Adhyaya 2: The Lineage of Garuda and the Birth of the Wise Birds: Kanka and Kandhara
सुपर्णवंश-धर्मोपदेश-उपाख्यान (Suparṇavaṃśa-Dharmopadeśa-Upākhyāna)
The Wise Birds
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਨ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਗਰੁੜ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਨਾਲ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪੰਛੀਆਂ ਕੰਕ ਤੇ ਕੰਧਰ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਮਾਰਗ ਦੀ ਸਿੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 2
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे वपुशापो नाम प्रथमोऽध्यायः । द्वितीयोऽध्यायः । मार्कण्डेय उवाच । अरिष्टनेमिपुत्रोऽभूद् गरुडो नाम पक्षिराट् । गरुडस्याभवत् पुत्रः सम्पातिरिति विश्रुतः ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ‘ਵਪੁਸ਼ਾਪ’ ਨਾਮਕ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਦੂਜਾ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ ਤੋਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਗਰੁੜ ਜਨਮਿਆ। ਗਰੁੜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਸੰਪਾਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।
Verse 2
तस्याप्यासीद् सुतः शूरः सुपार्श्वो वायुविक्रमः । सुपार्श्वतनयः कुन्तिः कुन्तिपुत्रः प्रलोलुपः ॥
ਉਸਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ—ਵੀਰ ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਪਵਨ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਤੋਂ ਕੁੰਤੀ ਜੰਮੀ; ਅਤੇ ਕੁੰਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਲੋਲੁਪ ਸੀ।
Verse 3
तस्यापि तनयावास्तां कङ्कः कन्धर एव च ।
ਉਸਦੇ ਵੀ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਕੰਕ ਅਤੇ ਕੰਧਰ।
Verse 4
कङ्कः कैलासशिखरे विद्युद्रूपेति विश्रुतम् । ददर्शाम्बुजपत्राक्षं राक्षसं धनदानुगम् ॥
ਕੈਲਾਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਕਂਕ ਨੇ ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ) ਦੇ ਅਨੁਚਰ, ਕਮਲ-ਪੱਤੇ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਵਿਦ੍ਯੁਦ੍ਰੂਪ ਨਾਮੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 5
आपानासक्तममलस्त्रग्दामाम्बरधारिणम् । भार्यासहायमासीनं शिलापट्टेऽमले शुभे ॥
ਉਹ ਪਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਤਪਰ ਸੀ; ਨਿਰਮਲ ਮਾਲਾ, ਕਮਰਬੰਦ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਸ਼ੁਭ, ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਪੱਥਰ ਦੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।
Verse 6
तद्दृष्टमात्रं कङ्केन रक्षः क्रोधसमन्वितम् । प्रोवाच कस्मादायातस्त्वमितो ह्यण्डजाधम ॥
ਕਂਕ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ— “ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈਂ? ਹੇ ਅੰਡਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨੀਚ!”
Verse 7
स्त्रीसन्निकर्षे तिष्ठन्तं कस्मान्मामुपसर्पसि । नैष धर्मः सुबुद्धीनां मिथो निष्पाद्यवस्तुषु ॥
“ਜਦ ਤੂੰ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈਂ? ਪਰਸਪਰ-ਸੰਭੋਗਯ ਵਿਸ਼ਿਆਂ (ਕਾਮ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ) ਵਿੱਚ ਲੱਗਣਾ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਨਹੀਂ।”
Verse 8
कङ्क उवाच साधारणोऽयं शैलेन्द्रो यथा तव तथा मम । अन्येषां चैव जन्तूनां ममता भवतोऽत्र का ॥
ਕਂਕ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਇਹ ਪਹਾੜ-ਰਾਜ ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਤੇਰਾ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਵੀ— ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵੀ। ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਤੇਰੀ ਮਮਤਾ ਕਿਹੜੀ?”
Verse 9
मार्कण्डेय उवाच ब्रुवाणमित्थं खड्गेन कङ्कं छिन्चेद राक्षसः । क्षरत्क्षतजबिभत्सं विस्फुरन्तमचेतनम् ॥
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਐਸਾ ਬੋਲ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕੰਗਕ ਨੂੰ ਕੱਟ ਡਿੱਗਾਇਆ; ਜ਼ਖ਼ਮ ਤੋਂ ਲਹੂ ਵਹਿੰਦਾ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੜਫ਼ਦਾ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 10
कङ्कं विनिहतं श्रुत्वा कन्धरः क्रोधमूर्च्छितः । विद्युद्रूपवधायाशु मनश्चक्रेऽण्डजेश्वरः ॥
ਕੰਗਕ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਕਂਧਰ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਮੂਰਛਾ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅੰਡਜਾਂ (ਪੰਛੀਆਂ) ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਵਿਦ੍ਯੁਦ੍ਰੂਪ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 11
स गत्वा शैलशिखरं कङ्को यत्र हतः स्थितः । तस्य संकलनं चक्रे भ्रातुर्ज्येष्ठस्य खेचरः ॥ कोपामर्षविवृताक्षो नागेन्द्र इव निःश्वसन् ॥
ਉਹ ਉਸ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਕੰਗਕ ਮਾਰਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਆਕਾਸ਼-ਵਿਹਾਰੀ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਜੇਠੇ ਭਰਾ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ। ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਰੋਹ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਫੈਲ ਗਈਆਂ; ਉਹ ਨਾਗਰਾਜ ਵਾਂਗ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਲੱਗਾ।
Verse 12
जगामाथ स यत्रास्ते भ्रातृहा तस्य राक्षसः । पक्षवातेन महता चालयन् भूधरान् वरान् ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਭਰਾ-ਘਾਤੀ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੇ ਠਿਕਾਣੇ ਵੱਲ ਗਿਆ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਰਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਹਵਾ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੰਬਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 13
वेगात् पयोदजालानि विक्षिपन् क्षतजेक्षणः । क्षणात् क्षयितशत्रुः स पक्षाभ्यां क्रान्तभूधरः ॥
ਵੱਡੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਵਰਖਾ-ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਖਿਲਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਲਹੂ-ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਪਰਾਂ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਲੰਘ ਗਿਆ।
Verse 14
पानासक्तमतिं तत्र तं ददर्श निशाचरम् । आताम्रवक्त्रनयनं हेमपर्यङ्कमाश्रितम् ॥
ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਰਾਤ-ਚਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਮਦਿਰਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਤੇ ਨੇਤਰ ਤਾਂਬੇ-ਲਾਲ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਸੀ।
Verse 15
स्रग्दामापूरितशिखं हरिचन्दनभूषितम् । केतकीगर्भपत्राभिर्दन्तैर्घोरतराननम् ॥
ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਿਖਾ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਤੇ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਪੀਲੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਸੀ; ਕੇਤਕੀ ਫੁੱਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਸੀ।
Verse 16
वामोरुमाश्रितां चास्य ददर्शायतलोचनाम् । पत्नीं मदनिकाṃ नाम पुंस्कोकिलकलस्वनाम् ॥
ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ‘ਮਦਨਿਕਾ’ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਖੱਬੀ ਜੰਘ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਰ ਕੋਇਲ ਦੀ ਕੂਕ ਵਰਗੀ ਮਿੱਠੀ ਸੀ।
Verse 17
ततो रोषपरीतात्मा कन्धरः कन्दरस्थितम् । तमुवाच सुदुष्टात्मन्नेहि युध्यस्व वै मया ॥
ਤਦ ਕਂਧਰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ—“ਹੇ ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾ, ਆ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰ!”
Verse 18
यस्माज्जेष्ठो मम भ्राता विश्रब्धो घाततस्त्वया । तस्मात्त्वां मदसंसक्तं नयिष्ये यमसादनम् ॥
“ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ—ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ—ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਮਦ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਗੁਲਾਮ, ਯਮ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗਾ।”
Verse 19
विश्वस्तघातिनां लोकाः ये च स्त्रीबालघातिनाम् । यास्यसे निरयान् सर्वांस्तांस्त्वमद्य मया हतः ॥
ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ (ਨਰਕ) ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਕਾਤਲਾਂ ਲਈ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਅੱਜ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇਂਗਾ।
Verse 20
मार्कण्डेय उवाच । इत्येवं पतगेन्द्रेण प्रोक्तं स्त्रीसन्निधौ तदा । रक्षः क्रोधसमाविष्टं प्रत्यभाषत पक्षिणम् ॥
ਮਾਰਕੰਡੇ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਔਰਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੁਆਰਾ ਅਜਿਹਾ ਕਹੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਉਸ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੇ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।
Verse 21
यदि ते निहतो भ्राता पौरुषं तद्धि दर्शितम् । त्वामप्यद्य हनिष्ये ऽहं खड्गेनानेन खेचर ॥
ਜੇ ਤੇਰਾ ਭਰਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਮੇਰੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਹੇ ਖੇਚਰ (ਪੰਛੀ), ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਸ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।
Verse 22
तिष्ठ क्षणं नात्र जीवन् पतगाधम यास्यसि । इत्युक्त्वाञ्जनपुञ्जाभं विमलं खड्गमाददे ॥
"ਇੱਕ ਪਲ ਰੁਕ, ਓ ਮੂਰਖ! ਤੂੰ ਇੱਥੋਂ ਜਿਉਂਦਾ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਂਗਾ!" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸਨੇ ਕੱਜਲ ਵਰਗੀ ਕਾਲੀ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕ ਲਈ।
Verse 23
ततः पतगराजस्य यक्षाधिपभटस्य च । बभूव युद्धमतुलं यथा गरुडशक्रयोः ॥
ਫਿਰ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਉਸ ਯੋਧੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਰਗਾ ਇੱਕ ਬੇਮਿਸਾਲ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
Verse 24
ततः स राक्षसः क्रोधात् खड्गमाविध्य वेगवत् । चिक्षेप पतगेन्द्राय निर्वाणाङ्गारवर्चसम् ॥
ਤਦ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਲਵਾਰ ਘੁਮਾ ਕੇ, ਮੰਦ ਪਈ ਲੌ ਵਾਲੇ ਦਹਕਦੇ ਅੰਗਾਰੇ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੀ ਉਹ ਤਲਵਾਰ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਬੈਠਾ।
Verse 25
पतगेन्द्रश्च तं खड्गं किञ्चिदुत्प्लुत्य भूतलात् । वक्त्रेण जग्राह तदा गरुडः पन्नगं यथा ॥
ਤਦ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਗਰੁੜ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਛਲ ਕੇ, ਉਸ ਤਲਵਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਚੋਂਚ ਨਾਲ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੜ ਲਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੱਪ ਨੂੰ ਫੜਦਾ ਹੈ।
Verse 26
वक्त्रपादतलैर्भङ्क्त्वा चक्रे क्षोभमथातुलम् । तस्मिन्भग्ने ततः खड्गे बाहुयुद्धमवर्तत ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਵਿਆਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਅਪਾਰ ਹਲਚਲ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ। ਜਦ ਤਲਵਾਰ ਟੁੱਟ ਗਈ, ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੱਥੋ-ਹੱਥ ਹੋ ਗਈ।
Verse 27
ततः पतगराजेन वक्षस्याक्रम्य राक्षसः । हस्तपादकरैराशु शिरसा च वियोजितः ॥
ਤਦ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਕੁਚਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਹੱਥਾਂ, ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
Verse 28
तस्मिन् विनिहते सा स्त्री खगं शरणमभ्यगात् । किञ्चित् संजातसंत्रासा प्राह भर्त्या भवामि ते ॥
ਉਹ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਉਸ ਪੰਛੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਡਰੀ ਹੋਈ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਬਣਾਂਗੀ।”
Verse 29
तामादाय खगश्रेष्ठः स्वकं गृहमगात् पुनः । गत्वा स निष्कृतिं भ्रातुर्विद्युद्रुपनिपातनात् ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਹ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਘਰ ਆ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਵੱਜੇ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕੀਤਾ।
Verse 30
कन्धरस्य च सा वेश्म प्राप्येच्छारूपधारिणी । मेनकातनया सुभ्रूः सौपर्णं रूपमाददे ॥
ਕੰਧਰਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਮਨਮੁਤਾਬਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਮੇਨਕਾ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਭੌਂਹਾਂ ਵਾਲੀ ਧੀ ਨੇ ਗਰੁੜ-ਸਮਾਨ ਪੰਛੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ।
Verse 31
तस्यां स जनयामास तार्क्षों नाम सुतां तदा । मुनिशापाग्निविप्लुष्टां वपुमप्सरसां वराम् ॥ तस्या नाम तदा चक्रे तार्क्षोमिति विहङ्गमः ॥
ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ‘ਤਾਰਕ੍ਸ਼ੋ’ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਉੱਤਮ ਅਪਸਰਾ ਸੀ, ਪਰ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਝੁਲਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਪੰਛੀ ਨੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਤਾਰਕ੍ਸ਼ੋ’ ਰੱਖਿਆ।
Verse 32
मण्डपालसुताश्चासंश्चत्वारोऽमितबुद्धयः । जरितारिप्रभृतयो द्रोणान्ता द्विजसत्तमाः ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੰਡਪਾਲ ਦੇ ਅਪਾਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਜਰਿਤਾਰੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦ੍ਰੋਣ ਤੱਕ।
Verse 33
तेषां जगहन्यो धर्मात्मा वेदवेदाङ्गपारगः । उपयेमे स तां तार्क्षी कन्धरानुमते शुभाम् ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵੇਦ ਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ। ਕੰਧਰਾ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਤਾਰਕ੍ਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।
Verse 34
कस्यचित्त्वथ कालस्य तार्क्षो गर्भमवाप ह । सप्तपक्षाहिते गर्भे कुरुक्षेत्रं जगाम सा ॥
ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਤਾਰਕ੍ਸ਼ਾ ਨੇ ਗਰਭ ਧਾਰਿਆ। ਸੱਤ ਪਖਵਾਡੇ ਭ੍ਰੂਣ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਕੁਰੁਕ੍ਸ਼ੇਤਰ ਗਈ।
Verse 35
कुरुपाण्डवयोर्युद्धे वर्तमाने सुदारुणे । भावित्वाच्चैव कार्यस्य रणमध्ये विवेश सा ॥
ਜਦੋਂ ਕੌਰਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਰਤੱਬ ਵਿਧਿ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਤ ਸੀ, ਉਹ ਰਣ-ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ।
Verse 36
तत्रापश्यत् तदा युद्धं भगदत्तकिरीटिनोः । निरन्तरं शरैरासीदाकाशं शलभैरिव ॥
ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਭਗਦੱਤ ਅਤੇ ਕਿਰਿਟਧਾਰੀ ਯੋਧੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਯੁੱਧ ਵੇਖਿਆ। ਆਕਾਸ਼ ਲਗਾਤਾਰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਤੰਗਿਆਂ/ਟਿੱਡੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹੋਣ।
Verse 37
पार्थकोदण्डनिर्मुक्तमासन्नमतिवेगवत् । तस्या भल्लमहिश्यामं त्वचं चिच्छेद जाठरीम् ॥
ਪਾਰਥ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਛੁੱਟਿਆ ਤੀਰ ਬੇਹੱਦ ਵੇਗ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਆ ਗਿਆ; ਆਪਣੇ ਚੌੜੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸੱਪ ਵਰਗੀ ਕਾਲੀ ਉਸ ਦੀ ਪੇਟ ਦੀ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 38
भिन्ने कोष्ठे शशाङ्काभं भूमावण्डचतुष्टयम् । आयुषः सावशेषत्वात् तूलराशाविवापतत् ॥
ਜਦੋਂ ਕੋਠਾਰ (ਭੰਡਾਰ) ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਚੰਦ ਵਰਗੇ ਚਿੱਟੇ, ਅੰਡਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਚਾਰ ਵਸਤਾਂ—ਕਪਾਹ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਆਯੁ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 39
तत्पातसमकाले च सुप्रतीकाद्गजोत्तमात् । पपात महती घष्टा बाणसंच्छिन्नबन्धना ॥
ਉਸ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਦੇ ਉਸੇ ਪਲ, ਸੁਪ੍ਰਤੀਕ ਨਾਮ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਾਥੀ ਤੋਂ, ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹੌਦਾ (ਮੰਚ) ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 40
समं समन्तात् प्राप्ता तु निर्भिन्नधरणीतला । छादयन्ती खगाण्डानि स्थितानि पिशितोपरी ॥
ਪਰ ਉਹ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸਮਾਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲ ਗਿਆ; ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਚਿਰ ਗਈ। ਮਾਸ ਉੱਤੇ ਪਏ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਅੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।
Verse 41
हते च तस्मिन् नृपतौ भगदत्ते नरेश्वरे । बहून्यहाऽन्यभूद्युद्धं कुरुपाण्डवसैन्ययोः ॥
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਰਾਜਾ ਭਗਦੱਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤਦੋਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਰੂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ।
Verse 42
वृत्ते युद्धे धर्मपुत्रे गते शान्तनवान्तिकम् । भीष्मस्य गदतोऽशेषान् श्रोतुं धर्मान् महात्मनः ॥
ਜੰਗ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਧਰਮਪੁੱਤਰ (ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ) ਸ਼ਾਂਤਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ (ਭੀਸ਼ਮ) ਕੋਲ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਹਾਤਮਾ ਭੀਸ਼ਮ ਵੱਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਸਕੇ।
Verse 43
घष्टागतानि तिष्ठन्ति यत्राण्डानि द्विजोत्तम । आजगाम तमुद्देशं शमीको नाम संयमी ॥
“ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਅੰਡੇ ਆ ਕੇ ਟਿਕ ਗਏ ਅਤੇ ਪਏ ਰਹੇ, ਉਸੇ ਥਾਂ ਸ਼ਮੀਕ ਨਾਮ ਦਾ ਸੰਯਮੀ ਤਪਸਵੀ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।”
Verse 44
स तत्र शब्दमशृणोच्चिचीकुचीति वाशताम् । बाल्यादस्फुटवाक्यानां विज्ञानेऽपि परे सति ॥
ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ “ਚਿਚੀਕੁ-ਚੀ” ਕਹਿ ਕੇ ਰੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ। ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਪੱਕੀ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਲ-ਜਨਿਤ ਬੋਲੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਗੱਲ ਅਸਪਸ਼ਟ ਸੀ।
Verse 45
अथर्षिः शिष्यसहितो घृष्टामुत्पाट्य विस्मितः । अमातृपितृपक्षाणि शिशुकानि ददर्श ह ॥
ਫਿਰ ਮੁਨੀ ਨੇ ਚੇਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਘੋਂਸਲੇ/ਝਾੜੀ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉੱਥੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਿੱਕੇ ਚੂਜੇ ਪਏ ਸਨ।
Verse 46
तानि तत्र तथा भूमौ शमीको भगवान् मुनिः । दृष्ट्वा स विस्मयाविष्टः प्रोवाचानुगतान् द्विजान् ॥
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪੂਜਨੀਯ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਮੀਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਆਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 47
सम्यगुक्तं द्विजाग्र्येण शुक्रेणोशनसा स्वयम् । पलायनपरं दृष्ट्वा दैत्यसैन्यं सुरार्दितम् ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਉਸ਼ਨਸ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਠੀਕ ਨਿਕਲਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤੰਗ ਕੀਤੀ ਹੋਈ, ਭੱਜਣ ਨੂੰ ਤਤਪਰ ਦੈਤਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਵੇਖੀ।
Verse 48
न गन्तव्यं निवर्तध्वं कस्माद् व्रजथ कातराः । उत्सृज्य शौर्ययशसी क्व गताः न मरिष्यथ ॥
“ਨਾ ਜਾਓ—ਮੁੜ ਆਓ! ਕਾਇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਭੱਜਦੇ ਹੋ? ਸ਼ੌਰਯ ਤੇ ਮਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੋਗੇ ਜਿੱਥੇ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗੀ?”
Verse 49
नश्यतो युध्यतो वापि तावद्भवति जीवितम् । यावद्धातासृजत् पूर्वं न यावन्मनसेप्सितम् ॥
ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਨਾਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਲੜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਜੀਵਨ ਉਤਨਾ ਹੀ ਟਿਕਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਧਾਤ੍ਰ (ਵਿਧਾਤਾ) ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰਚਿਆ ਹੈ; ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇਹ ਵਧਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 50
एके म्रियन्ते स्वगृहे पलायन्तोऽपरे जनाः । भुञ्जन्तोऽन्नं तथैवापः पिबन्तो निधनं गताः ॥
ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਭੱਜਦੇ ਹੋਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੇ ਖਾਂਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਸਮੇਂ।
Verse 51
विलासिनस्तथैवान्ये कामयाना निरामयाः । अविक्षताङ्गाः शस्त्रैश्च प्रेतराजवशङ्गताः ॥
ਕੁਝ ਭੋਗ-ਲੋਭੀ ਸਨ; ਕੁਝ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਵੀ ਨਿਰੋਗ ਸਨ। ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਹੋਏ—ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਪ੍ਰੇਤਰਾਜ (ਯਮ) ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ।
Verse 52
अन्ये तपस्याभिरता नीताः प्रेतनृपानुगैः । योगाभ्यासे रताश्चान्ये नैव प्रापुरमृत्युताम् ॥
ਕੁਝ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰੇਤਰਾਜ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲੈ ਜਾਏ ਗਏ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ।
Verse 53
शम्बराय पुरा क्षिप्तं वज्रं कुलिशपाणिना । हृदयेऽभिहतस्तेन तथापि न मृतोऽसुरः ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਸ਼ੰਬਰ ਉੱਤੇ ਵਜ੍ਰ ਸੁੱਟਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਵਜ੍ਰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਅਸੁਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਹੀਂ ਮਰਿਆ।
Verse 54
तेनैव खलु वज्रेण तेनैनेन्द्रेण दानवाः । प्राप्ते काले हता दैत्या स्तत्क्षणान्निधनं गताः ॥
ਉਸੇ ਵਜ੍ਰ—ਇੰਦਰ ਦੇ ਆਯੁਧ—ਨਾਲ ਦਾਨਵ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਦ ਦੈਤ ਆਘਾਤ ਨਾਲ ਉਸੇ ਪਲ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ।
Verse 55
विदित्वैवं न सन्त्रासः कर्तव्यो विनिवर्तते । ततो निवृत्तास्ते दैत्या स्त्यक्त्वा मरणजं भयम् ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਕੇ ਘਬਰਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ; ਡਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੈਤ ਮੌਤ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਭੈ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ।
Verse 56
इति शुक्रवचः सत्यं कृतमेभिः खगोत्तमैः । ये युद्धेऽपि न सम्प्राप्ताः पञ्चत्वमतिमानुषे ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਮੁਨੀ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ‘ਪੰਚਤ੍ਵ’ (ਮੌਤ) ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 57
क्वाणाडानां पतनं विप्राः क्व घण्टापतनं समम् । क्व च मांसवसारक्तैर्भूमेरास्तरणक्रियाः ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਛੋਟੇ ਆṇāḍa-ਆਂ ਦਾ ਡਿੱਗਣਾ ਕਿੱਥੇ ਅਤੇ ਘੰਟੀ ਡਿੱਗਣ ਵਰਗੀ ਗੱਲ ਕਿੱਥੇ? ਅਤੇ ਮਾਸ, ਚਰਬੀ ਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਬਿਛਾ/ਢੱਕ ਦੇਣਾ ਕਿੱਥੇ?
Verse 58
केऽप्येते सर्वथा विप्रा नैते सामान्यपक्षिणः । दैवानुकूलता लोके महाभाग्यप्रदर्शिनी ॥
ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਇਹ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ; ਇਹ ਆਮ ਪੰਛੀ ਨਹੀਂ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੈਵ ਦੀ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਹੀ ਮਹਾਨ ਸੁਭਾਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 59
एवमुक्त्वा स तान् वीक्ष्य पुनर्वचनमब्रवीत् । निवर्तताश्रमं यात गृहीत्वा पक्षिबालकान् ॥
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ— “ਮੁੜ ਜਾਓ; ਇਹ ਨਿੱਕੇ ਪੰਛੀ-ਬੱਚੇ ਲੈ ਕੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਜਾਓ।”
Verse 60
मार्जाराखुभयं यत्र नैषामण्डजजन्मनाम् । श्येनतो नकुलाद्वापि स्थाप्यन्तां तत्र पक्षिणः ॥
ਜਿੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਡਜ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬਿੱਲੀ ਤੇ ਚੂਹਿਆਂ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ, ਓਥੇ ਹੀ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਬਾਜ਼ ਜਾਂ ਨੇਵਲੇ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਣ।
Verse 61
द्विजाः किं वातियत्नेन मार्यन्ते कर्मभिः स्वकैः । रक्ष्यन्ते चाखिला जीवा यथैते पक्षिबालकाः ॥
ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਕੀ ਬਣਦਾ ਹੈ? ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਨਿੱਕੇ ਪੰਛੀ-ਬੱਚੇ।
Verse 62
तथापि यत्नः कर्तव्यो नरैः सर्वेषु कर्मसु । कुर्वन् पुरुषकारं तु वाच्यतां याति नो सताम् ॥
ਤਾਂ ਵੀ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਆਸਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਲਿਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 63
इति मुनिवरचोदितास्ततस्ते मुनितनयाः परिगृह्य पक्षिणस्तान् । तरुविटपसमाश्रितालिसङ्घं ययुरथ तापसरम्यमाश्रमं स्वम् ॥
ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਿੱਖੇ ਹੋਏ ਉਹ ਮੁਨੀ-ਪੁੱਤਰ ਉਹ ਪੰਛੀ ਲੈ ਲਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਗਏ—ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਲਈ ਸੁਖਦ—ਜਿੱਥੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੱਸਦੇ ਸਨ।
Verse 64
स चापि वन्यं मनसाभिकामितं प्रगृह्य मूलं कुसुमं फलं कुशान् । चकार चक्रायुध-रुद्र-वेधसां सुरेन्द्र-वैवस्वतः जातवेदसाम् ॥
ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਜੰਗਲੀ ਉਪਹਾਰ—ਜੜ੍ਹਾਂ, ਫੁੱਲ, ਫਲ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਘਾਹ—ਲੈ ਕੇ ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵੇਧਸ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਇੰਦਰ, ਵੈਵਸਵਤ ਯਮ ਅਤੇ ਜਾਤਵੇਦਸ ਅਗਨੀ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਵਿ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ।
Verse 65
अपाम्पतेर्गोष्पतिवित्तरक्षिणोः समीरणस्यापि तथा द्विजोत्तमाः । धातुर्विधातुस्त्वथ वैश्वदेविकाः श्रुतिप्रयुक्ता विविधास्तु सत्क्रियाः ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਵੇਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਤਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹਨ—ਜਲਾਧਿਪਤੀ ਵਰੁਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਨਾਲ, ਧਨ-ਰੱਖਿਅਕ (ਕੁਬੇਰ) ਨਾਲ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਨਾਲ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਾਤਾ ਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਲਈ, ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਕਰਮ ਵੀ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
The chapter interrogates possessiveness and violence (mamatā and adharmic aggression) and then broadens into a reflection on death’s inevitability: fear and flight do not determine longevity, while effort (puruṣakāra) remains ethically mandated even under the sovereignty of time (kāla/daiva).
This Adhyaya is not a Manvantara-chronology unit; instead, it builds the text’s instructional frame by establishing a Suparṇa genealogy and the origin-context for extraordinary birds whose later speech and counsel function as a vehicle for analytic dharma exposition.
It does not belong to the Devi Mahatmyam sequence (Adhyayas 81–93). Its relevance is genealogical and didactic: it traces the Suparṇa line (Garuḍa → descendants → Kaṅka/Kandhara → Tārkṣī) and introduces a karma-focused ethical discourse through Śamīka’s rescue and instruction.