Adhyaya 39: Yoga Discipline: Posture, Breath Control, Sense Withdrawal, and Signs of Attainment

Verse 27

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादे प्रश्नाध्यायो नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः । युञ्जतश्च सदा योगं यादृग्विहितमासनम् ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ–ਪੁੱਤਰ ਸੰਵਾਦ ਅੰਦਰ ‘ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਧਿਆਇ’ ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ—ਜੋ ਨਿਰੰਤਰ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਵਿਧੀ-ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਆਸਨ ਗ੍ਰਹਿਣਯੋਗ ਹੈ?

Verse 28

पद्ममर्धासनञ्चापि तथा स्वस्तिकमासनम् । आस्थाय योगं युञ्जीत कृत्वा च प्रणवं हृदि ॥

ਪਦਮਾਸਨ ਜਾਂ ਅਰਧਾਸਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਸਤਿਕਾਸਨ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਕੇ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 29

समः समासनो भूत्वा संहृत्य चरणावुभौ । संवृतास्यस्तथैवोरू सम्यग्विष्टभ्य चाग्रतः ॥

ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਸਮ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚੇ; ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਰੱਖੇ, ਜੰਘਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੈੱਟ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਸਹੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਏ।

Verse 30

पार्ष्णिभ्यां लिङ्गवृषणावस्पृशन् प्रयतः स्थितः । किञ्चिदुन्नामितशिरा दन्तैर्दन्तान्न संस्पृशेत् ॥

ਸਮਾਧਾਨ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਬੈਠੇ; ਐੜੀਆਂ ਗੁਹ੍ਯ ਅੰਗ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹਣ; ਸਿਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਚਾ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਦੰਦ ਨਾ ਦਬਾਏ।

Verse 31

सम्पश्यन् नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् । रजसा तमसो वृत्तिं सत्त्वेन रजसस्तथा ॥

ਆਪਣੀ ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ ਵੱਲ ਤੱਕੇ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਨਾ ਮਾਰੇ; ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਤਮੋਗੁਣ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕੇ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤਵਗੁਣ ਨਾਲ ਰਜੋਗੁਣ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨੂੰ ਵੀ।

Verse 32

सञ्चाद्य निर्मले सत्त्वे स्थितो युञ्जीत योगवित् । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः प्राणादीन् मन एव च ॥

ਹੇਠਲੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਯੋਗ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰੋਕ ਕੇ, ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਵਾਯੂਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਯਮ ਕਰੇ।

Verse 33

निगृह्य समवायेन प्रत्याहारमुपक्रमेत् । यस्तु प्रत्याहरेत्कामान् सर्वाङ्गानीव कच्छपः ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੱਛੂਏ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਹਟਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਹੀ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 34

सदात्मरतिरैकस्थः वश्यत्यात्मानमात्मनि । स बाह्याभ्यन्तरं शौचं निष्पाद्याकण्ठनाभितः ॥

ਸਦਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਕੰਠ ਤੱਕ ਬਾਹਰੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਸਾਧਦਾ ਹੈ।

Verse 35

पूरयित्वा बुधो देहं प्रत्याहारमुपक्रमेत् । प्राणायामा दश द्वौ च धारणा साभिधीयते ॥

ਦੇਹ ਨੂੰ (ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ) ਭਰ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇ। ਇੱਥੇ ਬਾਰਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਾਂ ਨੂੰ ‘ਧਾਰਣਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 36

द्वे धारणॆ स्मृते योगे योगिभिस्तत्त्वदृष्टिभिः । तथा वै योगयुक्तस्य योगिनो नियतात्मनः ॥

ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ ਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਧਾਰਣਾ ਨੂੰ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸੰਯਤ-ਆਤਮਾ ਯੋਗੀ ਲਈ… (ਕਥਨ ਅਗਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਹੈ)।

Verse 37

सर्वे दोषाः प्रणश्यन्ति स्वस्थश्चैवोपजायते । वीक्षते च परं ब्रह्म प्राकृतांश्च गुणान् पृथक् ॥

ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਧਕ ਆਰੋਗਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।

Verse 38

व्योमादिपरमाणूंश्च तथात्मानमकल्मषम् । इत्थं योगी यताहारः प्राणायामपरायणः ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਤਾਹਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ-ਪਰਾਇਣ ਯੋਗੀ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੂਤ-ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਮਲ ਆਤਮਾ ਦਾ ਵੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 39

जितां जितां शनैर्भूमिमारोहेत यथा गृहम् । दोषान् व्याधींस्तथा मोहमाक्रान्ता भूरनिर्जिता ॥

ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਚੜ੍ਹਨ ਲਈ ਸੀੜ੍ਹੀਆਂ ਕਦਮ-ਬ-ਕਦਮ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹਰ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਜਿੱਤ ਅਵਸਥਾ ਦੋਸ਼ਾਂ, ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 40

विवर्धयति नारोहेत्तस्माद् भूमिमनिर्जिताम् । प्राणानामुपसंरोधात् प्राणायाम इति स्मृतः ॥

ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਉਹਨਾਂ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਅਜਿੱਤ ਪੜਾਅ ਤੇ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 41

धारणेत्युच्यते चेयं धार्यते यन्मनो यथा । शब्दादिभ्यः प्रवृत्तानि यदक्षाणि यतात्मभिः ॥

ਇਸ ਨੂੰ ਧਾਰਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਥਿਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਦੌੜਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਨੇ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 42

प्रत्याह्रियन्ते योगेन प्रत्याहारस्ततः स्मृतः । उपायश्चात्र कथितो योगिभिः परमर्षिभिः ॥

ਯੋਗ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਕੇ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਯੋਗੀਆਂ—ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ—ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਉਪਦੇਸ਼ੀ ਹੈ।

Verse 43

येन व्याध्यादयो दोषा न जायन्ते हि योगिनः । यथा तोयार्थिनस्तोयं यन्त्रनालादिभिः शनैः ॥

ਇਸ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਯੋਗੀ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਲੱਭਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਯੰਤਰ, ਨਲੀ ਆਦਿ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਾਣੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 44

आपिबेयुस्तथा वायुं पिबेद्योगी जितश्रमः । प्राङ्नाभ्यां हृदये चात्र तृतीये च तथोरसि ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗੀ ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ‘ਪਾਨ’ ਕਰੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਨਾਭੀ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਤੀਜੇ ਸਥਾਨ ਤੇ, ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਟਿਕਾਏ।

Verse 45

कण्ठे मुखे नासिकाग्रे नेत्रभ्रूमध्यमूर्धसु । किञ्च तस्मात्परस्मिंश्च धारणाऽऽ परमा स्मृता ॥

ਧਾਰਣਾ ਗਲੇ ਵਿੱਚ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ, ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ ਤੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਭ੍ਰੂਮੱਧ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਤੀਤ (ਪਰਾਤਪਰ) ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਧਾਰਣਾ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 46

दशैताः धारणाः प्राप्य प्राप्रोत्यक्शरसाम्यताम् । नाध्मातः क्षुधितः श्रान्तो न च व्याकुलचेतनः ॥

ਇਹ ਦਸ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸਾਧਕ ਅਕਸ਼ਰ (ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ) ਨਾਲ ਸਮਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਫੂਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਭੁੱਖਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਥੱਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਨ ਵੀ ਵਿਅਾਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 47

युञ्जीत योगं राजेन्द्र ! योगी सिद्ध्यर्थमादृतः । नातिशीते न चोष्णे वै न द्वन्द्वे नानिलात्मके ॥

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਤਤਪਰ ਯੋਗੀ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਯਤਨ ਕਰੇ—ਨਾ ਅਤਿ ਠੰਢ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਅਤਿ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਦੁਅੰਦਾਂ ਨਾਲ ਵਿਘਨਿਤ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਨਾ ਜਦੋਂ ਦੇਹ ਜਾਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਵਾਤ (ਵਾਯੂ) ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਵੇ।

Verse 48

कालेष्वेतेषु युञ्जीत न योगं ध्यानतत्परः । सशब्दाग्निजालभ्यासे जीर्णगोष्ठे चतुष्पथे ॥

ਧਿਆਨ-ਨਿਸ਼ਠ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਐਸੇ ਸਮੇਂ/ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ—ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੋਰ ਹੋਵੇ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਭੜਕਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਜਰਜਰ ਗੋਸ਼ਾਲਾ/ਬਾੜੇ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਚੌਰਾਹੇ ਉੱਤੇ।

Verse 49

शुष्कपर्णचये नद्यां श्मशाने ससरीसृपे । सभये कूपतीरे वा चैत्यवल्मीकसञ्चये ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ, ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਦਰਿਆ-ਕੰਢੇ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ, ਸੱਪ ਆਦਿ ਜੀਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੂਏਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਅਤੇ ਚੈਤ੍ਯ (ਦੇਵ-ਸਥਾਨ) ਤੇ ਵਲਮੀਕ/ਬਾਂਬੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 50

देशेष्वेतेषु तत्त्वज्ञो योगाभ्यासं विवर्जयेत् । सत्त्वस्यानुपपत्तौ च देशकालं विवर्जयेत् ॥

ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੱਤਵ-ਵਿਦ ਨੂੰ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸੱਤਵ (ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਤੇ ਸੰਤੁਲਨ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਉਸ ਥਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 51

नासतो दर्शनं योगे तस्मात्तत्परिवर्जयेत् । देशानेताननादृत्य मूढत्वाद्यो युनक्ति वै ॥

ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਨੁਚਿਤ ਤੋਂ ਸੱਚਾ ਦਰਸ਼ਨ/ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਕੇ ਵੀ ਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਰਾਹੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 52

विघ्राय तस्य वै दोषा जायन्ते तन्निबोध मे । बाधिर्यं जडता लोपः स्मृतेर्मूकत्वमन्धता ॥

ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਵਿਖ਼ੋਭ/ਵਿਕਾਰ ਤੋਂ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸਮਝੋ: ਬਹਿਰਾਪਣ, ਮੰਦਤਾ, ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦਾ ਨਾਸ, ਗੂੰਗਾਪਣ ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹਾਪਣ।

Verse 53

ज्वरश्च जायते सद्यस्तत्तदज्ञानयोगिनः । प्रमादाद्योगिनो दोषा यद्येते स्युश्चिकित्सितम् ॥

ਉਸ ਅਗਿਆਨੀ ਯੋਗ-ਅਭਿਆਸੀ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਹੀ ਬੁਖ਼ਾਰ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਯੋਗੀ ਦੇ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਜੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 54

तेषां नाशाय कर्तव्यं योगिनां तन्निबोध मे । स्निग्धां यवागूमत्युष्णां भुक्त्वा तत्रैव धारयेत् ॥

ਉਹ ਦੋਸ਼ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ—ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਜਾਣੋ: ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਤੇ ਚਿਕਣੀ ਯਵਾਗੂ (ਦਲੀਆ/ਖਿਚੜੀ-ਜਿਹੀ) ਖਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਹੀ ਟਿਕਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 55

वात-गुल्मप्रशान्त्यर्थमुदावर्ते तथोदरे । यवागूं वापि पवनं वायुग्रन्थिं प्रतिक्षिपेत् ॥

ਵਾਤ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਗੁਲਮ ਲਈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਦਾਵਰਤ ਤੇ ਪੇਟ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਯਵਾਗੂ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਪਵਨ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੀ ਗੰਢ (ਗ੍ਰੰਥੀ) ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 56

तद्वत्कम्पे महाशैलं स्थिरं मनसि धारयेत् । विघाते वचसो वाचं बाधिर्ये श्रवणेन्द्रियम् ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਬਣ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬੋਲਣ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਵਿੱਚ ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਸਥਿਰ/ਪੁਨਰਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਬਹਿਰਾਪਣ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀ ਨੂੰ (ਮਜ਼ਬੂਤ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 57

यथैवाम्रफलं ध्यायेत् तृष्णार्तो रसनेंद्रिये । यस्मिन् यस्मिन् रुजा देहे तस्मिंस्तदुपकारिणी ॥

ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਮਨੁੱਖ ਰਸ-ਇੰਦ੍ਰੀ ਨਾਲ ਆਮ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਪੀੜ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਉਸੇ ਸਥਾਨ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਾਅ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 58

धारयेद्धारणामुष्णे शीतां शीते च दाहिनीम् । कीलं शिरसि संस्थाप्य काष्ठं काष्ठेन ताडयेत् ॥

ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਠੰਢਕ ਵਾਲੀ ਧਾਰਣਾ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੀ (ਦਾਹਕ) ਧਾਰਣਾ। ਇਹ ਉਸੇ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਕੀਲ ਰੱਖ ਕੇ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਲੱਕੜ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਠਾਇਆ/ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 59

लुप्तस्मृतेः स्मृतिः सद्यो योगिनस्तेन जायते । द्यावापृथिव्यौ वाय्वग्री व्यापिनावपि धारयेत् ॥

ਜਿਸ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਲੁੱਠ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਸਿਮਰਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਉਸ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਉੱਭਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਦ੍ਯਾਵਾ-ਪ੍ਰਿਥਿਵੀ’ ਤੇ ‘ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਰੀ’ ਨੂੰ ਵੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਤੱਤ ਮੰਨ ਕੇ ਧਾਰਣਾ ਵਿੱਚ ਧਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 60

अमानुषात् सत्त्वजाद्वा बाधास्त्वेताश्चिकित्सिताः । अमानुषं सत्त्वमन्तर्योगिनं प्रविशेद्यदि ॥

ਇਹ ਉਪਦ੍ਰਵ ਅਮਾਨੁਸ਼ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਣੀ-ਜਨਿਤ ਕਾਰਨ ਤੋਂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਅਮਾਨੁਸ਼ ਸੱਤਾ ਯੋਗੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ—

Verse 61

वाय्वग्रीधारणेनैनं देहसंस्थं विनिर्दहेत् । एवं सर्वात्मना रक्षा कार्या योगविदा नृप ॥

ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਰੀ ਧਾਰਣਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ—ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ—ਸਾੜ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਯੋਗ-ਵਿਦ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 62

धर्मार्थकाममोक्षाणां शरीरं साधनं यतः । प्रवृत्तिलक्षणाख्यानाद्योगिनो विस्मयात्तथा । विज्ञानं विलयं याति तस्माद्गोप्याः प्रवृत्तयः ॥

ਸਰੀਰ ਹੀ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਜੇ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੱਸੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਚੰਭੇ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਯੋਗੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਧਨਾ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 63

आलोल्यमारोग्यमनिष्ठुरत्वं गन्धः शुभो मूत्रपुरीषमल्पम् । कान्तिः प्रसादः स्वरसोम्यतां च योगप्रवृत्तेः प्रथमं हि चिह्नम् ॥

ਹਲਕਾਪਣ, ਸਿਹਤ, ਕਠੋਰਤਾ ਦਾ ਅਭਾਵ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੁਗੰਧ, ਪਿਸ਼ਾਬ‑ਪਾਖਾਨਾ ਘੱਟ ਹੋਣਾ, ਤੇਜ, ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ/ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ—ਇਹ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।

Verse 64

अनुरागी जनो याति परोक्षे गुणकीर्तनम् । न बभ्यति च सत्त्वानि सिद्धेर्लक्षणमुत्तमम् ॥

ਲੋਕ ਪਿਆਰ ਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੀਵ ਉਸ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਉੱਤਮ ਲੱਛਣ ਹੈ।

Verse 65

शीतोष्णादिभिरत्युग्रैर्यस्य बाधा न विद्यते । न भीतिमेति चान्येभ्यस्तस्य सिद्धिरुपस्थिताः ॥

ਜੋ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਠੰਢ, ਗਰਮੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵੀ ਪੀੜਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਡਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ—ਉਸ ਲਈ ਸਿੱਧੀ ਨੇੜੇ ਆ ਗਈ ਹੈ।