Adhyaya 42: Dattatreya on the Yogic Import of Oṃ (Praṇava): Matras, Worlds, and Liberation
ॐप्रणवयोगविवेचन (Oṃpraṇavayogavivecana)
Origin of Species
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂਕਾਰ/ੴ (ਓਮ)’ ਦਾ ਯੋਗਿਕ ਅਰਥ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅ-ਉ-ਮ ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਂ ਦਾ ਦੇਹ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਤਵ ਦੱਸ ਕੇ, ਜਪ-ਧਿਆਨ-ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ ਚਿੱਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਗਿਆਨੋਦਯ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 42
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे योगिचर्यानामैकचत्वारिंशोऽध्यायः । द्विचत्वारिंशोऽध्यायः । दत्तात्रेय उवाच । एवं यो वर्तते योगी सम्यग्योगव्यवस्थितः । न स व्यावर्तितुं शक्यो जन्मान्तरशतैरपि ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਯੋਗੀ ਦੇ ਆਚਰਨ’ ਵਾਲਾ ਇਕਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਬਿਆਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਯੋਗੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮ੍ਯਕ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸੈਂਕੜੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦਾ।
Verse 2
दृष्ट्वा च परमात्मानं प्रत्यक्षं विश्वरूपिणम् । विश्वपादशिरोग्रीवं विश्वेशं विश्वभावनम् ॥
ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਵੇਖਿਆ—ਜੋ ਜਗਤ-ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਰਨ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਆਪ ਹੀ ਜਗਤ ਹਨ; ਜੋ ਜਗਤ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਉਤਪੱਤ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ।
Verse 3
तत्प्राप्तये महत्पुण्यमोमित्येकाक्षरं जपेत् । तदेवाध्ययनं तस्य स्वरूपं शृण्वतः परम् ॥
ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਪਰਮ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਇਕ ਅੱਖਰ ‘ਓਂ’ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਤੱਤ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਉਹੀ ਪਰਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।
Verse 4
अकारश्च तथोकारो मकारश्चाक्षरत्रयम् । एता एव त्रयो मात्राḥ सत्त्वराजसतामसाḥ ॥
‘ਅ’, ‘ਉ’ ਅਤੇ ‘ਮ’—ਇਹ ਤਿੰਨ ਵਰਣ ਹਨ। ਇਹੀ ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਂ ਹਨ: ਸਤ੍ਤਵ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ।
Verse 5
निर्गुणा योगिगम्यान्या चार्धमात्रोर्ध्वसंस्थिता । गान्धारीति च विज्ञेया गान्धारस्वरसंश्रया ॥
ਉਹ ਅਰਧ-ਮਾਤਰਾ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਆਮ ਧੁਨੀ-ਸਤਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ‘ਅਰਧ-ਮਾਤਰਾ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਗਾਂਧਾਰ ਸੁਰ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਗਾਂਧਾਰੀ’ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 6
पिपीलिकागतिस्पर्शा प्रयुक्ता मूर्ध्नि लक्ष्यते । यथा प्रयुक्त ओङ्गारः प्रतिनिर्याति मूर्धनि ॥
ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚਿਟੀਆਂ ਦੀ ਚਾਲ ਵਰਗਾ ਬਹੁਤ ਸੁੱਖਮ ਸਪਰਸ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਓਂ’ ਨੂੰ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁੜ ਚੋਟੀ ਵੱਲ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।
Verse 7
तथोङ्कारमयो योगी त्वक्षरे त्वक्षरो भवेत् । प्राणो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म वेध्यमनुत्तमम् ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਓਂਮਯ ਯੋਗੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅੱਖਰ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਧਨੁਸ਼ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਤੀਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਉਹ ਅਤੁੱਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਧਣਾ ਹੈ।
Verse 8
अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् । ओमित्येतत् त्रयो वेदास्त्रयो लोकास्त्रयोऽग्नयः ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਸਚੇਤਤਾ ਨਾਲ ਵੇਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਓਂ’ ਹੀ ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗਾਂ ਹਨ।
Verse 9
विष्णुर्-ब्रह्मा-हरश्चैव ऋक्सामानि यजूṃषि च । मात्राः सार्धाश्च तिस्त्रश्च विज्ञेयाः परमार्थतः ॥
ਵਿਸ਼ਣੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਹਰ; ਅਤੇ ਰਿਗ, ਸਾਮ, ਯਜੁਸ—ਇਹ ਸਭ ਪਰਮ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਅਰਧ-ਮਾਤਰਾ ਸਮੇਤ ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹਨ।
Verse 10
तत्र युक्तस्तु यो योगी स तल्लयमवाप्नुयात् । अकारस्त्वथ भूर्लोक उकारश्चोच्यते भुवः ॥
ਜੋ ਯੋਗੀ ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਯਕ ਰੂਪ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ‘ਅ’ਕਾਰ ਭੂਰਲੋਕ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਉ’ਕਾਰ ਭੁਵਃ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
सव्यञ्जनो मकारश्च स्वर्लोकः परिकल्प्यते । व्यक्ता तु प्रथमा मात्रा द्वितीयाव्यक्तसंज्ञिता ॥
‘ਮ’ਕਾਰ ਆਪਣੇ ਵਿਅੰਜਨ-ਤੱਤ ਸਮੇਤ ਸ੍ਵਰਗਲੋਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਲਪਿਤ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਮਾਤਰਾ ‘ਵ੍ਯਕਤ’ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ‘ਅਵ੍ਯਕਤ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 12
मात्रा तृतीया चिच्छक्तिरर्धमात्रा परं पदम् । अनेनैव क्रमेणैता विज्ञेया योगभूमयः ॥
ਤੀਜੀ ਮਾਤਰਾ ਚਿਤ੍-ਸ਼ਕਤੀ ਰੂਪ ਹੈ; ਅਰਧ-ਮਾਤਰਾ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਦੀਆਂ ਭੂਮੀਆਂ/ਪਦਵੀਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 13
ओमित्यuccāraṇāt sarvaṃ gṛhītaṃ sadasad bhavet । ह्रस्वा तु प्रथमा मात्रा द्वितीया दैर्घ्यसंयुता ॥
‘ਓਂ’ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ—ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ—ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਮਾਤਰਾ ਹ੍ਰਸ੍ਵ ਹੈ; ਦੂਜੀ ਮਾਤਰਾ ਦੀਰਘ-ਸੰਯੁਕਤ (ਦੀਰਘ) ਹੈ।
Verse 14
तृतीया च प्लुतार्धाख्या वचसः सा न गोचरा । इत्येतदक्षरं ब्रह्म परमोङ्कारसंज्ञितम् ॥
ਤੀਜੀ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਲੁਤਾਰਧ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਧਾਰਣ ਬੋਲੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇਹੀ ਅਕ੍ਸ਼ਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਓਂਕਾਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 15
यस्तु वेद नरः सम्यक् तथा ध्यायति वा पुनः । संसारचक्रमुत्सृज्य त्यक्तत्रिविधबन्धनः ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਤੱਤਵਤಃ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਬੰਧਨ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਛੁਟ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
प्राप्रोति ब्रह्मणि लयं परमे परमात्मनि । अक्षीणकर्मबन्धश्च ज्ञात्वा मृत्युमरिष्टतः ॥
ਉਹ ਪਰਮ, ਉੱਚਤਮ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣ ਕੇ, ਭਾਵੇਂ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਹਾਲੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਵੀ ਉਹ ਅਡੋਲ, ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਮੁਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
उत्क्रान्तिकाले संस्मृत्य पुनर्योगित्वमृच्छति । तस्मादसिद्धयोगेन सिद्धयोगेन वा पुनः । ज्ञेयान्यरिष्टानि सदा येनोत्क्रान्तौ न सीदति ॥
ਪ੍ਰਯਾਣ ਵੇਲੇ (ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ) ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਯੋਗੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ—ਯੋਗ ਅਜੇ ਅਧੂਰਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਿੱਧ—ਸਦਾ ਮੌਤ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਲੱਛਣ ਜਾਣਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਨ ਡੋਲ ਨਾ ਜਾਵੇ।
Frequently Asked Questions
The chapter investigates how the praṇava (Oṃ) functions as Brahman-in-sound and as a disciplined yogic method: by mapping its phonetic components to cosmic principles and prescribing concentrated practice, it argues that Oṃ-japa and contemplation can dissolve bondage and culminate in laya (merger) in the supreme Paramātman.
This Adhyaya does not develop Manvantara chronology or Manu lineages; instead, it provides a doctrinal yogic exegesis that can be read as a universal soteriological insert within the broader Purāṇic framework, independent of specific Manvantara transitions.
Adhyaya 42 is outside the Devi Mahatmyam (chapters 81–93) and contains no direct Śākta stuti, goddess-epithets, or battle narrative; its focus is praṇava-yoga and a triadic theism (Viṣṇu–Brahmā–Hara) articulated as correspondences within Oṃ.