Adhyaya 54: Cosmography of Jambudvipa: Continents, Oceans, Varshas, and Mount Meru

Verse 1

कrauष्टुकिरुवाच । कति द्वीपाः समुद्राः वा पर्वताः वा कति द्विज । कियन्ति चैव वर्षाणि तेषां नद्यश्च का मुने ॥

ਕ੍ਰੌਸ਼ਟੁਕੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਕਿੰਨੇ ਦੀਪ, ਕਿੰਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਕਿੰਨੇ ਪਹਾੜ ਹਨ? ਅਤੇ ਕਿੰਨੇ ਵਰ੍ਹਸ਼ (ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਮੁਨੀ?

Verse 2

महाभूतप्रमाणं च लोकालोकं तथैव च । पर्यासं परिमाणं च गतिं चन्द्रार्कयोः अपि ॥

ਨਾਲ ਹੀ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦੇ ਮਾਪ, ਲੋਕਾਲੋਕ (ਲੋਕ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਸੀਮਾ), ਜਗਤ ਦੀ ਪਰਿਧੀ ਤੇ ਵਿਸਤਾਰ, ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਗਤੀ-ਮਾਰਗ ਵੀ ਦੱਸੋ।

Verse 3

एतत् प्रब्रूहि मे सर्वं विस्तरेण महामुने ॥

ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਓ।

Verse 4

मार्कण्डेय उवाच । शतार्धकोटिविस्तारा पृथिवी कृत्स्रशो द्विज । तस्या हि स्थानमखिलं कथयामि शृणुष्व तत् ॥

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਧਰਤੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਿਸਤਾਰ ਚੌੜਾਈ ਵਿੱਚ ‘ਸੌ ਪੰਜਾਹ ਕਰੋੜ’ (ਯੋਜਨ) ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਸਮੂਹ ਬਣਤਰ/ਵਿਨਿਆਸ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਸੁਣੋ।

Verse 5

ये ते द्वीपा मया प्रोक्ता जम्बूद्वीपादयो द्विज । पुष्करान्ता महाभाग शृण्वेषां विस्तरं पुनः ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਹੇ ਭਾਗ੍ਯਵਾਨ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਪਾਂ ਦਾ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਸੀ—ਜੰਬੂਦੀਪ ਤੋਂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੱਕ—ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਫਿਰ ਸੁਣੋ।

Verse 6

द्वीपात् तु द्विगुणो द्वीपो जम्बुः प्लक्षोऽथ शाल्मलः । कुशः क्रौञ्चस्तथा शाकः पुष्करद्वीप एव च ॥

ਹਰ ਦ੍ਵੀਪ ਪਿਛਲੇ ਦ੍ਵੀਪ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣਾ ਹੈ—ਜੰਬੂਦ੍ਵੀਪ, ਪਲਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵੀਪ, ਫਿਰ ਸ਼ਾਲਮਲ, ਕੁਸ਼, ਕ੍ਰੌਂਚ, ਸ਼ਾਕ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰਦ੍ਵੀਪ।

Verse 7

लवणेक्षु-सुरा-सर्पिर्दधि-दुग्ध-जलाब्धिभिः । द्विगुणैर्द्विगुणैर्वृद्ध्या सर्वतः परिवेष्टिताः ॥

ਉਹ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਲੂਣ, ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ, ਸੁਰਾ, ਘਿਉ, ਦਹੀਂ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹਨ; ਹਰ ਅਗਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਪਿਛਲੇ ਨਾਲੋਂ ਦੋਗੁਣਾ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 8

जम्बुद्वीपस्य संस्थानं प्रवक्ष्येऽहं निबोध मे । लक्षमेकं योजनानां वृत्तौ विस्तारदैर्घ्यतः ॥

ਮੈਂ ਜੰਬੂਦ੍ਵੀਪ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਇਸ ਦੀ ਪਰਿਧੀ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਤੇ ਲੰਬਾਈ ਵੀ ਉਨੀ ਹੀ ਹੈ।

Verse 9

हिमवान् हेमकूटश्च ऋषभो मेरुरेव च । नीलः श्वेतस्तथा शृङ्गी सप्तास्मिन् वर्षपर्वताः ॥

ਹਿਮਵਾਨ, ਹੇਮਕੂਟ, ਰਿਸ਼ਭ ਅਤੇ ਮੇਰੂ; ਨੀਲ, ਸ਼ਵੇਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ—ਇਹ ਇਸ (ਜੰਬੂਦ੍ਵੀਪ) ਦੇ ਸੱਤ ਵਰ੍ਹਸ਼-ਪਰਬਤ ਹਨ।

Verse 10

द्वौ लक्षयोजनायामौ मध्ये तत्र महाचलौ । तयोर्दक्षिणतो यौ तु यौ तथोत्तरतो गिरी ॥

ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਮਹਾਨ ਪਰਬਤ ਹਨ; ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਪਰਬਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹਨ—

Verse 11

दशभिर्दशभिर्न्यूनैः सहस्रैस्तैः परस्परम् । द्विसाहस्त्रोच्छ्रयाः सर्वे तावद्विस्तारिणश्च ते ॥

ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹਰ ਇੱਕ ਦਸ ਯੋਜਨ ਘੱਟ ਹੈ। ਸਭ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਕੋ ਮਾਪ ਦੇ ਹਨ।

Verse 12

समुद्रान्तः प्रविष्टाश्च षडस्मिन् वर्षपर्वताः । दक्षिणोत्तरतो निम्ना मध्ये तुङ्गायता क्षितिः ॥

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰ੍ਹਸ਼-ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਨੀਵੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਚਕਾਰ ਉੱਚੀ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।

Verse 13

वेद्यर्धे दक्षिणे त्रीणि त्रीणि वर्षाणि चोत्तरे । इलावृतं तयोर्मध्ये चन्द्रार्धाकारवत् स्थितम् ॥

ਇਸ (ਵਿਸ਼ਵ) ਵੇਦੀ-ਭੂਮੀ ਦੇ ਦੱਖਣ ਅਰਧ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਅਰਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅੱਧ-ਚੰਦ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 14

ततः पूर्वेण भद्राश्वं केतुमालञ्च पश्चिमे । इलावृतस्य मध्ये तु मेरुः कनकपर्वतः ॥

ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕੇਤੁਮਾਲ। ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸੁਵਰਨ ਪਹਾੜ ਮੇਰੂ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 15

चतुरशीतिसाहस्रस्तस्योच्छ्रायो महागिरेः । प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्विस्तीर्णः षोडशैव तु ॥

ਉਸ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਦੀ ਉਚਾਈ ਚੌਰਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੇਠਾਂ (ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ) ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਵੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੀ ਹੈ।

Verse 16

शरावसंस्थितत्वाच्च द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः । शुक्लः पीतो ’सितो रक्तः प्राच्यादिषु यथाक्रमम् ॥

ਇਹ ਸ਼ਰਾਵ (ਛੱਲਾ ਪਿਆਲਾ) ਦੇ ਆਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਬੱਤੀ (ਮਾਪ) ਤੱਕ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ਼ਵੇਤ, ਪੀਤ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਕਤ ਰੰਗ ਹਨ।

Verse 17

विप्रो वैश्यस्तथा शूद्रः क्षत्रियश्च स्ववर्णतः । तस्योपरि तथैवाष्टौ पुर्यो दिक्षु यथाक्रमम् ॥

ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵੈਸ਼੍ਯ, ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰੀਅ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਵੀ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਅੱਠ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ।

Verse 18

इन्द्रादिलोकपालानां तन्मध्ये ब्रह्मणः सभा । योजनानां सहस्राणि चतुर्दश समुच्छ्रिता ॥

ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਭਾ-ਭਵਨ ਹੈ। ਉਹ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।

Verse 19

अयुतोच्छ्रायास्तस्याधस्तथा विष्कम्भवर्वताः । प्राच्यादिषु क्रमेणैव मन्दरो गन्धमादनः ॥

ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਗੰਧਮਾਦਨ (ਆਦਿ) ਹਨ।

Verse 20

विपुलश्च सुपार्श्वश्च केतुपादपशोभिताः । कदम्बो मन्दरे केतुर् जम्बुवा गन्धमादने ॥

ਵਿਪੁਲ ਅਤੇ ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਕੇਤੂ ਰੁੱਖ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ। ਮੰਦਰ ਉੱਤੇ ਕਦੰਬ ਰੁੱਖ ਹੈ; ਗੰਧਮਾਦਨ ਉੱਤੇ ਜੰਬੂ ਰੁੱਖ ਹੈ।

Verse 21

विपुले च तथाश्वत्थः सुपार्श्वे च वटो महान् । एकादशशतायामा योजनानामिमे नगाः ॥

ਵਿਪੁਲ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥ (ਪੀਪਲ) ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਵਟ (ਬਰਗਦ) ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਗਿਆਰਾਂ ਸੌ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ।

Verse 22

जठरो देवकूटश्च पूर्वस्यां दिशि पर्वतौ । आनीलनिषधौ प्राप्तौ परस्परनिरन्तरौ ॥

ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਠਰ ਅਤੇ ਦੇਵਕੂਟ—ਇਹ ਦੋ ਪਹਾੜ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਆਨੀਲ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਧ ਵੀ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਦੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ।

Verse 23

निषधः पारियात्रश्च मेरोः पार्श्वे तु पश्चिमे । यथा पूर्वौ तथाचैतावानीलनिषधायतौ ॥

ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਨਿਸ਼ਧ ਅਤੇ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਬ ਦੇ ਉਹ ਦੋ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀ ਆਨੀਲ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਧ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 24

कैलासो हिमवांश्चैव दक्षिणेन महाचलौ । पूर्वपश्चायतावेतावर्णवान्तरव्यवस्थितौ ॥

ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਕੈਲਾਸ ਅਤੇ ਹਿਮਵਾਨ—ਇਹ ਦੋ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰਣ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੱਦ-ਬੰਦੀ ਵਜੋਂ ਸਥਿਤ ਹਨ।

Verse 25

शृङ्गवान् जारुधिश्चैव तथैवोत्तरपर्वतौ । यतैव दक्षिणे तद्वदर्णप्वान्तरव्यवस्थितौ ॥

ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵੀ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ ਅਤੇ ਜਾਰੁਧੀ—ਇਹ ਦੋ ਪਹਾੜ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਵੀ ਵਰਣ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੱਦਾਂ ਵਜੋਂ ਸਥਿਤ ਹਨ।

Verse 26

मर्यादापर्वताः ह्येते कथ्यन्तेऽष्टौ द्विजोत्तम । हिमवद्धेमकूटादिपर्वतानां परस्परम् ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹਿਮਵਤ ਅਤੇ ਹੇਮਕੂਟ ਆਦਿ ਪਰਸਪਰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਿਤ ਇਹ ਅੱਠ ਮਰਿਆਦਾ-ਪਹਾੜ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 27

नवयोजनसाहस्रं प्रागुदग्दक्षिणोत्तरम् । मेरोरिलावृते तद्वदन्तरे वै चतुर्दिशम् ॥

ਪੂਰਬ, ਉੱਤਰ, ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਤਨਾ ਹੀ ਹੈ।

Verse 28

फलानि यानि वै जम्ब्वाः गन्धमादनपर्वते । गजदेहप्रमाणानि पतन्ति गिरिमूर्धनि ॥

ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਜੰਬੂ ਰੁੱਖ ਦੇ ਫਲ—ਹਰ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਜਿੰਨਾ ਵੱਡਾ—ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।

Verse 29

तेषां स्त्रावात् प्रभवति ख्याता जम्बूनदीति वै । यत्र जाम्बूनदं नाम कनकं सम्प्रजायते ॥

ਉਹਨਾਂ ਫਲਾਂ ਦੇ ਵਹਿੰਦੇ ਰਸ ਤੋਂ ‘ਜੰਬੂਨਦੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਦੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ‘ਜਾਂਬੂਨਦ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸੋਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 30

सा परिक्रम्य वै मेरुं जम्बूमूलं पुनर्नदी । विशति द्विजशार्दूल पीयमाना जनैश्च तैः ॥

ਉਹ ਨਦੀ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਜੰਬੂ (ਰੁੱਖ) ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦੇ ਬਾਘ, ਉੱਥੇ ਦੇ ਜੀਵ ਉਸ ਨੂੰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।

Verse 31

भद्राश्वेऽश्वशिरा विष्णुर्भारते कूर्मसंस्थितिः । वराहः केतुमाले च मत्स्यरूपस्तथोत्तरे ॥

ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਸ਼੍ਵਸ਼ਿਰਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੂਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਕੇਤੁਮਾਲ ਵਿੱਚ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਤਸ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 32

तेषु नक्षत्रविन्यासाद्विषयाः समवस्थिताः । चतुष्वपि द्विजश्रेष्ठ ग्रहाभिभवपाठकाः ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਖੇਤਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਿਯਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਅਤਿ-ਪ੍ਰਬਲ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਾਠਕ-ਜਾਣਕਾਰ ਹਨ।