VishnuRevelationDivine Plan29 Shlokas

Adhyaya 59: Cosmic Geography and Yuga-Order: Bhadrashva, Ketumala, and the Northern Kuru Region

कूर्मनिवेशो नाम एकोनषष्टितमोऽध्यायः (Kūrmaniveśa-nāma Ekonaṣaṣṭitamo ’dhyāyaḥ)

Markandeya and Vishnu

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਭੂਗੋਲਿਕ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰੂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਥਿਤ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਅਤੇ ਕੇਤੁਮਾਲ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਉਥੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਉੱਤਰਕੁਰੂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨਭੂਮੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਸਹਜ ਹੈ, ਰੁੱਤਾਂ ਸਮ ਹਨ, ਆਯੁ ਲੰਮੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਸੁਖਮਈ ਹੈ। ਕੂਰਮਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਵਿਭਾਗ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਦੇ ਹ੍ਰਾਸ-ਵ੍ਰਿਧੀ ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਨਿਰੂਪਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Divine Beings

Mārkaṇḍeya (speaker)Hari / ViṣṇuJanārdanaAśvaśiras (deity mentioned with Janārdana in Bhadrāśva context)

Celestial Realms

Devaloka (as the prior station of beings reborn in Uttara Kuru)Nakṣatra-ordering (astral framework referenced for regional division)

Key Content Points

Bhārata-varṣa recap: Mārkaṇḍeya restates the four yugas (Kṛta, Tretā, Dvāpara, Kali) as the temporal frame for the human world in Bhārata.Bhadrāśva-varṣa (east of Devakūṭa): enumeration of major kulācala mountains (e.g., Śvetaparṇa, Nīla, Śaivāla, Kaurañja, Parṇaśālāgra) and numerous rivers; inhabitants are described as radiant, long-lived, and ethically even-minded.Ketumāla-varṣa (western region): listing of its kulaparvatas (e.g., Viśāla, Kambala, Kṛṣṇa, Jayanta, Hariparvata, Viśoka, Vardhamāna), major rivers, and Viṣṇu’s presence in a distinct varāha-associated form; brief astral (nakṣatra) ordering is noted.Uttara Kuru-varṣa introduction: portrayal of a paradisiacal economy (clothing and ornaments arising from trees/fruits), gem-like earth, fragrant winds, paired births, and sacred rivers including Bhadrāsomā; mention of Viṣṇu’s matsya-associated form and ninefold divisions (navadhā) of nakṣatras and directions.

Focus Keywords

Markandeya Purana Adhyaya 59Kūrmaniveśa Markandeya PuranaBhadrashva Varsha descriptionKetumala Varsha geographyUttara Kuru Varsha PuranaJambudvipa varsha divisionPuranic cosmography and yugasVishnu forms in Purana (Varaha and Matsya)

Shlokas in Adhyaya 59

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे कूर्मनिवेशो नामाष्टपञ्चाशोऽध्यायः । ऊनषष्टितमोऽध्यायः- ५९ । मार्कण्डेय उवाच । एवंतु भारतं वर्षं यथावत् कथितं मुने । कृतं त्रेता द्वापरञ्च तथाथिष्यम् चतुष्टयम् ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ‘ਕੂਰਮ-ਨਿਵੇਸ਼’ ਨਾਮਕ ਅਠਵਾਂ-ਪੰਜਾਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਉਨਾਹਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ (ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀਵਰ! ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਦਾ ਯਥਾਵਤ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਕਲੀ—ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗ ਵੀ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹਨ।

Verse 2

अत्रैवैतद्युगानान्तु चातुर्वर्ण्योऽत्र वै द्विज । चत्वारि त्रीणि द्वे चैव तथैकञ्च शरच्छतम् ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇੱਥੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਚਾਤੁਰਵਰਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਯੁਗ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਯੁ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਾਰ ਸੌ, ਤਿੰਨ ਸੌ, ਦੋ ਸੌ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਹੈ।

Verse 3

जीवन्त्यत्र नरा ब्रह्मन् ! कृतत्रेतादिके क्रमात् । देवकूटस्य पूर्वस्य शैलेन्द्रस्य महात्मनः ॥

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਮਹਾ-ਪਰਬਤ-ਰਾਜ ਦੇਵਕੂਟ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੈ।

Verse 4

पूर्वेण यत् स्थितं वर्षं भद्राश्वं तन्निबोध मे । श्वेतपर्णश्च नीलश्च शैवालश्चाचलोत्तमः ॥

ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ‘ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ’ ਨਾਮਕ ਵਰ੍ਹਾ ਨੂੰ ਜਾਣੋ। ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਵੇਤਪਰਨ, ਨੀਲ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵਾਲ ਨਾਮ ਦੇ ਉੱਤਮ ਪਰਬਤ ਹਨ।

Verse 5

कौरञ्जः पर्णशालाग्रः पञ्चैते तु कुलाचलाः । तेषां प्रसूतिरन्ये ये बहवः क्षुद्रपर्वताः ॥

ਕੌਰੰਜ ਅਤੇ ਪਰਣਸ਼ਾਲਾਗ੍ਰ—ਇਹ (ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਪਰਬਤਾਂ ਸਮੇਤ) ਪੰਜ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕੁਲਾਚਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਟੇਕੜੀਆਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 6

तैर्विशिष्टा जनपदा नानारूपाः सहस्रशः । ततः कुमुदसंकाशाः शुद्धसानुसुमङ्गलाः ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਬਤਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਸ਼-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹਨ। ਫਿਰ ਚਿੱਟੇ ਕਮਲਾਂ ਵਰਗੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਢਲਾਨਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਖੇਤਰ ਹਨ।

Verse 7

इत्येवमादयोऽन्येऽपि शतशोऽथ सहस्रशः । सीता शङ्खावती भद्रा चक्रावर्तादिकास्तथा ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਸੀਤਾ, ਸ਼ੰਖਾਵਤੀ, ਭਦਰਾ, ਅਤੇ ਚਕ੍ਰਾਵਰਤਾ ਆਦਿ।

Verse 8

नद्योऽथ बह्व्यो विस्तीर्णाः शीततोयौघवाहिकाः । अत्र वर्षे नराः शङ्खशुद्धहेमसमप्रभाः ॥

ਅਤੇ ਬਹੁਤੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਦੀਆਂ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਧਾਰੇ ਲੈ ਕੇ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸ਼ੰਖ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੇ, ਖ਼ਾਲਿਸ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਤੇਜਸਵੀ ਆਦਿ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।

Verse 9

दिव्यसङ्गमिनः पुण्या दशवर्षशतायुषः । मन्दोत्तमौ न तेषु स्तः सर्वे ते समदर्शनाः ॥

ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪੁੰਨਵਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ‘ਮੰਦ’ ਹੈ ਨਾ ‘ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ’; ਸਭ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਮਾਨ ਹੈ।

Verse 10

तितिक्षादिभिरष्टाभैः प्रकृत्या ते गुणैर्युताः । तत्राप्यश्वशिरा देवश्चतुर्बाहुर्जनार्दनः ॥

ਉਹ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਖ਼ਿਮਾ ਆਦਿ ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ। ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਅਸ਼ਵਸ਼ਿਰਾ ਦੇਵ—ਚਤੁਰਭੁਜ ਜਨਾਰਦਨ—ਵੀ ਹਨ।

Verse 11

शिरोहृदयमेड्ह्राङ्घ्रिहस्तैश्चाक्षित्रयान्वितः । तस्याप्यथैवं विषयाः विज्ञेया जगतः प्रभोः ॥

ਸਿਰ, ਹਿਰਦਾ, ਉਪਸਥ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 12

केतुमालमतो वर्षं निबोध मम पश्चिमम् । विशालः कम्बलः कृष्णो जयन्तो हरिपर्वतः ॥

ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ‘ਕੇਤੁਮਾਲ-ਵਰਸ਼’ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਕੰਬਲ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਜਯੰਤ ਅਤੇ ਹਰੀ-ਪਰਬਤ ਨਾਮ ਦੇ ਪਹਾੜ ਹਨ।

Verse 13

विशोको वर्धमानश्च सप्तैते कुलपर्वताः । अन्ये सहस्रशः शैला येषु लोकगणः स्थितः ॥

ਵਿਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਵਰਧਮਾਨ—ਇਹ ਸੱਤੋਂ ਕੁਲ-ਪਰਬਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕ ਜੀਵ-ਸਮੂਹ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 14

मौलयस्ते महाकायाः शाकपोतकम्बकाः । अङ्गुलप्रमुखाश्चापि वसन्ति शतशो जनाः ॥

ਉੱਥੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਾਲੇ ਮੌਲਯ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਾਕ, ਪੋਟਕ ਅਤੇ ਕੰਭਕ ਵੀ। ਅੰਗੁਲ-ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਦਿ ਲੋਕ ਵੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 15

ये पिबन्ति महानद्यो वङ्क्षुं श्यामां सकम्बलाम् । अमोघां कामिनीं श्यामां तथैवान्याः सहस्रशः ॥

ਉਹ ਮਹਾਨ ਦਰਿਆਵਾਂ—ਵੰਕ੍ਸ਼ੁ, ਸ਼੍ਯਾਮਾ, ਸਕੰਬਲਾ, ਅਮੋਘਾ, ਕਾਮਿਨੀ, ਸ਼੍ਯਾਮਾ—ਦਾ ਜਲ ਪੀਂਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ।

Verse 16

अत्राप्यायुḥ समं पूर्वैरत्रापि भगवान् हरिः । वराहरूपी पादास्यहृत्पृष्ठपार्श्वतस्तथा ॥

ਇੱਥੇ ਵੀ ਆਯੁ ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ—ਪੈਰ, ਮੁਖ, ਹਿਰਦਾ, ਪਿੱਠ ਅਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ।

Verse 17

त्रिनक्षत्रयुते देशे नक्षत्राणि शुभानि च । इत्येतत् केतुमालान्ते कथितं मुनिसत्तम ॥

ਤਿੰਨ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ ਮੰਗਲਦਾਇਕ ਹਨ। ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਤੁਮਾਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।

Verse 18

अतः परं कुरून् वक्ष्ये निबोधेह ममोत्तरान् । तत्र वृक्षाः मधुफलाः नित्यपुष्पफलोपगाः ॥

ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੁਰੂਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਮੇਰੇ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝੋ। ਉੱਥੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਸ਼ਹਿਦ ਵਰਗੇ ਮਿੱਠੇ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 19

वस्त्राणि च प्रसूयन्ते फलेष्वाभरणानि च । सर्वकामप्रदास्ते हि सर्वकामफलप्रदाः ॥

ਉੱਥੇ ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਹਿਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਵਸਤੂਆਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਕਾਮਨਾ ਦਾ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।

Verse 20

भूमिर्मणिमयी वायुः सुगन्धः सर्वदा सुखः । जायन्ते मानवास्तत्र देवलोकपरिच्युताः ॥

ਉੱਥੇ ਧਰਤੀ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ; ਹਵਾ ਸੁਗੰਧਿਤ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਦੇਵਲੋਕ ਤੋਂ ਪਤਿਤ ਹੋਏ ਹਨ।

Verse 21

मिथुनानि प्रसूयन्ते समकालस्थितानि वै । अन्योन्यमनुरक्तानि चक्रवाकोपमानि च ॥

ਉੱਥੇ ਜੋੜੇ ਇਕੋ ਵੇਲੇ, ਇਕੱਠੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਜੋੜਾ।

Verse 22

चतुर्दशसहस्राणि तेषां सार्धानि वै स्थितिः । चन्द्रकान्तश्च शैलेन्द्रः सूर्यकान्तस्तथापरः ॥

ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ; ਉਚਾਈ ਵੀ ਉਨੀ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਧੀ ਵਧ। ਉੱਥੇ ਪਰਬਤ-ਰਾਜ ਚੰਦਰਕਾਂਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜਾ ਸੂਰਯਕਾਂਤ ਨਾਮ ਦਾ ਹੈ।

Verse 23

तस्मिन् कुलाचलौ वर्षे तन्मध्ये च महानदी । भद्रसोमा प्रयात्युर्व्यां पुण्यामलजलौघिनी ॥

ਉਸ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਸੀਮਾ-ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਵਗਦੀ ਹੈ—ਭਦ੍ਰਸੋਮਾ—ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਜਲਧਾਰਾਂ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 24

सहस्रशस्तथैवान्या नद्यो वर्षेऽपि चोत्तरे । तथान्याः क्षीरवाहिन्यो घृतवाहिन्य एव च ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਉੱਤਰੀ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ ਹਨ; ਕੁਝ ਦੁੱਧ ਵਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਘਿਉ ਵਹਾਉਂਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ।

Verse 25

दध्नो ह्रदास्तथा तत्र तथान्ये चानुपर्वताः । अमृतास्वादकल्पानि फलानि विविधानि च ॥

ਉੱਥੇ ਦਹੀਂ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਵਾਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਆਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਹੈ।

Verse 26

वनेषु तेषु वर्षेषु शतशोऽथ सहस्रशः । तत्रापि भगवान् विष्णुः प्राक्शिरा मत्स्यरूपवान् ॥

ਉਹਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ—ਪ੍ਰਾਕਸ਼ਿਰਾ—ਮੱਛੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ।

Verse 27

विभक्तो नवधा विप्र ! नक्षत्राणां त्रयं त्रयम् । दिशस्तथापि नवधा विभक्ता मुनिसत्तम ॥

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੌਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਨਕਸ਼ਤਰ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਨੌਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।

Verse 28

चन्द्रद्वीपः समुद्रे च भद्रद्वीपस्तथापरः । तत्रापि पुण्यो विख्यातः समुद्रान्तर्महामुने ॥

ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਦਵੀਪ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜਾ ਭਦ੍ਰਦਵੀਪ ਵੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਪੁੰਨ-ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ।

Verse 29

इत्येतत् कथितं ब्रह्मन् ! कुरुवर्षं मयोत्तरम् । शृणु किंपुरुषादीनि वर्षाणि गदतो मम ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉੱਤਰ-ਕੁਰੂਵਰਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਸੁਣ—ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਰਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ।

Frequently Asked Questions

What is the primary philosophical or ethical inquiry of this Adhyaya?

The chapter frames geography as a moral-anthropological map: regions are distinguished not only by mountains and rivers but by the innate virtues, longevity, and social harmony of their inhabitants, implying that cosmic order (dharma-like regularity) is legible through spatial arrangement.

How does this chapter advance the narrative of the Manvantaras (Ages of Manu)?

While not narrating a specific Manu’s reign, Adhyāya 59 supplies Manvantara-adjacent cosmography: it stabilizes the world-stage (varṣas, kulaparvatas, rivers, astral divisions) upon which Manvantara histories and dharmic conditions unfold, and it reiterates yuga-sequencing as the temporal logic for Bhārata.

If applicable, how does this chapter contribute to the Devi Mahatmyam (Shakti tradition)?

This chapter is not part of the Devī Māhātmya corpus (Adhyāyas 81–93). Its theological emphasis is instead Vaiṣṇava-cosmographic: it associates specific regions with Hari/Viṣṇu’s manifestations (including varāha- and matsya-associated forms), integrating divine presence into the cosmological map.