Adhyaya 76: The Sixth Manvantara: Cakshusha Manu, the Child-Snatcher, and the Problem of Kinship

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे रैवतमन्वन्तरे पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः । षट्सप्ततितमोऽध्यायः— ७६ । मार्कण्डेय उवाच— इत्येतत् कथितं तुभ्यं पञ्च मन्वन्तरं तव । चाक्षुषस्य मनोः षष्ठं श्रोतामिदमन्तरम् ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਰੈਵਤ-ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਪਚੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਛਿਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਮਨਵੰਤਰ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸੇ ਗਏ; ਹੁਣ ਛੇਵਾਂ ਕਾਲ, ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਦਾ ਮਨਵੰਤਰ ਸੁਣ।

Verse 2

अन्यजन्मनि जातो 'सौ चाक्षुषः परमेṣ्ठिनः । चाक्षुषत्वमतस्तस्य जन्मन्यस्मिन्नपि द्विज ॥

ਹੋਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼’ ਹੋ ਕੇ ਜੰਮਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ‘ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ਤਾ’ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

Verse 3

जातं माता निजोत्सङ्गे स्थितमुल्लाप्य तं पुनः । परिष्वजति हार्देन पुनरुल्लापयत्यथ ॥

ਬੱਚਾ ਜੰਮਦੇ ਹੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਲਾਡ ਕੀਤਾ, ਦਿਲੋਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲ ਮੁੜ ਬੋਲੀ।

Verse 4

जातिस्मरः स जातो वै मातुरुत्सङ्गमास्थितः । जहास तं तदा माता संक्रुद्धा वाक्यमब्रवीत् ॥

ਉਹ ਬੱਚਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜਾਤਿਸ੍ਮਰ ਸੀ। ਮਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਉਹ ਹੱਸਿਆ; ਤਦ ਮਾਂ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਲੀ।

Verse 5

भीतास्मि किमिदं वत्स ! हासो यद्वदने तव । अकालबोधः सञ्जातः कच्चित् पश्यसि शोभनम् ॥

“ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ—ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਇਹ ਹਾਸਾ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਕੀ ਕੋਈ ਅਕਾਲੀ ਉਪਦ੍ਰਵ ਉੱਠ ਪਿਆ ਹੈ? ਕੀ ਤੂੰ ਕੁਝ ਅਸ਼ੁਭ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?”

Verse 6

पुत्र उवाच मामत्तुमिच्छति पुरो मार्जारी किम न पश्यसि । अन्तर्धानगता चेयं द्वितीया जातहारिणी ॥

ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਖੜੀ ਬਿੱਲੀ ਮੈਨੂੰ ਖਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਕੀ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ? ਅਤੇ ਇਹ ਦੂਜੀ, ਬੱਚੇ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਲੁਕ ਗਈ ਹੈ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।”

Verse 7

पुत्रप्रीत्या च भवती सहार्दा मामवेक्षती । उल्लाप्योल्लाप्य बहुशः परिष्वजति मां यतः ॥

ਤੂੰ ਵੀ ਪੁੱਤਰ-ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਕੋਮਲ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਤੱਕਦਾ ਹੈਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਮਿੱਠੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦਾ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਂਦਾ ਹੈਂ।

Verse 8

उद्भूतपुलका स्नेहसम्भवास्त्राविलेक्षणा । ततो ममागतो हासः शृणु चाप्यत्र कारणम् ॥

ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨਮੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ; ਤਦ ਮੈਨੂੰ ਹਾਸਾ ਆ ਗਿਆ—ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸੁਣ।

Verse 9

स्वार्थे प्रसक्ता मार्जारी प्रसक्तं मामवेक्षते । तथान्तर्धानगा चैव द्वितीया जातहारिणी ॥

ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਨੋਰਥ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਉਹ ਬਿੱਲੀਣੀ ਮੈਨੂੰ ਤਿੱਖੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਤੱਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੂਜੀ, ਬੱਚਾ-ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਲੁਕ ਕੇ ਚਲਦੀ ਹੈ।

Verse 10

स्वार्थाय स्निग्धहृदया यथैवैते ममोपरि । प्रवृत्ते स्वार्थमास्थाय तथैव प्रतिभासि मे ॥

ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕੋਮਲ-ਹਿਰਦੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਨਾਲ ਬੱਝ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਸਵਾਰਥੀ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈਂ।

Verse 11

किन्तु मदुपभोगाय मार्जारी जातहारिणी । त्वन्तु क्रमेणोपभोग्यं मत्तः फलमभीप्ससि ॥

ਬਿੱਲੀਣੀ ਅਤੇ ਬੱਚਾ-ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਭੋਗਣਾ (ਵਰਤਣਾ) ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ‘ਫਲ’ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ—ਜੋ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

न मां जानासि कोऽप्येष न चैवापकृतं मया । सङ्गतं नातिकालीनाṃ पञ्चसप्तदिनात्मकम् ॥

ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਸਾਡਾ ਸਾਥ ਬਹੁਤਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜ ਜਾਂ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੈ।

Verse 13

तथापि स्तृह्यसे सास्त्रां परिष्वजसि चाप्यति । तातेतिवत्स ! भद्रेति निर्व्यलीकं ब्रवीषि माम् ॥

ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੜਫਦੀ ਹੈਂ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈਂ; 'ਪਿਆਰੇ', 'ਬੱਚਾ', 'ਭਲੀਏ' ਕਹਿ ਕੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਛਲ-ਰਹਿਤ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈਂ।

Verse 14

मातोवाच न त्वाहमुपकारार्थं वत्स ! प्रीत्या परिष्वजे । न चेदेतद्भवत्प्रीत्यै परित्यक्तास्म्यहं त्वया ॥

ਮਾਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਪਿਆਰੇ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਲਾਭ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਗਲੇ ਨਹੀਂ ਲਗਾ ਰਹੀ; ਮੈਂ ਪਿਆਰ ਕਾਰਨ ਗਲੇ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹਾਂ। ਜੇ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।"

Verse 15

स्वार्थो मया परित्यक्तो यस्त्वत्तो मे भविष्यति । इत्युक्त्वा सा तमुत्सृज्य निष्क्रान्ता सूतिकागृहात् ॥

"ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਵੀ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜਣੇਪਾ-ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਚਲੀ ਗਈ।

Verse 16

जडाङ्गबाह्यकरणं शुद्धान्तः करणात्मकम् । जहारा तं परित्यक्तं सा तदा जातहारिणी ॥

ਫਿਰ ਉਸ ਜਾਤਹਾਰਿਣੀ ਨੇ ਉਸ ਤਿਆਗੇ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ—ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਸਥਿਰ ਸਨ, ਪਰ ਜਿਸਦਾ ਅੰਤਹਕਰਨ (ਮਨ) ਸ਼ੁੱਧ ਸੀ।

Verse 17

सा हृत्वा तं तदा बालं विक्रान्तस्य महीभृतः । प्रसूतपत्नीशयने न्यस्य तस्याददे सुतम् ॥

ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਪ੍ਰਸੂਤਾ ਹੋਈ ਰਾਜਾ ਵਿਕਰਾਂਤ ਦੀ ਰਾਣੀ ਦੇ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਚੁਰਾ ਲਿਆ।

Verse 18

तमप्यन्यगृहे नीत्वा गृहीत्वा तस्य चात्मजम् । तृतीयं भक्षयामास सा क्रमाज्जातहारिणी ॥

ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਇੱਕ ਘਰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਉਸ ਘਰਵਾਲੇ ਦਾ ਬੱਚਾ ਵੀ ਲੈ ਕੇ, ਜਾਤਹਾਰিণੀ ਨੇ ਕਦਮ-ਬ-ਕਦਮ ਤੀਜੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ।

Verse 19

हृत्वा हृत्वा तृतीयन्तु भक्षयत्यतिनिर्घृणा । करोत्यानुदिनं सा नु परिवर्तन्तथान्ययोः ॥

ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਚੋਰੀ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਨੂੰ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਨਿਰਦਈ ਹੋ ਕੇ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਦੋ ਘਰੋਂ ਘਰ ਬਦਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

Verse 20

विक्रान्तोऽपि ततस्तस्य सुतस्यैव महीपतिः । कारयामास संस्कारान् राजन्यस्य भवन्ति ये ॥

ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਵਿਕਰਾਂਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨ ਕੇ, ਖ਼ਤਰੀ ਵਰਗ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸੰਸਕਾਰ ਉਸ ਲਈ ਕਰਵਾਏ।

Verse 21

आनन्देति च नामास्य पिता चक्रे विधानतः । मुदा परमया युक्तो विक्रान्तः स नराधिपः ॥

ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਆਨੰਦ’ ਰੱਖਿਆ। ਉਹ ਨਰਾਧਿਪ ਰਾਜਾ ਵਿਕਰਾਂਤ ਪਰਮ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।

Verse 22

कृतोपनयनं तन्तु गुरुराह कुमारकम् । जनन्याः प्रागुपस्थानं क्रियताञ्चाभिवादनम् ॥

ਬਾਲਕ ਦਾ ਉਪਨਯਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ— “ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ।”

Verse 23

स गुरोस्तद्वचः श्रुत्वा विहस्यैवमथाब्रवीत् । वन्द्या मे कतमा माता जननी पालनī नु किम् ॥

ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਬੋਲਿਆ— “ਮੈਂ ਕਿਸ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਾਂ— ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਨੂੰ, ਜਾਂ ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ?”

Verse 24

गुरुरुवाच न त्वियं ते महाभाग ! जनयित्री ऋथात्मजा । विक्रान्तस्याग्रमहिषी हैमिनी नाम नामतः ॥

ਗੁਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਤੇਰੀ ਜਨਮ-ਮਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਰੂਥਾ ਦੀ ਧੀ ਹੈ, ਵਿਕਰਾਂਤ ਦੀ ਮੁੱਖ ਮਹਿਸ਼ੀ, ‘ਹੈਮਿਨੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ।”

Verse 25

आनन्द उवाच इयं जनित्री चैत्रस्य विशालग्रामवासिनः । विप्राग्र्यबोधपुत्रस्य योऽस्यां जातोऽन्यतो वचम् ॥

ਆਨੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਇਹ ਤਾਂ ਚੈਤਰ ਦੀ ਜਨਮ-ਮਾਂ ਹੈ ਜੋ ‘ਵਿਸ਼ਾਲ’ ਨਾਮ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ— ਅਤੇ ਚੈਤਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬੋਧ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਹੋਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?”

Verse 26

गुरुरुवाच कुतस्त्वं कथयानन्द ! चैत्रः को वा त्वयोच्यते । सङ्कटं महदाभाति क्व जातोऽत्र ब्रवीषि किम् ॥

ਗੁਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਆਨੰਦ, ਤੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿੱਥੋਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਜਿਸ ‘ਚੈਤਰ’ ਦਾ ਤੂੰ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ— ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜੰਮਿਆ ਸੀ? ਤੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?”

Verse 27

आनन्द उवाच जातोऽहमवनीन्द्रस्य क्षत्रियस्य गृहे द्विज । तत्पत्न्यां गिरिभद्रायामाददे जातहारिणी ॥

ਆਨੰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਖੱਤਰੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਗਿਰਿਭਦ੍ਰਾ ਕੋਲੋਂ ਇੱਕ ਬੱਚਾ-ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਮੈਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲੈ ਗਈ।

Verse 28

तयात्र मुक्तो हैमिन्या गृहीत्वा च सुतञ्च सा । बोधस्य द्विजमुख्यस्य गृहे नीतवती पुनः ॥

ਉਸ ਬੱਚਾ-ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਹੈਮਿਨੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਲਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬੋਧ ਦੇ ਘਰ ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਲੈ ਆਈ।

Verse 29

भक्षयामास च सुतं तस्य बोधद्विजन्मनः । स तत्र द्विजसंस्कारैः संस्कृतो हैमिनीसुतः ॥

ਅਤੇ ਉਸ ਬੱਚਾ-ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਨੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬੋਧ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਮੈਂ—ਹੈਮਿਨੀ ਦਾ (ਮੰਨਿਆ ਹੋਇਆ) ਪੁੱਤਰ—ਉੱਥੇ ਦਵਿਜ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ/ਦੀਖ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

Verse 30

वयमत्‍र महाभाग ! संस्कृता गुरुना त्वया । मया तव वचः कार्यमुपैमी कतमां गुरो ॥

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਉਪਨਯਨ/ਦੀਖ਼ਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨੀ ਹੈ—ਤਾਂ ਹੇ ਗੁਰੂ, ਮੈਂ ਕਿਸ (ਮਾਤਾ) ਕੋਲ ਜਾਵਾਂ?

Verse 31

गुरुरुवाच अतीव गहनं वत्स ! सङ्कटं महदागतम् । न वेद्मि किञ्चिन्मोहेन भ्रमन्तीव हि बुद्धयः ॥

ਗੁਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਵਤਸ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ। ਕੀ ਕਰੀਏ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਵਿਚਾਰ ਜਿਵੇਂ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹਨ।

Verse 32

आनन्द उवाच मोहस्यावसरः कोऽत्र जगत्येवं व्यवस्थिते । कः कस्य पुत्रो विप्रर्षे ! को वा कस्य नु बान्धवः ॥

ਆਨੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਜਗਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਐਸੇ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੋਹ ਲਈ ਥਾਂ ਕਿੱਥੇ? ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇੱਥੇ ਕੌਣ ਕਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਣ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਿਸ ਦਾ ਸਗਾ ਹੈ?

Verse 33

आरभ्य जन्मनो नॄणां सम्बन्धित्वमुपैति यः । अन्ये सम्बन्धिनो विप्र ! मृत्युना सन्निवर्तिताः ॥

ਜਨਮ ਦੇ ਪਲ ਤੋਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸਗਾਪਣ’ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 34

अत्रापि जातस्य सतः सम्बन्धो योऽस्य बान्धवैः । सोऽप्यस्तङ्गते देहे प्रयात्येषोऽखिलक्रमः ॥

ਇੱਥੇ ਵੀ ਜੋ ਜੰਮਿਆ ਤੇ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਆਪਣੇ ਸਜਣਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਬੰਧਨ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਦੇਹ ਅਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ (ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ) ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦੀ ਚਾਲ ਹੈ।

Verse 35

अतो ब्रवीमि संसारे वसतः को न बान्धवः । को वापि सततं बन्धुः किं वो विभ्राम्यते मतिः ॥

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਕੌਣ (ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ) ਸਗਾ ਨਹੀਂ? ਅਤੇ ਕੌਣ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਦਾ ਦਾ ਸਗਾ ਹੈ? ਫਿਰ ਤੇਰਾ ਮਨ ਕਿਉਂ ਭਟਕਦਾ ਹੈ?

Verse 36

पितृद्वयं मया प्राप्तमस्मिन्नेव हि जन्मनि । मातृद्वयञ्च किञ्चित्रं यदन्यद् देहसम्भवे ॥

ਇਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦੋ ਮਾਤਾਵਾਂ ਵੀ ਮਿਲੀਆਂ—ਅਹੋ, ਕਿੰਨਾ ਅਜੀਬ! ਅਤੇ ਦੇਹ-ਧਾਰਣ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ।

Verse 37

सोऽहं तपः करिष्यामि त्वया यो ह्यस्य भूपतेः । विशालग्रामतः पुत्रश्चैत्र आनीयतामिह ॥

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਚੈਤਰ—ਵਿਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆਓ।

Verse 38

मार्कण्डेय उवाच ततः स विस्मितो राजा सभार्यः सह बन्धुभिः । तस्मान्निवर्त्य ममतामनुमेने वनाय तम् ॥

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ ਰਾਜਾ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ, ‘ਮੇਰਾ’ ਵਾਲੀ ਮਮਤਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।

Verse 39

चैत्रमानीय तनयं राज्ययोग्यं चकार सः । सम्मान्य ब्राह्मणं येन पुत्रबुद्ध्या स पालितः ॥

ਪੁੱਤਰ ਚੈਤਰ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਪਦ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ’ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 40

सोऽप्यानन्दस्तपस्तेपे बाल एव महावने । कर्मणां क्षुपणार्थाय विमुक्तेः परिपन्थिनाम् ॥

ਉਹ ਆਨੰਦ ਵੀ, ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 41

तपस्यन्तं ततस्तञ्च प्राह देवः प्रजापतिः । किमर्थं तप्यसे वत्स ! तपस्तीव्रं वदस्व तत् ॥

ਤਦ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਦੇਵ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—‘ਪਿਆਰੇ ਬਾਲਕ! ਤੂੰ ਕਿਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਇਹ ਤੀਬਰ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।’

Verse 42

आनन्द उवाच आत्मनः शुद्धिकामोऽहं करोमि भगवन्स्तपः । बन्धाय मम कर्माणि यानि तत्क्षपणोन्मुखः ॥

ਆਨੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣੇ ਮੇਰੇ ਕਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣ।

Verse 43

ब्रह्मोवाच क्षीणाधिकारो भवति मुक्तियोग्यो न कर्मवान् । सत्त्वाधिकारवान् मुक्तिमवाप्स्यति ततो भवान् ॥

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਸ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ (ਅਧਿਕਾਰ-ਭੋਗ) ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ; ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜਿਸ ਕੋਲ ਸੱਤਵ-ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਵੀ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।

Verse 44

भवता मनुना भाव्यं षष्ठेन व्रज तत्कुरु । अलन्ते तपसा तस्मिन् कृते मुक्तिमवाप्स्यसि ॥

ਤੈਨੂੰ ਛੇਵਾਂ ਮਨੂ ਬਣਨਾ ਹੈ—ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਧਰਮ-ਕਰਤਵ ਨਿਭਾ। ਤੇਰਾ ਤਪ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ; ਉਹ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਤੂੰ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।

Verse 45

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्तो ब्रह्मणा सोऽपि तथेत्युक्त्वा महामतिः । तत्कर्माभिमुखो यातस्तपसो विरराम ह ॥

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਮਹਾਮਨਾ ਨੇ “ਏਵਮਸਤੁ” ਕਿਹਾ; ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਕੰਮ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਤਪ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।

Verse 46

चाक्षुषेत्याह तं ब्रह्मा तपसो विनिवर्तयन् । पूर्वनाम्ना बभूवाथ प्रख्यातश्चाक्षुषो मनुः ॥

ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤਪ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਮੋੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ “ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼” ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਉਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉਹ “ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ” ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 47

उपयेमे विदर्भां स सुतामुग्रस्य भूभृतः । तस्याञ्चोत्पादयामास पुत्रान् प्रख्यातविक्रमान् ॥

ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਾ ਉਗ੍ਰ ਦੀ ਧੀ ਵਿਦਰਭਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰਾਕ੍ਰਮ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ।

Verse 48

तस्य मन्वन्तरेशस्य येऽन्तरे त्रिदशा द्विज । ये चर्षयस्तथैवेन्द्रो ये सुताश्चास्य तान् शृणु ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ, ਸੁਣੋ—ਉਸ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਦੇਵ ਸਨ, ਕਿਹੜੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ, ਕੌਣ ਇੰਦਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕੌਣ ਸਨ।

Verse 49

आप्या नाम सुरास्तत्र तेषामेकोऽष्टको गणः । प्रख्यातकर्मणां विप्र यज्ञे हव्यभुजामयम् ॥

ਉੱਥੇ ਦੇਵ ‘ਆਪ੍ਯ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਦਾ ਇੱਕ ਗਣ ਸੀ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਹੀ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਿ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 50

प्रख्यातबलवीर्याणां प्रभामण्डलदुर्दृशाम् । द्वितीयश्च प्रसूताख्यो देवानामष्टको गणः ॥

ਬਲ ਅਤੇ ਵੀਰਯ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤੇਜੋ-ਮੰਡਲਾਂ ਕਰਕੇ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਕਰ—ਅੱਠ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਗਣ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ‘ਪ੍ਰਸੂਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 51

तथैवाष्टक एवाऽन्यो भव्याख्यो देवतागणः । चतुर्थश्च गणस्तत्र यूथगाख्यस्तथाष्टकः ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗਣ ‘ਭਵ੍ਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਅੱਠ ਦਾ ਚੌਥਾ ਗਣ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ‘ਯੂਥਗ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 52

लेखसंज्ञास्तथैवान्ये तत्र मन्वन्तरे द्विज । पञ्चमे च गणे देवास्तत्संज्ञा ह्यमृताशिनः ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਉਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਲੇਖਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਪੰਜਵੇਂ ਗਣ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਉਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਹੇ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਭੋਜੀ, ਅਰਥਾਤ ਅਮਰ ਹਨ।

Verse 53

शतं क्रतूनामाहृत्य यस्तेषामधिपोऽभवत् । मनोजवस्तथैवेन्द्रः संख्यातो यज्ञभागभुक् ॥

ਸੌ ਯੱਗ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਬਣਿਆ। ਉਹ ਇੰਦਰ ‘ਮਨੋਜਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਯੱਗ-ਭਾਗ ਦਾ ਭੋਗਤਾ।

Verse 54

सुमेधा विरजाश्चैव हविष्मानुन्नतो मधुः । अतिनामा सहिष्णुश्च सप्तासन्निति चर्षयः ॥

ਸੁਮੇਧਾ, ਵਿਰਜਾ, ਹਵਿਸ਼ਮਾਨ, ਉੱਨਤ, ਮਧੁ, ਅਤਿਨਾਮਾ ਅਤੇ ਸਹਿਸ਼ਣੂ—ਇਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ।

Verse 55

ऊरु-पुरु-शतद्युम्नप्रमुखाः सुमहाबलाः । चाक्षुषस्य मनोः पुत्राः पृथिवीपतयोऽभवन् ॥

ਉਰੁ, ਪੁਰੁ ਅਤੇ ਸ਼ਤਦ੍ਯੁਮਨ ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ (ਰਾਜੇ) ਬਣੇ।

Verse 56

एतत्ते कथितं षष्ठं मया मन्वन्तरं द्विज । चाक्षुषस्य तथा जन्म चरितञ्च महात्मनः ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਛੇਵਾਂ ਮਨਵੰਤਰ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 57

साम्प्रतं वर्तते योऽयं नाम्ना वैवस्वतो मनुः । सप्तमीयेऽन्तरे तस्य देवाद्यास्तान् शृणुष्व मे ॥

ਹੁਣ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਮਨੂ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵੈਵਸਵਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਗਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ।

Verse 58

य इदं कीर्तयेद्धीमान् चाक्षुषस्यान्तरं भुवि । शृणुते च लभेत् पुत्रानारोग्यसुखसम्पदम् ॥

ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁੱਤਰ-ਲਾਭ ਅਤੇ ਆਰੋਗਤਾ ਤੇ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।