Adhyaya 44: Subahu’s Counsel to the King of Kashi and Alarka’s Renunciation through Yoga

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे अरिष्टकथनं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः । चतुःचत्वारिंशोऽध्यायः । सुबाहुरुवाच— यदर्थं नृपशार्दूल ! त्वामहं शरणं गतः । तन्मया सकलं प्राप्तं यास्यामि त्वं सुखी भव ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਅਰਿਸ਼ਟ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ’ ਨਾਮਕ ਤੈਂਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਚੁਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਬਾਹੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਜਿਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਉਦੇਸ਼ ਮੇਰਾ ਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਸੁਖੀ ਰਹੀਂ।

Verse 2

काखिराज उवाच— किं निमित्तं भवान् प्राप्तो निष्पन्नोऽर्थश्च कस्तव । सुबाहो ! तन्ममाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे ॥

ਕਾਸ਼ੀਰਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੂੰ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਕਿਹੜਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਹੇ ਸੁਬਾਹੂ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜਿਗਿਆਸਾ ਹੈ।

Verse 3

समाक्रान्तमलर्केण पितृपैतामहं महत् । राज्यं देहीति निर्जित्य त्वयाहमभिचोदितः ॥

ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪਿਤ੍ਰਕ ਰਾਜ ਅਲਰਕ ਨੇ ਛੀਨ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਤਦ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ—‘ਰਾਜ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਓ।’

Verse 4

ततो मया समाक्रम्य राज्यमस्यानुजस्य ते । एतत्ते बलमानितं तद्भुङ्क्ष्वस्वकुलोचितम् ॥

ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਇਸ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦਾ ਰਾਜ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਇਹ ਫੌਜ ਅਤੇ ਬਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਲਿਆਇਆ ਹਾਂ; ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਵੇਂ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰੋ।

Verse 5

सुबाहुरुवाच काशिराज ! निबोध त्वं यदर्थमयमुद्यमः । कृतो मया भवान्श्चैव कारितोऽत्यन्तमुद्यमम् ॥

ਸੁਬਾਹੂ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਯਤਨ ਕਿਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਪਰਮ ਉੱਦਮ ਵੱਲ ਕਿਉਂ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਹੈ।

Verse 6

भ्राता ममायं ग्राम्येषु सक्तो भोगेषु तत्त्ववित् । विमूढौ बोधवन्तौ च भ्रातरावग्रजौ मम ॥

ਮੇਰਾ ਇਹ ਭਰਾ ਤੱਤਵ-ਜਾਣੂ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗ੍ਰਾਮੀਣ/ਸੰਸਾਰਿਕ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹਨ, ਪਰ ਬੁੱਧੀ-ਸੰਪੰਨ ਹਨ।

Verse 7

तयोर्मम च यन्मात्रा बाल्ये स्तन्यं यथा मुखे । तथावबोधो विन्यस्तः कर्णयोरवनिपते ॥

ਜਿਵੇਂ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਰੱਖਿਆ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਡੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਪਾਈ।

Verse 8

तयोर्मम च विज्ञेयाः पदार्था ये मता नृभिः । प्राकाश्यं मनसो नीतास्ते मात्रा नास्य पार्थिव ॥

ਮਨੁੱਖ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜਾਣਣਯੋਗ ਪਦਾਰਥਾਂ/ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਾਡੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

Verse 9

यथैकमर्थे यातानामेकस्मिन्नवसीदति । दुःखं भवति साधूनां ततास्माकं महीपते ॥

ਜਿਵੇਂ ਇੱਕੋ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਨਿਕਲੇ ਸੱਜਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਜਦੋਂ ਡੋਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਭਲਿਆਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਵੀ ਹੈ।

Verse 10

गार्हस्थ्यमोहमापन्ने सीदत्यस्मिन्नरेश्वर । सम्बन्धिन्यस्य देहस्य बिभ्रति भ्रातृकल्पनाम् ॥

ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਇਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ, ਇਸ ਦੇਹ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ‘ਭਰਾਤ੍ਰਤਾ’ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਕਰਦਾ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 11

ततो मया विनिश्चित्य दुःखाद्वैराग्यभावना । भविष्यतीत्यस्य भवानित्युद्योगाय संश्रितः ॥

ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਨਿਸਚੇ ਕਰਕੇ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਉਪਜੇਗੀ, ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ (ਸਹਾਇਕ ਵਜੋਂ) ਸ਼ਰਨ ਲਈ।

Verse 12

तदस्य दुःखाद्वैराग्यं सम्बोधादवनिपते । समुद्भूतं कृतं कार्यं भद्रं तेऽस्तु व्रजाम्यहम् ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਤੁਹਾਡਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ; ਮੈਂ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 13

उष्ट्वा मदालसागर्भे पीत्वा सत्सास्तथा स्तनम् । नान्यनारीसुतैर्यातं वर्त्म यात्विति पार्थिव ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮਦਾਲਸਾ ਦੀ ਕੁੱਖ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਧ (ਅਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ) ਪੀ ਕੇ—ਤੂੰ ਉਸ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲ ਜੋ ਹੋਰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਤੁਰਿਆ।

Verse 14

विचार्य तन्मया सर्वं युष्मत्संश्रयपूर्वकम् । कृतं तच्चापि निष्पन्नं प्रयास्ये सिद्धये पुनः ॥

ਇਹ ਸਭ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਜੋ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਮੁੜ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 15

उपेक्ष्यते सीदमाणः स्वजनो बान्धवः सुहृत् । यैर्नरेन्द्र ! न तान् मन्ये सेन्द्रिया विकला हि ते ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਵਜਨਾਂ—ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ—ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਵਿਵੇਕ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 16

सुहृदि स्वजने बन्धौ समर्थे योऽवसीदति । धर्मार्थकाममोक्षेभ्यो वाच्या स्ते तत्र न त्वसौ ॥

ਜੋ ਸਮਰੱਥ ਮਿੱਤਰ, ਆਪਣੇ ਸਵਜਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਫ਼ਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਚੂਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਨ ਦੇ ਵੀ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਉਪਦੇਸ਼ ਕੇਵਲ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਹੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।

Verse 17

एतत् त्वत्सङ्गमाद् भू प ! मया कार्यं महत् कृतम् । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि ज्ञानभाग्भव सत्तम ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਧ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ; ਮੈਂ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣ।

Verse 18

काशिराज उवाच उपकारस्त्वया साधोः अलर्कस्य कृतो महान् । ममोपकाराय कथं न करोṣi स्वमानसम् ॥

ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੁਸੀਂ ਧਰਮੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਅਲਰਕ ਮੁਨੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਵੱਲ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ?

Verse 19

फलदायी सतां सद्भिः सङ्गमो नाफलो यतः । तस्मात् तवत्संश्रयाद् युक्ता मया प्राप्ता समुन्नतिः ॥

ਸੱਜਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਉੱਨਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।

Verse 20

सुबाहुरुवाच धर्मार्थकाममोक्षाख्यं पुरुषार्थचतुष्टयम् । तत्र धर्मार्थकामास्ते सकला हीयतेऽपरः ॥

ਸੁਬਾਹੁ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਮੋਖਸ਼ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 21

तत्ते संक्षेपतो वक्ष्ये तदिहैकमनाः शृणु । श्रुत्वा च सम्यगालोच्य यतेथाः श्रेयसे नृप ॥

ਇਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਸੁਣ। ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਨ ਕਰ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰ।

Verse 22

ममेति प्रत्ययो भू प ! न कार्योऽहमिति त्वया । सम्यगालोच्य धर्मो हि धर्माभावे निराश्रयः ॥

ਹੇ ਰਾਜਾ, ‘ਮੇਰਾ’ ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾ ਪਾਲ, ਨਾ ਹੀ ‘ਮੈਂ’ ਵਾਲਾ ਅਹੰਕਾਰ। ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ—ਧਰਮ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਵੀ ਬੇਆਧਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

कस्याहमिति संज्ञेयमित्यालोच्य त्वयात्मना । बाह्यान्तर्गतं आलॊच्य आलॊच्यापररात्रिषु ॥

ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰ—‘ਇਹ “ਮੈਂ” ਦੀ ਸਮਝ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ?’ ਬਾਹਰਲੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ ਕੇ, ਰਾਤ ਦਰ ਰਾਤ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮਨਨ ਕਰ।

Verse 24

अव्यक्तादिविशेषान्तम् अविकारम् अचेतनम् । व्यक्ताव्यक्तं त्वया ज्ञेयं ज्ञाता कश्चाहमित्युत ॥

ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਅਕਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਜੋ ਅਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਜੜ ਹੈ—ਉਸ ਵਿਅਕਤ-ਅਵ੍ਯਕਤ ਨੂੰ ਤੂੰ ਸਮਝ। ਫਿਰ ‘ਮੈਂ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣਨਹਾਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਹੈ, ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ।

Verse 25

एतस्मिन्नेव विज्ञानॆ विज्ञान्तमखिलं त्वया । अनात्मन्यात्मविज्ञानमखे खमिति मूढता ॥

ਇਸੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਾ। ਪਰ ਅਨਾਤਮ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਲੱਭਣਾ—ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਖੋਜਣਾ—ਸਿਰਫ਼ ਮੋਹ ਹੈ।

Verse 26

सोऽहं सर्वगतो भूप ! लोकसंव्यवहारतः । मयेदमुच्यते सर्वं त्वया पृष्टो व्रजाम्यहम् ॥

‘ਸੋਹੰ’—ਮੈਂ ਹੀ ਉਹ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ, ਹੇ ਰਾਜਾ—ਇਹ ਮੈਂ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 27

एवमुक्त्वा ययौ धीमान् ! सुबाहुः काशिभूमिपम् । काशिराजोऽपि संपूज्य सोऽलर्कं स्वपुरं ययौ ॥

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸੁਬਾਹੂ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅਲਰਕ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 28

अलर्कोऽपि सुतं ज्येष्ठमभिषिच्य नराधिपम् । वनं जगाम सन्त्यक्तसर्वसङ्गः स्वसिद्धये ॥

ਅਲਰਕ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਆਸਕਤੀਆਂ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਆਤਮਿਕ ਸਾਧਨਾ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 29

ततः कालेन महता निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः । प्राप्य योगर्धिमतुलां परं निर्वाणमाप्तवान् ॥

ਫਿਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹੀ ਹੋ ਕੇ, ਅਤੁੱਲ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਨਿਰਵਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 30

पश्यन् जगदिदं सर्वं सदेवासुरमानुषम् । पाशैर्गुणमयैर्बद्धं बध्यमानञ्च नित्यशः ॥

ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਾਂ, ਅਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਦੇ ਫਾਹਿਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਹੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਬੱਝਦਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ।

Verse 31

पुत्रादिभ्रातृपुत्रादि-स्वपारक्यादिभावितैः । आकृष्यमाणं करणैर्दुःखार्तं भिन्नदर्शनम् ॥

ਉਸ ਨੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਘਸੀਟਿਆ ਜਾਂਦਾ, ‘ਪੁੱਤਰ’, ‘ਭਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ’, ‘ਆਪਣਾ’ ਤੇ ‘ਪਰਾਇਆ’ ਵਰਗੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਵੇਖਿਆ।

Verse 32

अज्ञानपङ्कगर्भस्थमनुद्धारं महामतिः । आत्मानञ्च समुत्तीर्णं गाथामेतामगायत ॥

ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਕੀਚੜ-ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਨਾ ਬਚਾਏ ਗਏ ਵੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਿਆ ਜਾਣ ਕੇ ਇਹ ਗਾਥਾ ਗਾਈ।

Verse 33

अहो कष्टं यदस्माभैः पूर्वं राज्यमनुष्ठितम् । इति पश्चान्मया ज्ञातं योगान्नास्ति परं सुखम् ॥

‘ਹਾਇ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਧਰਮ ਨਿਭਾਇਆ—ਕਿੰਨਾ ਦੁਖਦਾਇਕ ਸੀ!’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ ਮੈਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਯੋਗ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ।

Verse 34

जड उवाच तातैनं त्वं समातिष्ठ मुक्तये योगमुत्तमम् । प्राप्स्यसे येन तद् ब्रह्म यत्र गत्वा न शोचसि ॥

ਜੜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਆਰੇ, ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਇਸ ਪਰਮ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰ। ਇਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਫਿਰ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 35

ततोऽहमपि यास्यामि किं यज्ञैः किं जपेन मे । कृतकृत्यस्य करणं ब्रह्मभावाय कल्पते ॥

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਵੀ ਸੰਨਿਆਸ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਯੱਗਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ, ਜਪ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਜਿਸ ਨੇ ਕਰਤਵ੍ਯ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਅੱਗੇ ਦਾ ‘ਕਰਮ’ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਲਈ ਹੀ ਹੈ।

Verse 36

त्वत्तोऽनुज्ञामवाप्याहं निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः । प्रयतिष्ये तथा मुक्तौ यथा यास्यामि निर्वृतिम् ॥

ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮੈਂ—ਦ੍ਵੰਦ੍ਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹੀ—ਮੋਖ਼ਸ਼ ਲਈ ਐਸਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਨਿਰਵਾਣ-ਸਮਾਨ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।

Verse 37

पक्षिण ऊचुः एवमुक्त्वा स पितरं प्राप्यानुज्ञां ततश्च सः । ब्रह्मन् ! जगाम मेधावी परित्यक्तपरिग्रहः ॥

ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ, ਮਾਲਕੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 38

सोऽपि तस्य पिता तद्वत् क्रमेण सुमहामतिः । वानप्रस्थं समास्थाय चतुर्थाश्रममभ्यगात् ॥

ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ—ਵੱਡੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ—ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੌਥੇ ਆਸ਼੍ਰਮ, ਅਰਥਾਤ ਸੰਨਿਆਸ, ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 39

तत्रात्मजं समासाद्य हित्वा बन्धं गुणादिकम् । प्राप सिद्धिं परां प्राज्ञस्तत्कालोपात्तसंमतिः ॥

ਉੱਥੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਉਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ—ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਉਪਜਣ ਕਰਕੇ—ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 40

एतत्ते कथितं ब्रह्मन् ! यत्पृष्टा भवता वयम् । सुविस्तरं यथावच्च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੂੰ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਯਥਾਵਤ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?