाहस्रं संख्यामुपगतं तव ॥

ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੋਇਆਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਇੱਕ ਲੱਖ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਅਰਥਾਤ ਲੱਖ ਗੁਣਾ ਵਧ ਗਿਆ।

Verse 74

तद्गच्छ त्वं नृपश्रेष्ठ तद्भाक्तुममरालयम् । एतेऽपि पापं नरके क्षपयन्तु स्वकर्मजम् ॥

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਮਰਾਂ ਦੇ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਭੋਗ। ਇਹ ਹੋਰ ਲੋਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਪਾਪ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕਰਨ।

Verse 75

राजोवाच कथं स्पृहां करिष्यन्ति मत्सम्पर्केषु मानवाः । यदि सत्सन्निधावेṣामुत्कर्षो नोपजायते ॥

ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ— ਜੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਲੇ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਿਵੇਂ ਜਾਗੇਗੀ?

Verse 76

तस्माद्यत् सुकृतं किञ्चिन्ममास्ति त्रिदशाधिप । तेन मुच्यन्तु नरकात् पापिनो यातनां गताः ॥

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ੇਸ਼ਵਰ (ਇੰਦਰ), ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਜੋ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪੁੰਨ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਯਾਤਨਾ ਵਿੱਚ ਪਏ ਪਾਪੀ ਨਰਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਣ।

Verse 77

इन्द्र उवाच एवमूर्ध्वतरं स्थानं त्वयावाप्तं महीपते । एतांश्च नरकात् पश्य विमुक्तान् पापकॄणः ॥

ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਭੂਮਿਪਤੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਉੱਚਾ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਵੇਖ, ਇਹ ਪਾਪੀ ਨਰਕ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਗਏ ਹਨ।

Verse 78

पुत्र उवाच ततोऽपतत् पुष्पवृष्टिस्तस्योपरि महीपतेः । विमानञ्चाधिरोप्यैनं स्वर्लोकमनयद्धरिः ॥

ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਤਦ ਉਸ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ। ਅਤੇ ਹਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਸਵਰਗ ਲੈ ਗਿਆ।

Verse 79

अहञ्चान्ये च ये तत्र यातनाभ्यः परिच्युताः । स्वकर्मफलनिर्दिष्टं ततो जात्यन्तरं गताः ॥

ਅਤੇ ਮੈਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉੱਥੇ ਪਤਿਤ ਹੋਏ ਸਾਂ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਜਨਮ ਨੂੰ ਗਏ।

Verse 80

एवमेतॆ समाख्याता नरका द्विजसत्तम । येन येन च पापेन यां यां योनिमुपैति वै ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਨਰਕ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕਿਹੜੀ ਯੋਨੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ।

Verse 81

तत् तत् सर्वं समाख्यातं यथा दृष्टं मया पुरा । पुरानुभवजं ज्ञानमवाप्यावितथं तव । अतः परं महाभाग किमन्यत् कथयामि ते ॥

ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ। ਪੂਰਵ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਦੇ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ?