Adhyaya 75: The Fall and Restoration of Revatī Nakṣatra and the Birth of Raivata Manu
रैवतमन्वन्तर-प्रस्तावः (Raivata-manvantara-prastāvaḥ)
Slaying of Mahishasura
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰੈਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰੇਵਤੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਪਤਨ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ, ਵਿਸਾਦ ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਬਲ ਨਾਲ ਰੇਵਤੀ ਦੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੈਵਤ ਮਨੂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਕੇ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ, ਪ੍ਰਜਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਾਲਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਦੈਵੀ ਗਤੀ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 75
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणेऽथ तामसमन्वन्तरे चतुःसप्ततितमोऽध्यायः । पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः— मार्कण्डेय उवाच । पञ्चमोऽपि मनुर्ब्रह्मन् रैवतो नाम विश्रुतः । तस्योत्पत्तिं विस्तरशः शृणुष्व कथयामि ते ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਤਾਮਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਚੌਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਪਚਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪੰਜਵਾਂ ਮਨੁ ‘ਰੈਵਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 2
ऋषिरासीन्महाभाग ऋतवागिति विश्रुतः । तस्यापुत्रस्य पुत्रोऽभूद्रेवत्यन्ते महात्मनः ॥
ਤਵਾਕ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪੁੱਤਰਹੀਨ ਸੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਮਹਾਤਮਾ ਰੇਵਤਯੰਤ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ।
Verse 3
स तस्य विधिवच्चक्रे जातकर्मादिकाः क्रियाः । तथोपनयनादींश्च स चाशीলোऽभवन्मुने ॥
ਉਸ ਲਈ ਜਾਤਕਰਮ ਆਦਿ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਉਪਨਯਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੇ; ਪਰ ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਕੁਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 4
यतः प्रभृति जातोऽसौ ततः प्रभृति सोऽप्यृषिः । दीर्घरोगपरामर्शमवाप मुनिपुङ्गवः ॥
ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਉਹ ਮੁਨੀ ਵੀ—ਮੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ—ਲੰਬੇ ਰੋਗ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 5
माता तस्य परामार्तिः कुष्ठरोगादिपीडिता । जगाम स पिता चास्य चिन्तयामास दुःखितः ॥
ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਕੋਢ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤਿ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਵੀ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
Verse 6
किमेतदिति सोऽप्यस्य पुत्रोऽप्यत्यन्तदुर्मतिः । जग्राह भार्यामन्यस्य मुनिपुत्रस्य सम्मुखीम् ॥
‘ਇਹ ਕੀ ਹੈ?’—ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਦੇਖਦੇ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ, ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ—ਇੱਕ ਮੁਨੀ-ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪਤਨੀ—ਨੂੰ ਪਕੜ ਲਿਆ।
Verse 7
ततो विषण्णमनसा ऋतवागिदमुक्तवान् । अपुत्रता मनुष्याणां श्रेयसे न कुपुत्रता ॥
ਤਦੋਂ ਰਿਤਵਾਕ ਨੇ ਉਦਾਸ ਮਨ ਨਾਲ ਕਿਹਾ—‘ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਮੰਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲਣ ਨਾਲੋਂ ਨਿਸੰਤਾਨਤਾ ਹੀ ਚੰਗੀ ਹੈ।’
Verse 8
कुपुत्रो हृदयायासं सर्वदा कुरुते पितुः । मातुश्च स्वर्गसंस्थांश्च स्वपितॄन् पातयत्यधः ॥
ਮੰਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਦਾ ਪਿਤਾ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪੀੜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਡਿਗਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ।
Verse 9
सुहृदां नोपकाराय पितॄणाञ्च न तृप्तये । पित्रोर्दुःखाय धिग्जन्म तस्य दुष्कृतकर्मणः ॥
ਉਹ ਨਾ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ ਉਸ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਦੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਧਿਕਕਾਰ ਹੈ।
Verse 10
धन्यास्ते तनया येषां सर्वलोकाभिसंमताः । परोपकारिणः शान्ताः साधुकर्मण्यनुव्रताः ॥
ਧੰਨ ਹਨ ਉਹ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰ—ਪਰਉਪਕਾਰੀ, ਸ਼ਾਂਤ, ਅਤੇ ਧਰਮਕਰਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਹਨ।
Verse 11
अनिर्वृतं तथा मन्दं परलोकपराङ्मुखम् । नरकाय न सद्गत्यै कुपुत्रालम्बि जन्मनः ॥
ਐਸਾ ਜਨਮ ਨਾ ਖੁਸ਼ੀਦਾਇਕ ਹੈ ਨਾ ਤੇਜਸਵੀ; ਉਹ ਪਰਲੋਕ ਤੋਂ ਵਿਮੁਖ ਹੈ। ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਭਾਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਨਹੀਂ, ਨਰਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
करोति सुहृदां दैन्यमहितानां तथा मुदम् । अकाले च जरां पित्रोः कुपुत्रः कुरुते ध्रुवम् ॥
ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਪੁੱਤਰ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਉੱਤੇ ਅਕਾਲ ਬੁਢਾਪਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
मार्कण्डेय उवाच एवṃ सोऽत्यन्तदुष्टस्य पुत्रस्य चरितैर्मुनिः । दह्यमानमनॊवृत्तिर्वृत्तं गर्गमपृच्छत ॥
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮੁਨੀ, ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਟ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਾਲ ਮਨੋਂ ਤਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ ਉਹ ਗਾਰਗ੍ਯ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ।
Verse 14
ऋतवागुवाच सुव्रतेन पुरा वेदा गृहीता विधिवन्मया । समाप्य वेदान् विधिवत् कृतो दारपरिग्रहः ॥
ਤਵਾਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਕਠੋਰ ਵਰਤ-ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ; ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਵਿਧਿਵਤ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
Verse 15
सदारेण क्रियाः कार्याः श्रौताः स्मार्ता वषट्क्रियाः । न मे न्यूनाः कृताः काश्चिद्यावदद्य महामुने ॥
ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੈਂ ਕਰਨਯੋਗ ਕਰਮ ਕੀਤੇ—ਸ਼੍ਰੌਤ ਅਤੇ ਸਮਾਰਤ, ਵਸ਼ਟ-ਆਹੁਤੀਆਂ ਸਮੇਤ; ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਅੱਜ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਘਾਟ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
Verse 16
गर्भाधानविधानॆन न काममनुरुध्यता । पुत्रार्थं जनितश्चायं पुन्नाम्नो बिभ्यता मुने ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਕਾਮ-ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਗਰਭਾਧਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਪੁੱਤਰ-ਅਰਥ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ—‘ਪੁਤ’ ਨਾਮਕ ਨਰਕ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ।
Verse 17
सोऽयं किमात्मदोषेण मम दोषेण वा मुने । अस्मद्दुःखवहो जातो दौःशील्याद् बन्धुशोकदः ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਜਨਮਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ—ਜੋ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸੋਗ ਦਾ ਭਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੁਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਂਦਾ ਹੈ?
Verse 18
रेवत्यन्ते मुनिश्रेष्ठ जातोऽयं तनयस्तव । तेन दुःखाय ते दुष्टे काले यस्मादजायत ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਰੇਵਤੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਅਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਸੋਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 19
न तेऽपचारो नैवास्य मातुर्नायं कुलस्य ते । तस्य दौःशील्यहेतुस्तु रेवत्यन्तमुपागतम् ॥
ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਅਪਰਾਧ ਨਹੀਂ, ਮਾਤਾ ਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਲ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ। ਉਸ ਕੁਕਰਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਤਾਂ ਰੇਵਤ੍ਯੰਤ ਉੱਤੇ ਆ ਪਿਆ ਹੈ।
Verse 20
ऋतवागुवाच यस्मान्ममैकपुत्रस्य रेवत्यन्तसमुद्भवम् । दौःशील्यमेतत्सा तस्मात् पततामाशु रेवती ॥
ਤਵਾਗੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੇਰੇ ਇਕੱਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਇਹ ਕੁਕਰਮ ਰੇਵਤ੍ਯੰਤ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਰੇਵਤੀ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਡਿੱਗ ਪਵੇ।
Verse 21
मार्कण्डेय उवाच तेनैवं व्याहृते शापे रेवत्यृक्षं पपात ह । पश्यतः सर्वलोकस्य विस्मयाविष्टचेतसः ॥
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਾਪ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਭ ਦੇ ਵੇਖਦੇ-ਵੇਖਦੇ ਰੇਵਤੀ-ਭਾਲੂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਏ।
Verse 22
रेवत्यृक्षञ्च पतितं कुमुदाद्रौ समन्ततः । भावयामास सहसा वनकन्दरनिर्झरम् ॥
ਅਤੇ ਉਹ ਰੇਵਤੀ-ਭਾਲੂ ਕੁਮੁਦ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹੀ, ਉਸੇ ਪਲ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਜੰਗਲ, ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ-ਨਾਲੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਏ।
Verse 23
कुमुदाद्रिश्च तत्पातात् ख्यातो रैवतकॊऽभवत् । अतीव रम्यः सर्वस्यां पृथिव्यां पृथिवीधरः ॥
ਅਤੇ ਉਸ ਡਿੱਗਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੁਮੁਦ ਪਹਾੜ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ‘ਰੈਵਤਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ—ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜ ਵਜੋਂ।
Verse 24
तस्यर्क्षस्य तु या कान्तिर्जाता पङ्कजिनी सरः । ततो जज्ञे तदा कन्या रूपेणातीव शोभना ॥
ਉਸ ਭਾਲੂ ਦੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇਕ ਸਰੋਵਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਤੋਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਇਕ ਕੁੜੀ ਜਨਮੀ।
Verse 25
रेवतीकान्तिसम्भूतां तां दृष्ट्वा प्रमुचो मुनिः । तस्या नाम चकारेत्थं रेवती नाम भागुरे ॥
ਰਿਵਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁਨੀ ਪ੍ਰਮੁਚ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਰਿਵਤੀ’ ਰੱਖਿਆ, ਹੇ ਭਾਗੁਰੀ।
Verse 26
पोषयामास चैवैतां स्वाश्रमाभ्याससम्भवाम् । प्रमुचः स महाभागस्तस्मिन्नेव महाचले ॥
ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਨਮੀ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਪ੍ਰਮੁਚ ਨੇ ਉਸੇ ਮਹਾਂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਪਾਲਿਆ ਤੇ ਵਧਾਇਆ।
Verse 27
तान्तु यौवनिनीं दृष्ट्वा कान्यकां रूपशालिनीम् । स मुनिश्चिन्तमामास कोऽस्या भर्ता भवेदिति ॥
ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮੁਨੀ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ—“ਇਸ ਦਾ ਵਰ ਕੌਣ ਹੋਵੇਗਾ?”
Verse 28
एवं चिन्तयतस्तस्य ययौ कालो महान् मुने । न चाससाद सदृशं वरं तस्या महामुनिः ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਉਂ ਸੋਚਦਿਆਂ ਸੋਚਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ; ਪਰ ਉਸ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਯੋਗ ਵਰ ਨਾ ਮਿਲਿਆ।
Verse 29
ततस्तस्याः वरं प्रष्टुमग्निं स प्रमुको मुनिः । विवेश वह्निशालां वै प्रष्टारं प्राह हव्यभुक् ॥
ਤਦ ਮੁਨੀ ਪ੍ਰਮੁਚ ਉਸ ਲਈ ਵਰ ਮੰਗਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅਗਨਿ-ਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ; ਹਵਿ-ਭੋਜੀ ਅਗਨੀ ਨੇ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 30
महाबलो महावीर्यः प्रियवाग् धर्मवत्सलः । दुर्गमो नाम भविता भर्ता ह्यस्य महीपतिः ॥
ਉਹ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਤੇ ਮਹਾਵੀਰ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਪਰਾਇਣ ਹੋਵੇਗਾ; ‘ਦੁਰਗਮ’ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਬਣੇਗਾ।
Verse 31
मार्कण्डेय उवाच । अनन्तरञ्च मृगयाप्रसङ्गेनागतॊ मुने । तस्याश्रमपदं धीमान् दुर्गमः स नराधिपः ॥
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ, ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਵੇਲੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਾਜਾ ਦੁਰਗਮ ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ-ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 32
प्रियव्रतान्वयभवो महाबलपराक्रमः । पुत्रो विक्रमशीलस्य कालिन्दीजठरोद्भवः ॥
ਉਹ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਮਹਾਬਲ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਉਹ ਵਿਕ੍ਰਮਸ਼ੀਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਕਾਲਿੰਦੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਸੀ।
Verse 33
स प्रविश्याश्रमपदं तां तन्वीं जगतीपतिः । अपश्यमानस्तमृषिं प्रियेत्यामन्त्र्य पृष्टवान् ॥
ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਅੰਗਣ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਉਸ ਸੁਕੌਮਲ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ‘ਪ੍ਰਿਏ’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 34
राजोवाच । क्व गतो भगवाञस्मादाश्रमान्मुनिपुङ्गवः । तं प्रणे तुमिहेच्छामि तत् त्वं प्रब्रूहि शोभने ॥
ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ—ਇਸ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਉਹ ਪੂਜਣਯ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕਿੱਥੇ ਗਏ ਹਨ? ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।
Verse 35
मार्कण्डेय उवाच । अग्निसालां गतो विप्रस्तच्छ्रुत्वा तस्य भाषितम् । प्रियेत्यामन्त्रणञ्चैव निष्चक्राम त्वरा न्वितः ॥
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅੱਗ-ਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਬੋਲ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਿਯ’ ਦਾ ਸੰਬੋਧਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੜਬੜਾਹਟ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ।
Verse 36
स ददर्श महात्मानं राजानं दुर्गमं मुनिः । नरेन्द्रचिह्नसहितं प्रश्रयावनतं पुरः ॥
ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਦੁਰਗਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਰਾਜਸੀ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਸੀ।
Verse 37
तस्मिन् दृष्टे ततः शिष्यमुवाच स तु गौतमम् । गौतमानी यतां शीघ्रमर्घोऽस्य जगतीपतेः ॥
ਉਹਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਗੌਤਮ, ਜਲਦੀ ਇਸ ਭੂਮਿਪਤੀ ਲਈ ਅਰਘ੍ਯ ਲਿਆ ਆ।”
Verse 38
एकस्तावदयं भूपश्चिरकालादुपागतः । जामाता च विशेषेण योग्योर्'घस्य मतो मम ॥
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਇਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮੇਰਾ ਜਵਾਈ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਅਰਘ੍ਯ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।
Verse 39
मार्कण्डेय उवाच ततः स चिन्तयामास राजा जामातृकारणम् । विवेद च न तन्मौनी जगृहेऽर्घञ्च तं नृपः ॥
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਮੌਨੀ ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਇਸ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਹ ਸਤਕਾਰ-ਅਰਘ੍ਯ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ।
Verse 40
तमासनगतं विप्रो गृहीतार्घं महामुनिः । स्वागतं प्राह राजेन्द्रमपि ते कुशलं गृहे ॥
ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਅਰਘ੍ਯ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਸੁਆਗਤ ਹੈ। ਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਸ਼ਲ ਹੈ?”
Verse 41
कोषे बलेऽथ मित्रेषु भृत्यामात्ये नरेश्वर । तथात्मनि महाबाहो यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥
ਹੇ ਨਰਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ! ਕੀ ਤੇਰਾ ਖਜ਼ਾਨਾ, ਤੇਰੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ; ਤੇਰੇ ਸੇਵਕ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ—ਸਭ ਕੁਸ਼ਲ ਹਨ? ਅਤੇ ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਕੀ ਤੂੰ ਆਪ ਵੀ ਸੁਖੀ ਹੈਂ?
Verse 42
पत्नी च ते कुशलीनी यत एवाऽनुतिष्ठति । पृच्छाम्यस्यास्ततो नाहं कुशल्योऽपरास्तव ॥
ਅਤੇ ਕੀ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਸੁਖੀ ਹੈ—ਜਿਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਘਰ-ਧਰਮ ਚੱਲਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ; ਤੇਰੇ ਹੋਰ ਹਿਤੈਸ਼ੀਆਂ (ਜਾਂ ਹੋਰ ਇਸਤਰੀਆਂ) ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾ।
Verse 43
राजोवाच त्वत्प्रसादादकुशलं न क्वचिन्मम सुव्रत । जातकौतूहलश्चास्मि मम भार्यात्र का मुने ॥
ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤੀ! ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਅਕੁਸ਼ਲ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਿਗਿਆਸਾ ਹੈ—ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਇੱਥੇ ਉਹ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਕੌਣ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ?
Verse 44
ऋषिरुवाच रेवती सुमहाभागा त्रैलोक्यस्यापि सुन्दरी । तव भर्या वरारोहा तां त्वं राजन्न वेत्सि किम् ॥
ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸੁਭਾਗਣੀ ਰੇਵਤੀ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਉੱਤਮ ਰੂਪ ਵਾਲੀ। ਕੀ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ?
Verse 45
राजोवाच सुभद्रां शान्ततनयां कावेरीतनयां विभो । सुराष्ट्रजां सुजातां च कदम्बां च वरूथजाम् ॥
ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਭਗਵਨ, ਮੈਂ ਸੁਭਦਰਾ, ਸ਼ਾਂਤਤਨਯਾ, ਕਾਵੇਰੀਤਨਯਾ, ਸੁਰਾਸ਼ਟਰਜਾ, ਸੁਜਾਤਾ, ਅਤੇ ਕਦੰਬਾ ਤੇ ਵਰੂਥਜਾ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।
Verse 46
विपाठां नन्दिनीं चैव वेद्मि भार्यां गृहे द्विज । तिष्ठन्ति मे न भगवन् रेवतीं वेद्मि कान्वियम् ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਿਪਾਠਾ ਅਤੇ ਨੰਦਿਨੀ ਵੀ ਪਤਨੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ, ਹੇ ਪੂਜਯ, ਰੇਵਤੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਉਹ ਰੇਵਤੀ ਕੌਣ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਮੈਂ ਜਾਣਾਂ?
Verse 47
ऋषिरुवाच प्रियेतिसाम्प्रतं येयं त्वयोक्ता वरवर्णिनी । किं विस्मृतन्ते भूपाल श्लाघ्येयं गृहिणी तव ॥
ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੁਣੇ ਹੀ ਤੂੰ ਆਪ ਉਸਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਿਆ’ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੇਜਸਵੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ। ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਉਂ ਭੁੱਲ ਗਿਆ? ਤੇਰੀ ਇਹ ਪਤਨੀ ਸਤੁਤੀਯੋਗ ਹੈ।
Verse 48
राजोवाच सत्यमुक्तं मया किन्तु भावो दुष्टो न मे मुने । नात्र कोपं भवान् कर्तुमर्हत्यस्मासु याचितः ॥
ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ—ਮੈਂ ਜੋ ਕਿਹਾ ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ; ਤਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਮੁਨੀਵਰ, ਮੇਰਾ ਮਨੋਰਥ ਪਾਪੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰੋ—ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 49
ऋषिरुवाच तत्त्वं ब्रवीषि भूपाल ! न भावस्तव दूषितः । व्याजहार भवान् एतद् वह्निना नृप चोदितः ॥
ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਸੱਚ ਬੋਲਿਆ ਹੈ; ਤੇਰਾ ਮਨੋਰਥ ਨਿਰਮਲ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅੱਗਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ ਹੈ।
Verse 50
मया पृष्टो हुतवहः कोऽस्या भर्तेति पार्थिव । भविता तेन चाप्युक्तो भवान् एव अद्य वै वरः ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਹੁਤਵਾਹ (ਅੱਗਨੀ) ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—‘ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਕੌਣ ਹੋਵੇਗਾ?’ ਉਸ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ—‘ਅੱਜ ਤੂੰ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਵਰ ਹੈਂ।’
Verse 51
तद्गृह्यतां मया दत्ता तुभ्यं कन्या नराधिप । प्रियेत्यामन्त्रिता चेयं विचारं कुरुषे कथम् ॥
ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਇਹ ਕੁੜੀ ਤੈਨੂੰ ਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਿਏ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਿਆ ਵੀ ਗਿਆ ਹੈ (ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ)। ਫਿਰ ਤੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਕਿਉਂ ਹਿਚਕਦਾ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?
Verse 52
मार्कण्डेय उवाच ततोऽसावभवन् मौनी तेनोक्तः पृथिवीपतिः । ऋषिस्तथोद्यता कर्तुं तस्या वैवाहिकं विधिम् ॥
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ ਰਾਜਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ।
Verse 53
तमुद्यतं सा पितरं विवाहाय महामुने । उवाच कन्या यत्किञ्चित् प्रश्रयावनतानना ॥
ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਲਈ ਤਿਆਰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਕੁੜੀ ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਨਿਵਾਂ ਕਰਕੇ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਕੁਝ ਬਚਨ ਬੋਲੀ।
Verse 54
यदि मे प्रीतिमांस्तात प्रसीदं कर्तुमर्हसि । रेवत्यृक्षे विवाहं मे तत्करोतु प्रसादितः ॥
ਪਿਤਾਜੀ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਰੇਵਤੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੇਰਾ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਦਿਓ।
Verse 55
ऋषिरुवाच रेवत्यृक्षं न वै भद्रे चन्द्रयोगि व्यवस्थितम् । अन्यानि सन्ति ऋक्षाणि सुभ्रु वैवाहिकानि ते ॥
ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੁਮੁਖੀ, ਇਸ ਕਰਮ ਲਈ ਚੰਦਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਰੇਵਤੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਿਤ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਸੁਭ੍ਰੂ, ਵਿਆਹ ਲਈ ਹੋਰ ਨਕਸ਼ਤਰ ਯੋਗ ਹਨ।
Verse 56
कन्योवाच तात तेन विना कालो विफलः प्रतिभाति मे । विवाहो विफले काले मद्विधायाः कथं भवेत् ॥
ਕੁੜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਤਾਜੀ, ਰੇਵਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਮਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਫਲ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵਰਗੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 57
ऋषिरुवाच ऋतवागिति विख्यातस्तपस्वी रेवतीं प्रति । चकार कोपं क्रुद्धेन तेनर्क्षं विनिपातितम् ॥
ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਵਾਕ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਤਪਸਵੀ ਰੇਵਤੀ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨੂੰ ਡਿਗਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 58
मया चास्मै प्रतिज्ञाता भार्येति मदिरेक्षणा । न चेच्छसि विवाहं त्वं सङ्कटं नः समागतम् ॥
ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਸ ਕਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਉਸਨੂੰ ਦੇਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜੇ ਤੂੰ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਆ ਪਿਆ ਹੈ।
Verse 59
कन्योवाच ऋतवाक् स मुनिस्तात किमेवं तप्तवांस्तपः । न त्वया मम तातेन ब्रह्मबन्धोः सुतास्मि किम् ॥
ਕੁੜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਤਾ ਜੀ, ਉਹ ਰਿਤਵਾਕ ਮੁਨੀ ਇੰਨੀ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਕੀ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ‘ਬ੍ਰਹਮਬੰਧੂ’ (ਸਿਰਫ਼ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਦੀ ਧੀ ਹਾਂ?
Verse 60
ऋषिरुवाच ब्रह्मबन्धोः सुता न त्वं बाले नैव तपस्विनः । सुता त्वं मम यो देवान् कर्तुमन्यान् समुत्सहे ॥
ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਬੱਚੀਏ, ਤੂੰ ਕੇਵਲ ‘ਬ੍ਰਹਮਬੰਧੂ’ ਦੀ ਧੀ ਨਹੀਂ, ਨਾਹ ਹੀ ਤਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਿਸੇ ਦੀ। ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਧੀ ਹੈਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ।
Verse 61
कन्योवाच तपस्वी यदि मे तातस् तत् किमृक्षमिदं दिवि । समारोप्य विवाहो मे तदृक्षे क्रियते न तु ॥
ਕੁੜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਤਾ ਜੀ, ਜੇ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤਪਸਵੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਕਸ਼ਤਰ (ਕਸ਼) ਕੀ ਹੈ? ਇਸਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੋ (ਥਾਂ ਬਦਲੋ), ਤਾਂ ਜੋ ਮੇਰਾ ਵਿਆਹ ਉਸੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹੇਠ ਹੋ ਸਕੇ।
Verse 62
ऋषिरुवाच एवं भवतु भद्रन्ते भद्रे प्रीतिमती भव । आरोपयामीन्दुमार्गे रेवत्यृक्षं कृते तव ॥
ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਥਾਸਤੁ, ਸ਼ੁਭੇ। ਹੇ ਆਰਿਆ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ। ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੈਂ ਰੇਵਤੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨੂੰ ਚੰਦਰ-ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 63
मार्कण्डेय उवाच ततस्तपः प्रभावेण रेवत्यृक्षं महामुनिः । यथापूर्वं तथा चक्रे सोमयोगी द्विजोत्तम ॥
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ ਉਸ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ—ਦੁਇਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਸੋਮ-ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਇੱਛਾ ਸੀ ਤਿਵੇਂ ਰੇਵਤੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 64
विवाहञ्चैव दुहितुर्विधिवद् मन्त्रयोगिनम् । निष्पाद्य प्रीतिमान् भूयो जामातारमथाब्रवीत् ॥
ਮੰਤਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਜਵਾਈ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 65
औद्वाहिकान्ते भूपाल कथ्यतां किं ददाम्यहम् । दुर्लभ्यमपि दास्यामि ममाप्रतिहतं तपः ॥
ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੱਸੋ—ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਦਿਆਂ? ਜੋ ਦੁਲੱਭ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਤਪ ਅਵਰੋਧ ਰਹਿਤ ਹੈ।”
Verse 66
राजोवाच मनोः स्वायम्भुवस्याहमुत्पन्नः सन्ततौ मुने । मन्वन्तराधिपं पुत्रं त्वत्प्रसादाद् वृणोम्यहम् ॥
ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਭਗਵਨ, ਮੈਂ ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨੂ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਐਸੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੋਵੇ।”
Verse 67
ऋषिरुवाच भविष्यत्येष ते कामो मनुस्त्वत्तनयो महीम् । सकलां भोक्ष्यते भूप धर्मविच्च भविष्यति ॥
ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਤੇਰੀ ਇਹ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਮਨੂ ਹੋਵੇਗਾ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੋਵੇਗਾ।”
Verse 68
मार्कण्डेय उवाच तामादाय ततो भूपः स्वमेव नगरं ययौ । तस्मादजायत सुतो रेवत्याः रैवतो मनुः ॥
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਗਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ (ਰੇਵਤੀ ਤੋਂ) ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ— ਰੈਵਤ ਮਨੂ।
Verse 69
समेतः सकलैर्धर्मैर्मानवैः पराजितः । विज्ञाताखिलशास्त्रार्थो वेदविद्यार्थशास्त्रवित् ॥
ਉਹ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਸੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅਜੇਯ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਵੇਦ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਤਾਤਪਰਯ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਸੀ।
Verse 70
तस्य मन्वन्तरे देवान् मुनिदेवेन्द्रपार्थिवान् । कथ्यमानान् मया ब्रह्मन् निबोध सुसमाहितः ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਉਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ (ਪਾਰਥਿਵਾਂ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
Verse 71
सुमेधसस्तत्र देवास्तथा भूपतयो द्विज । वैकुण्ठश्चामिताभश्च चतुर्दश चतुर्दश ॥
ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ! ਉੱਥੇ ਦੇਵ ‘ਸੁਮੇਧਸ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਕੁੰਠ ਅਤੇ ਅਮਿਤਾਭ—ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਅਤੇ ਚੌਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।
Verse 72
तेषां देवगणानान्तु चतुर्णामपि चेश्चरः । नाम्ना विभुरभूदिन्द्रः शतयज्ञोपलक्षकः ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਦੇਵ-ਗਣਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ‘ਵਿਭੂ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰ ਸੀ; ਉਹ ਸੌ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਕੀਰਤਿਤ ਹੈ।
Verse 73
हिरण्यलोमा वेदश्रीरूर्ध्वबाहुस्तथापरः । वेदबाहुः सुधामा च पर्जन्यश्च महामुनिः ॥
ਹਿਰਣ੍ਯਲੋਮਾ, ਵੇਦਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਊਰਧ੍ਵਬਾਹੁ; ਵੇਦਬਾਹੁ, ਸੁਧਾਮਾ ਅਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਪਰਜਨ੍ਯ—ਇਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਨਾਲ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 74
वसिष्ठश्च महाभागो वेदवेदान्तपारगः । एते सप्तर्षयश्चासन् रैवतस्यान्तरे मनोः ॥
ਅਤੇ ਵੇਦ ਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਮਹਾਭਾਗ੍ਯਵਾਨ ਵਸਿਸ਼ਠ—ਰੈਵਤ ਮਨੂ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ।
Verse 75
बलबन्धुर्महावीर्यः सुयष्टव्यस्तथापरः । सत्यकाद्यास्तथैवासन् रैवतस्य मनोः सुताः ॥
ਬਲਬੰਧੂ, ਮਹਾਵੀਰ੍ਯ ਅਤੇ ਸੁਯਸ਼ਟਵ੍ਯ; ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਕ ਆਦਿ—ਇਹ ਰੈਵਤ ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ।
Verse 76
रैवतान्तास्तु मनवः कथिता ये मया तव । स्वायम्भुवाश्रया ह्येते स्वारोचिषमृते मनुम् ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੈਵਤ ਤੱਕ ਦੇ ਮਨੂਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸਭ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ—ਸਿਰਫ਼ ਸ੍ਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ।
Verse 77
य एषां शृणुयान्नित्यं पठेदाख्यानमुत्तमम् । विमुक्तः सर्वपापेभ्यो लोकं प्राप्नोत्यभीप्सितम् ॥
ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਉੱਤਮ ਆਖਿਆਨ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਇੱਛਿਤ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter interrogates the ethics of progeny by contrasting childlessness with the calamity of a wicked son (kuputra). Ṛtavāk argues that filial adharma produces continual parental suffering and even endangers ancestral well-being, making moral character—not mere lineage—the decisive criterion of ‘beneficial’ birth.
It introduces and legitimizes the fifth Manu, Raivata, by narrating the circumstances leading to his birth (Revatī’s origin, marriage to Durgama, and their son Raivata Manu). It then supplies the customary Manvantara apparatus—named deities, Indra (Vibhu), Saptarṣis, and royal sons—serving as a formal handoff into Raivata’s Manvantara chronology.
The chapter names the deities (including Vaikuṇṭha and Amitābha groups), identifies Indra as Vibhu (associated with many sacrifices), lists Saptarṣis such as Vasiṣṭha along with Hiraṇyalomā, Vedaśrī, Ūrdhvabāhu, Vedabāhu, Sudhāmā, and Parjanya, and notes Raivata Manu’s sons (e.g., Balabandhu, Suyaṣṭavya, and Satyakādyāḥ), establishing Raivata’s Manvantara genealogy.