Adhyaya 73: The Uttama Manvantara: Classes of Devas, Indra Sushanti, and the Royal Lineage
औत्तममन्वन्तरवर्णनम् (Auttama-manvantara-varṇanam)
Birth of the Goddess
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਔੱਤਮ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਸੁਸ਼ਾਂਤੀ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਧਰਮ-ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਹਿਤ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਨਿਰੂਪਣ ਹੈ।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 73
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे औत्तममन्वन्तरे द्विसप्ततितमोऽध्यायः । त्रिसप्ततितमोऽध्यायः- ७३ । मार्कण्डेय उवाच । मन्वन्तरे तृतीयेऽस्मिन् औत्तमस्य प्रजापतेः । देवानिन्द्रमृषीन् भूपान् निबोध गदतो मम ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਔੱਤਮ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਤਿਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਔੱਤਮ ਦੇ ਇਸ ਤੀਜੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦੇਵ, ਇੰਦਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਤੋਂ ਸਮਝੋ।
Verse 2
स्वधामानस्तथा देवा यथानामानुकारिणः । सत्याख्यश्च द्वितीयोऽन्यस्त्रिदशानां तथा गणः ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਗਣ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸਵਧਾਮਾਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਤੀਹ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਗਣ ‘ਸਤਿਆਖ੍ਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।
Verse 3
तृतीये तु गणॆ देवाः शिवाख्या मुनिसत्तम । शिवाः स्वरूपतस्ते तु श्रुताः पापप्रणाशनाः ॥
ਤੀਜੇ ਗਣ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦੇਵ ‘ਸ਼ਿਵਾਖ੍ਯ’ ਕਹੇ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੰਗਲਮਯ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 4
प्रतर्दनाख्यश्च गणो देवानां मुनिसत्तम । चतुर्थस्तत्र कथित औत्तमस्यान्तरे मनोः ॥
ਅਤੇ ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਔੱਤਮ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਚੌਥੇ ਗਣ ਵਜੋਂ ‘ਪ੍ਰਤર્દਨ’ ਨਾਮ ਦੇ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 5
वशवर्तिनः पञ्चमेऽपि देवास्तत्र गणॆ द्विज । यथाख्यातस्वरूपास्तु सर्व एव महामुने ॥
ਪੰਜਵੇਂ ਗਣ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹੇ ਦਵਿਜ, ਦੇਵ ‘ਵਸ਼ਵਰਤਿਨ’ ਸਨ। ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਵਰਣਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਸਨ।
Verse 6
एते देवगणाः पञ्च स्मृता यज्ञभुजस्तथा । मन्वन्तरे मनुश्रेष्ठे सर्वे द्वादशका गणाः ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਇਹ ਪੰਜ ਗਣ ਅਤੇ ਯੱਗ ਦੇ ਭਾਗੀ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਉੱਤਮ ਮਨੂ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਗਣ ਬਾਰਾਂ ਵਰਗਾਂ (ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ) ਵਜੋਂ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 7
तेषामिन्द्रो महाभागस्त्रैलोक्ये स गुरुर्भवेत् । शतं क्रतूनामाहृत्य सुशान्तिर्नाम नामतः ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਚਾਰਯ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸੌ ਯੱਗ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ‘ਸੁਸ਼ਾਂਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 8
यस्योपसर्गनाशाय नामाक्षरविभूषिता । अद्यापि मानवैर्गाथा गीयते तु महीतले ॥
ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਵਿਪੱਤੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗਾਥਾ ਅੱਜ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 9
शुशान्तिर्देवराट् कान्तः शुशान्तिं स प्रयच्छति । सहितः शिवसत्याद्यैस्तथैव वशवर्तिभिः ॥
ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਸਰਵਰਾਜ ਸੁਸ਼ਾਂਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ‘ਸੁਸ਼ਾਂਤੀ’ (ਉੱਤਮ ਸ਼ਾਂਤੀ) ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ, ਸਤ੍ਯ ਆਦਿ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਵਸੂਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਵਾਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਵੀ।
Verse 10
अजः परशुचिर्दिव्यो महाबलपराक्रमः । पुत्रस्तस्य मनोरासन् विख्यातास्त्रिदशोपमाः ॥
ਉਸ ਮਨੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਜ ਸੀ—ਕੁਹਾੜੀ (ਪਰਸ਼ੂ) ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ, ਦਿਵ੍ਯ, ਮਹਾਂ ਬਲ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲਾ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ, ਤ੍ਰਿੰਸ਼ਤ् (ਤੀਹ ਦੇਵਾਂ) ਦੇ ਸਮਾਨ।
Verse 11
तत्सूतिसम्भवैर्भूमिः पालिताभून्नरेश्वरैः । यावन्मन्वन्तर तस्य मनोरुत्तमतेजसः ॥
ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਤੇਜਸਵੀ ਮਨੂ ਦਾ ਮਨਵੰਤਰ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 12
चतुर्युगानां संख्याता साधिका ह्येकसप्ततिः । कृतत्रेतादिसंज्ञानां यान्युक्तानि युगे मया ॥
ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕਹੱਤਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਧ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਵਾਲੇ ਉਹ ਯੁਗ ਮੈਂ ਯੁਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਹਨ।
Verse 13
स्वतेजसा हि तपसो वरिष्ठस्य महात्मनः । तनयाश्चान्तरे तस्मिन् सप्त सप्तर्षयोऽभवन् ॥
ਤਪ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ, ਉਸ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜੋ ਸੱਤ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਬਣੇ।
Verse 14
तृतीयमेतत्कथितं तव मन्वन्तरं मया । तामसस्य चतुर्थन्तु मनोरन्तरमुच्यते ॥
ਇਹ ਤੀਜਾ ਮਨਵੰਤਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਚੌਥਾ ਮਨਵੰਤਰ-ਅੰਤਰ ਤਾਮਸ ਮਨੂ ਦਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
वियोनिजन्मनो यस्य यशसा द्योतितं जगत् । जन्म तस्य मनोर् ब्रह्मन् ! श्रूयतां गदतो मम ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਤਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ—ਉਸ ਮਨੂ ਦਾ ਜਨਮ, ਜੋ ਅਯੋਨਿਜ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ।
Verse 16
अतीन्द्रियमशेषाणां मनूनाञ्चरितं तथा । तथा जन्मापि विज्ञेयं प्रभावश्च महात्मनाम् ॥
ਸਾਰੇ ਮਨੂਆਂ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਤਿਸ਼ਯ ਪ੍ਰਭਾਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter’s inquiry is structural and cosmological rather than casuistic: it explains how dharmic order is maintained in a given Manvantara through clearly named divine classes (devagaṇas), a stabilizing Indra, and a parallel human kingship that protects the earth—linking ritual economy (yajña) to cosmic governance.
It completes the Auttama (third) Manvantara profile by listing its devagaṇas, naming its Indra (Śuśānti), indicating the Manu’s progeny (Aja) and the kingship that sustains the world, and then explicitly announces the shift to the next cycle: the Tāmasa (fourth) Manvantara and its Manu’s distinctive birth and potency.
The text emphasizes administrative taxonomy (five devagaṇas), the Manvantara’s Indra (Śuśānti) with a remembered protective name, the Manu’s lineage through Aja and earth-protecting kings, and a yuga-based duration marker; these provide a complete closure of Auttama’s order so the narration can pivot cleanly to the Tāmasa Manvantara’s origin-story and extraordinary Manu-birth.