Adhyaya 10: Jaimini’s Questions on Birth, Death, Karma, and the Embodied Journey

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे … नाम नवमोऽध्यायः । दशमोऽध्यायः । जैमिनिरुवाच— संशयं द्विजशार्दूलाः प्रब्रूत मम पृच्छतः । आविर्भावतिरोभावौ भूतानां यत्र संस्थितौ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਨੌਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਡੀ ਅਤੇ ਬਕ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਹੁਣ ਦਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੈਮਿਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬਾਘੋ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਠੇ ਸੰਦੇਹ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਕਰੋ। ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਲੀਨ ਹੋਣਾ ਕਿਸ ਆਧਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ?

Verse 2

कथं सञ्जायते जन्तुः कथं वा सविवर्धते । कथं वोदरमध्यस्थस्तिष्ठत्यङ्गनिपीडितः ॥

ਜੀਵ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਧਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਵਧਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕੈਦ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਗਰਭ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?

Verse 3

निष्क्रान्तिमुदरात् प्राप्य कथं वा वृद्धिमृच्छति । उत्क्रान्तिकाले च कथञ्चिद्भावेन वियुज्यते ॥

ਗਰਭ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਵਧਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਕਿਹੜੀ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਉਹ ਦੇਹ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

Verse 4

कृत्स्नो मृतस्तथाश्नाति उभे सुकृतदुष्कृते । कथं ते च तथा तस्य फलं सम्पादयन्त्युत ॥

ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ—ਦੋਵੇਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਉਹ ਕਰਮ ਉਸ ਲਈ ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ?

Verse 5

कथं न जीर्यते तत्र पिण्डीकृत इवाशये । स्त्रीकोष्ठे यत्र जीर्यन्ते भुक्तानि सुगुरूण्यपि । भक्ष्याणि यत्र नो जन्तुर्जीर्यते कथमल्पकः ॥

ਉੱਥੇ ਉਹ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਪਏ ਗੋਲੇ ਵਾਂਗ ਹਜ਼ਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ? ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਖਾਧਾ ਭਾਰੀ ਭੋਜਨ ਵੀ ਹਜ਼ਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਛੋਟਾ ਜੀਵ ਭੱਖਣਯੋਗ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹਜ਼ਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਕਿਵੇਂ?

Verse 6

एतन्मे ब्रूत सकलं सन्देहोक्तिविवर्जितम् । तदेतत् परमं गुह्यं यत्र मुह्यन्ति जन्तवः ॥

ਸੰਦੇਹ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਬਿਨਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਜੀਵ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 7

पक्षिण ऊचुः प्रश्नभारोऽयमतुलस्त्वयास्मासु निवेशितः । दुर्भाव्यः सर्वभूतानां भावाभावसमाश्रितः ॥

ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਬੇਮਿਸਾਲ ਭਾਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸੋਚਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਤ-ਅਸਤ (ਹੋਣ-ਨਾ ਹੋਣ) ਦੇ ਭੇਦ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।

Verse 8

तं शृणुष्व महाभाग यथा प्राह पितुः पुरा । पुत्रः परमधर्मात्मा सुमतिर्नाम नामतः ॥

ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣੋ—ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਪਰਮ ਧਰਮੀ ਸੀ, ਨਾਮ ਸੁਮਤੀ।

Verse 9

ब्राह्मणो भार्गवः कश्चित् सुतमाह महामतिः । कृतोपनयनं शान्तं सुमतिं जडरूपिणम् ॥

ਇੱਕ ਭਾਰਗਵ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਮਤੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ—ਜਿਸ ਦਾ ਉਪਨਯਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ, ਪਰ ਮੰਦ ਬੁੱਧੀ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਸੀ।

Verse 10

वेदानधीष्व सुमते यथानुक्रममादितः । गुरुशुश्रूषणे व्यग्रो भैक्षान्नकृतभोजनः ॥

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਸੁਮਤੀ, ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਰਹਿ, ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਮੁਤਾਬਕ ਭਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਅੰਨ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ।”

Verse 11

ततो गार्हस्थ्यमास्थाय चेष्ट्वा यज्ञाननुत्तमान् । इष्टमुत्पादयापत्यमाश्रयेथा वनं ततः ॥

ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਉੱਤਮ ਯੱਗ ਕਰਕੇ, ਇੱਛਿਤ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੰਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ (ਅਰਥਾਤ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ)।

Verse 12

वनस्थश्च ततो वत्स परिव्राड् निःपरिग्रहः । एवमाप्स्यसि तद्ब्रह्म यत्र गत्वा न शोचसि ॥

ਅਤੇ ਫਿਰ, ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਿਆਂ, ਪਰਿਗ੍ਰਹ-ਰਹਿਤ ਪਰਿਵ੍ਰਾਜਕ ਬਣ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 13

पक्षिण ऊचुः इत्येवमुक्तो बहुशो जडत्वान्नाह किञ्चन । पितापि तं सुबहुशः प्राह प्रीत्या पुनः पुनः ॥

ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤੱਥਾਪਿ ਉਸ ਦੀ ਜੜਤਾ ਜਿਹੀ ਦਿਸਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਵੀ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 14

इति पित्रा सुतस्नेहात् प्रलोभि मधुराक्षरम् । स चोद्यमानो बहुशः प्रहस्येदमथाब्रवीत् ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤਾ ਨੇ ਪੁੱਤਰ-ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ (ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ)। ਅਤੇ ਉਹ, ਬਾਰ ਬਾਰ ਉਕਸਾਏ ਜਾਣ ਤੇ, ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਫਿਰ ਇਹ ਬੋਲਿਆ।

Verse 15

तातैतद्बहुशोऽभ्यस्तं यत् त्वयाद्योपदिश्यते । तथैवान्यानि शास्त्राणि शिल्पानि विविधानि च ॥

ਪਿਤਾ ਜੀ, ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਇਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਅਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਣਿਆ ਵੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਲਾਵਾਂ ਵੀ।

Verse 16

जन्मनामयुतं साग्रं मम स्मृतिपथं गतम् । निर्वेदाः परितोषाश्च क्षयवृद्ध्युदये गताः ॥

ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਨਮ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹ੍ਰਾਸ, ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ।

Verse 17

शत्रुमित्रकलत्राणां वियोगाः सङ्गमास्तथा । मातरो विविधा दृष्टाः पितरो विविधास्तथा ॥

ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਹੋਏ ਹਨ। ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਵੇਖੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪਿਉ ਵੀ।

Verse 18

अनुभूतानि सौख्यानि दुःखानि च सहस्रशः । बान्धवा बहवः प्राप्ताः पितरश्च पृथग्विधाः ॥

ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਗ਼ਮ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੱਜਣ-ਸਬੰਧੀ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਿਉ ਵੀ।

Verse 19

विण्मूत्रपिच्छिले स्त्रीणां तथा कोष्ठे मयोषितम् । पीडाश्च सुभृशं प्राप्ता रोगाणां च सहस्रशः ॥

ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਦਾ ਲੇਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗਰਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਮਾਸ-ਮਈ ‘ਇਸਤ੍ਰੀ’—ਅਰਥਾਤ ਦੇਹ ਦੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਸਮੱਗਰੀ—ਹੋਦੀ ਹੈ। ਵੱਡੀਆਂ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਸਹੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੋਗ ਵੀ।

Verse 20

गर्भदुःखान्यनेकानि बालत्वे यौवने तथा । वृद्धतायां तथाप्तानि तानि सर्वाणि संस्मरे ॥

ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਚਪਨ ਤੇ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 21

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणाञ्चापि योनिषु । पुनश्च पशुकीटानां मृगाणामथ पक्षिणाम् ॥

ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਦੀਆਂ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਸ਼ੂਆਂ, ਕੀੜਿਆਂ, ਮਿਰਗਾਂ (ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ) ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਨਮਿਆ ਹਾਂ।

Verse 22

तथैव राजभृत्यानां राज्ञाञ्चाहवशालिनाम् । समुत्पन्नोऽस्मि गेहेषु तथैव तव वेश्मनि ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਰਾਜ-ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਫੌਜਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਨਮ ਲਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੈਂ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।

Verse 23

भृत्यतां दासतां चैव गतोऽस्मि बहुशो नृणाम् । स्वामित्वमीश्वरत्वं च दरिद्रत्वं तथा गतः ॥

ਕਈ ਵਾਰ ਮੈਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰ ਅਤੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਮਾਲਕੀ ਤੇ ਸਰਦਾਰੀ ਵੀ ਪਾਈ ਹੈ—ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਵੀ।

Verse 24

हतं मया हतश्चान्यैर्हतं मे घातितं तथा । दत्तं ममाऽन्यैरन्येभ्यो मया दत्तमनेकशः ॥

ਮੈਂ ਮਾਰਿਆ ਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਵੀ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਮਰਵਾਇਆ ਵੀ ਹੈ। ਜੋ ਮੇਰਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 25

पितृमातृसुहृद्भ्रातृकलत्रादिकृतेन च । तुष्टोऽसकृत् तथा दैन्यमश्रुधौताऽननो गतः ॥

ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਮਿੱਤਰ, ਭਰਾ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਆਂਸੂਆਂ ਨਾਲ ਧੁੱਲੇ ਚਿਹਰੇ ਸਮੇਤ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਡਿੱਗਿਆ ਹਾਂ।

Verse 26

एवं संसारचक्रेऽस्मिन् भ्रमता तात सङ्कटे । ज्ञानमेतन्मया प्राप्तं मोक्षसम्प्राप्तिकारकम् ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਿਆਂ ਮੈਂ ਉਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 27

विज्ञाते यत्र सर्वोऽयमृग्यजुः सामसंज्ञितः । क्रियाकलापो विगुणो न सम्यक् प्रतिभाति मे ॥

ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਤੱਤ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਿਗ, ਯਜੁਸ ਅਤੇ ਸਾਮ ਨਾਮਕ ਸਾਰਾ ਕਰਮਕਾਂਡ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਇਹ ਕਰਮ-ਸਮੂਹ ਮੈਨੂੰ ਪਰਮਾਰਥਿਕ ਪੁੰਨ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।

Verse 28

तस्मादुत्पन्नबोधस्य वेदैः किं मे प्रयोजनम् । गुरुविज्ञानतृप्तस्य निरीहस्य सदात्मनः ॥

ਇਸ ਲਈ, ਮੇਰੇ ਲਈ—ਜਿਸ ਦੀ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਉੱਠ ਚੁੱਕੀ ਹੈ—ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਮੈਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ, ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਟਿਕਿਆ ਹਾਂ।

Verse 29

षट् प्रकारक्रियादुःखसुखहर्षरसैश्च यत् । गुणैश्च वर्जितं ब्रह्म तत् प्राप्स्यामि परं पदम् ॥

ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਕਰਮ ਦੇ ਛੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁੱਖ, ਸੁਖ, ਹਰਖ ਤੇ ਰਸ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਵੀ ਅਤੀਤ ਹੈ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪਰਮ ਪਦ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 30

रसहर्षभयोद्वेगक्रोधामर्षजरातुराम् । विज्ञातां स्वमृगग्राहिसंघपाशशताकुलाम् ॥

ਮੈਂ ਇਸ ਦੇਹਧਾਰੀ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਰਸ-ਭਾਵ, ਖੁਸ਼ੀ, ਡਰ, ਉਥਲ-ਪੁਥਲ, ਕ੍ਰੋਧ, ਵੈਰ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ—ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੁੱਟੇ ਸੈਂਕੜੇ ਫੰਦੇਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ—ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ।

Verse 31

तस्माद्यास्याम्यहं तात त्यक्त्वेमां दुःखसन्ततिम् । त्रयीधर्ममधर्माढ्यं किं पापफलसन्निभम् ॥

ਇਸ ਲਈ, ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਇਸ ਦੁੱਖ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਵੇਦ-ਤ੍ਰਈ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਉਸ ਲੋਕਿਕ ਧਰਮ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜੋ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਫਲ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ?

Verse 32

पक्षिण ऊचुः तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हर्षविस्मयगद्गदम् । पिता प्राह महाभागः स्वसुतं हृष्टमानसः ॥

ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ—ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਗਲਾ ਭਰ ਆਇਆ—ਉਹ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਪਿਤਾ ਮਨੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।

Verse 33

पितोवाच किमेतद्वदसे वत्स कुतस्ते ज्ञानसम्भवः । केन ते जडता पूर्वमिदानीञ्च प्रबुद्धता ॥

ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਬੱਚੇ, ਤੂੰ ਐਸਾ ਕਿਉਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ? ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਆਨ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ? ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਦਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਜਾਗਰੂਕਤਾ?

Verse 34

किन्नु शापविकारोऽयं मुनिदेवकृतस्तव । यत्ते ज्ञानं तिरोभूतमाविर्भावमुपागतम् ॥

ਕੀ ਇਹ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਕੀਤੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਆਇਆ ਬਦਲਾਅ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੇਰਾ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਗਿਆਨ ਹੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ?

Verse 35

पुत्र उवाच शृणु तात ! यथा वृत्तं ममेदं सुख-दुःखदम् । यश्चाहमासमन्यस्मिन् जन्मन्यस्मत्परन्तु यत् ॥

ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਿਤਾ ਜੀ, ਸੁਣੋ—ਇਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆ, ਜੋ ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੋਵੇਂ ਲਿਆਇਆ; ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਇਸ ਜਨਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕੀ ਸੀ।

Verse 36

अहमासं पुरा विप्रो न्यस्तात्मा परमात्मनि । आत्मविद्याविचारेषु परां निष्ठामुपागतः ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ; ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਕੇ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪਰਮ ਨਿਸ਼ਠਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

Verse 37

सततं योगयुक्तस्य सतताभ्याससङ्गमात् । सत्संयोगात् स्वस्वभावाद्विचारविधिशोधनात् ॥

ਜੋ ਸਦਾ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਹੈ—ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਗਤ ਨਾਲ, ਸਤਸੰਗ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਮਾਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਾਲ—

Verse 38

तस्मिन्नवे परा प्रीतिर्ममासीद्युञ्जतः सदा । आचार्यताञ्च सम्प्राप्तः शिष्यसन्देहहृत्तमः ॥

ਉਸ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਮਿਲਿਆ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਆਚਾਰਯ ਪਦ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 39

ततः कालेन महता ऐकान्तिकमुपागतः । अज्ञानाकृष्टसद्भावो विपन्नश्च प्रमादतः ॥

ਫਿਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਇਕਾਂਤ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਪਰ ਅਗਿਆਨ ਨੇ ਮੇਰਾ ਸੱਚਾ ਸੁਭਾਵ ਖਿੱਚ ਕੇ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਦ ਨਾਲ ਮੈਂ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 40

उत्क्रान्तिकालादारभ्य स्मृतिलोपो न मेऽभवत् । यावदब्दं गतं चैव जन्मनां स्मृतिमागताम् ॥

ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਹੀ ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਆਈ; ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ ਨਾਲ (ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਵੀ) ਮੈਨੂੰ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਰਹੀ।

Verse 41

पूर्वाभ्यासेन तेनैव सोऽहं तात जितेन्द्रियः । यतिष्यामि तथा कर्तुं न भविष्ये यथा पुनः ॥

ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਉਸੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਐਸਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 42

ज्ञानदानफलं ह्येतद्यज्जातिस्मरणं मम । न ह्येतत्प्राप्यते तात त्रयीधर्माश्रितैर्नरैः ॥

ਮੇਰੀ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਇਹ ਯਾਦ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦਾ ਹੀ ਫਲ ਹੈ। ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਵੇਦ-ਤ੍ਰਯੀ ਦੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੇ।

Verse 43

सोऽहं पूर्वाश्रमादेव निष्ठाधर्ममुपाश्रितः । एकान्तित्वमुपागम्य यतिष्याम्यात्ममोक्षणे ॥

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਅਡੋਲ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਏਕਾਂਤ ਨਿਸ਼ਠਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 44

तद्ब्रूहि त्वं महाभाग यत्ते संशयिकं हृदि । एतावता॑पि ते प्रीतिमुत्पाद्यानृण्यमाप्नुयाम् ॥

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਸੰਦੇਹ ਹਜੇ ਬਾਕੀ ਹੈ? ਇੰਨਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਾਂ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਕਰਜ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂ।

Verse 45

पक्षिण ऊचुः पिता प्राह ततः पुत्रं श्रद्धधत् तस्य तद्वचः । भवता यद्वयं पृष्टाः संसारग्रहणाश्रयम् ॥

ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਦ ਪਿਤਾ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ— ‘ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਫੜਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਣ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ…’

Verse 46

पुत्र उवाच शृणु तात यथा तत्त्वमनुभूतं मयासकृत् । संसारचक्रमजरं स्थितिर्यस्य न विद्यते ॥

ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ, ਮੈਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜੋ ਸੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣੋ। ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਅਜਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਠਹਿਰਾਉ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ।

Verse 47

सोऽहं वदामि ते सर्वं तवैवानुज्ञया पितः । उत्क्रान्तिकालादारभ्य यथा नान्यो वदिष्यति ॥

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪਿਤਾ, ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।

Verse 48

ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीृतः । भिनत्ति मर्मस्थानानि दीप्यमानो निरिन्धनः ॥

ਦੇਹ ਦੀ ਤਪਸ਼, ਜਦੋਂ ਭਿਆਨਕ ਵਾਯੂਆਂ ਨਾਲ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਧੱਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣ-ਮਰਮਾਂ ਨੂੰ ਭੇਦਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਧਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਧਧਕਦੀ ਹੈ।

Verse 49

उदानो नाम पवनस्ततश्चोर्ध्वं प्रवर्तते । भुक्तानामम्बुभक्ष्याणामधोगतिनिरोधकृत् ॥

ਫਿਰ ‘ਉਦਾਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵਾਯੂ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖਾਧੇ-ਪੀਤੇ ਦੀ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 50

ततो येनाम्बुदानानि कृतान्यन्नरसास्तथा । दत्ताः स तस्य आह्लादमापदि प्रतिपद्यते ॥

ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਨ ਤੇ ਰਸਭਰੀ ਪੋਸ਼ਣ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਦੇ ਵੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਠੰਡਕ ਅਤੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 51

अन्नानि येन दत्तानि श्रद्धापूतेन चेतसा । सोऽपि तृप्तिमवाप्नोति विनाप्यन्नेन वै तदा ॥

ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਕਰਕੇ ਅੰਨ ਦਾ ਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅੰਨ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 52

येनानृतानि नोक्तानि प्रीतिभेदः कृतो न च । आस्तिकः श्रद्धधानश्च स सुखं मृत्युमृच्छति ॥

ਜਿਸ ਨੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਇਆ—ਆਸਤਿਕ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 53

देवब्राह्मणपूजायां ये रता नानसूयवः । शुक्ला वदान्या ह्रीमन्तस्ते नराः सुखमृत्यवः ॥

ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਸਤਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਰਸ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਈਰਖਾ ਰਹਿਤ, ਪਵਿੱਤਰ, ਦਾਨੀ ਅਤੇ ਨਿਮਰ ਹਨ—ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਮੌਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 54

यो न कामान्न संरम्भान्न द्वेषाद्धर्ममुत्सृजेत् । यथोक्तकारी सौम्यश्च स सुखं मृत्युमृच्छति ॥

ਜੋ ਕਾਮ, ਤੁਰੰਤ ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਕਰਕੇ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਜੋ ਯਥੋਕਤ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਸੁਭਾਉ ਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 55

अवारिदायिनो दाहं क्षुधाञ्चानन्नदायिनः । प्राप्नुवन्ति नराः काले तस्मिन् मृत्यावुपस्थिते ॥

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੜਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਨ ਦਾ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਉਹ ਭੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮੌਤ ਆ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।

Verse 56

शीतं जयन्तीन्धनदास्तापं चन्दनदायिनः । प्राणघ्नीं वेदनां कष्टां ये चानुद्वेगकारिणः ॥

ਜੋ ਇੰਧਨ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਠੰਢ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਚੰਦਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣਹਰ ਕਠੋਰ ਪੀੜਾ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।

Verse 57

मोहाज्ञानप्रदातारः प्राप्नुवन्ति महद्भयम् । वेदनाभिरुदग्राभिः प्रपीड्यन्तेऽधमा नराः ॥

ਜੋ ਮੋਹ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਮਹਾਂ ਡਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਧਮ ਲੋਕ ਤੀਖੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਨਾਲ ਤੜਫਦੇ ਹਨ।

Verse 58

कूटसाक्षी मृषावादी यश्चासदनुशास्ति वै । ते मोहमृत्यवः सर्वे तथा वेदविन्दकाः ॥

ਝੂਠਾ ਗਵਾਹ, ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜੋ ਅਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਵੇ—ਉਹ ਸਭ ਮੋਹ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਵੇਦ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ।

Verse 59

विभीषणाः पूतिगन्धाः कूटमुद्गरपाणयः । आगच्छन्ति दुरात्मानो यमस्य पुरुषास्तदा ॥

ਫਿਰ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਡਰਾਉਣੇ, ਬਦਬੂਦਾਰ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਗਦਾਵਾਂ ਧਾਰੇ—ਉਹ ਪਾਪੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ।

Verse 60

प्राप्तेषु दृक्पथं तेषु जायते तस्य वेपथुः । क्रन्दत्यविरतं सोऽथ भ्रातृ-मातृसुतानथ ॥

ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੰਬਣੀ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਭਰਾ, ਮਾਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹੈ।

Verse 61

सास्य वागस्फुटा तात एकवर्णा विभाव्यते । दृष्टिश्च भ्राम्यते त्रासाच्छ्वासाच्छुष्यत्यथाननम् ॥

ਤਦ, ਪ੍ਰਿਏ, ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਇਕੋ ਧੁਨੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਵੇ; ਡਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਡੋਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਔਖੀ ਸਾਹ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਤੇ ਚਿਹਰਾ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 62

ऊर्ध्वश्वासान्वितः सो ’थ दृष्टिभङ्गसमन्वितः । ततः स वेदनाविष्टस्तच्छरीरं विमुञ्चति ॥

ਤਦ ਉਹ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਟੁੱਟ ਕੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦਰਦ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 63

वाय्वग्रसारी तद्रूपं देहमन्यत् प्रपद्यते । तत्कर्मजं यातनार्थं न मातृ-पितृसम्भवम् । तत्प्रमाणवयो ’वस्था-संस्थानैः प्राग्भवं यथा ॥

ਤਦ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਯਾਤਨਾ ਭੋਗਣ ਲਈ ਨਿਯਤ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਨਹੀਂ। ਮਾਪ, ਉਮਰ-ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਸਰੀਰ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 64

ततो दूतॊ यमस्याशु पाशैर्बध्नाति दारुणैः । दण्डप्रहारसम्भ्रान्तं कर्षते दक्षिणां दिशम् ॥

ਤਦ ਯਮ ਦਾ ਦੂਤ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਪਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਡੰਡੇ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਹੱਕਾ-ਬੱਕਾ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਘਸੀਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 65

कुश-कण्टक-वलमीक-शङ्कु-पाषाणकर्कशे । तथा प्रदीप्तज्वलने क्वचिच्छृभ्रशतोत्कटे ॥

ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਦੇ ਕੰਡਿਆਂ, ਦੀਮਕ ਦੇ ਟੀਲਿਆਂ, ਖੂੰਟਿਆਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਰੁੱਖਾ ਬਣਿਆ ਕਠੋਰ ਰਸਤਾ—ਕਿਤੇ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਤਿੱਖੀਆਂ ਨੋਕਾਂ ਨਾਲ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ—

Verse 66

प्रदीप्तादित्यतप्ते च दह्यमाने तदंशुभिः । कृष्यते यमदूतैश्चाशिवसन्नादभीषणैः ॥

ਤਿੱਖੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੜੀ ਹੋਈ ਤਪਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਅਸ਼ੁਭ ਤੇ ਭਿਆਨਕ, ਕ੍ਰੂਰ ਚੀਖਾਂ ਮਾਰਦੇ ਯਮਦੂਤ ਉਸ ਨੂੰ ਘਸੀਟ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 67

विकृष्यमाणस्तैर्घोरैर्भक्ष्यमाणः शिवाशतैः । प्रयाति दारुणे मार्गे पापकर्मा यमक्षयम् ॥

ਉਹਨਾਂ ਭਿਆਨਕ ਦੂਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਘਸੀਟਿਆ ਜਾ ਕੇ, ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਗਿੱਧੜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨੋਚਿਆ-ਖਾਧਾ ਜਾ ਕੇ, ਪਾਪ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਯਮ ਦੇ ਧਾਮ ਵੱਲ ਉਸ ਡਰਾਉਣੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ।

Verse 68

छत्रोपानत्प्रदातारो ये च वस्त्रप्रदा नराः । ये यान्ति मनुजा मार्गं तं सुखेन तथान्नदाः ॥

ਜੋ ਛਤਰੀ ਅਤੇ ਜੁੱਤੀ-ਚੱਪਲ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੱਪੜੇ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਅਜੇਹੇ ਲੋਕ ਉਹ ਰਸਤਾ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਅੰਨ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 69

एवं क्लेशाननुभवन्नवशः पापपीडितः । नीयते द्वादशाहेन धर्मराजपुरं नरः ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲੇਸ਼ ਭੋਗ ਕੇ, ਬੇਸਹਾਰਾ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਧਰਮਰਾਜ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 70

कलेवरे दह्यमाने महान्तं दाहमृच्छति । ताड्यमाने तथैवार्तिं छिद्यमाने च दारुणाम् ॥

ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਸਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਭਾਰੀ ਸੜਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਭਿਆਨਕ ਯਾਤਨਾ।

Verse 71

क्लिद्यमाने चिरतरं जन्तुर्दुःखमवाप्नुते । स्वेन कर्मविपाकेन देहान्तरगतोऽपि सन् ॥

ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦਇਆਣੀ ਤੇ ਜੀਰਨ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਉਹ ਜੀਵ, ਹੋਰ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕਣ ਤੇ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਕਰਮ-ਵਿਪਾਕ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਣ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 72

तत्र यद्वान्धवास्तोयं प्रयच्छन्ति तिलैः सह । यच्च पिण्डं प्रयच्छन्ति नीयमानस्तदश्नुते ॥

ਉੱਥੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤਿਲਾਂ ਸਮੇਤ ਜੋ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਪਿੰਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਉਹ ਜੀਵ ਉਹੀ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 73

तैलाभ्यङ्गो बान्धवानामङ्गसंवाहनञ्च यत् । तेन चाप्याय्यते जन्तुर्यच्चाश्नन्ति सबान्धवाः ॥

ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਤੇਲ-ਅਭਿਆੰਗ ਅਤੇ ਅੰਗ-ਮਰਦਨ ਉਸ ਪ੍ਰੇਤ ਜੀਵ ਨੂੰ ਵੀ ਤਾਜ਼ਗੀ ਤੇ ਆਸਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਸਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਜੋ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨਾਲ ਵੀ।

Verse 74

भूमौ स्वपद्भिर्नात्यन्तं क्लेशमाप्नोति बान्धवैः । दानं ददद्भिश्च तथा जन्तुराप्याय्यते मृतः ॥

ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਤੁਰਦਾ ਉਹ (ਪ੍ਰੇਤ) ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮ੍ਰਿਤ ਜੀਵ ਵੀ ਪਾਲਿਆ ਤੇ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 75

नीयमानः स्वकं गेहं द्वादशाहं स पश्यति । उपभुङ्क्ते तथा दत्तं तोयपिण्डादिकं भुवि ॥

ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨ ਆਪਣਾ ਹੀ ਘਰ ਵੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਪਾਣੀ, ਪਿੰਡ ਆਦਿ ਵੀ ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 76

द्वादशाहात् परं घोरमायसं भीषणाकृतिम् । याम्यं पश्यत्यथो जन्तुः कृष्यमाणः पुरं ततः ॥

ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਜੀਵ ਯਾਮ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਨਗਰੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਲੋਹੇ ਦੀ ਬਣੀ, ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪ ਵਾਲੀ—ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘਸੀਟ ਕੇ ਉਸੇ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 77

गतमात्रोऽतिरक्ताक्षं भिन्नाञ्जनचयप्रभम् । मृत्युकालान्तकादीनां मध्ये पश्यति वै यमम् ॥

ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ, ਕਾਲ, ਅੰਤਕ ਆਦਿ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਯਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਤੀਖੇ ਲਾਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਕੁੱਟੇ ਕਾਜਲ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ।

Verse 78

दंष्ट्राकरालवदनं भ्रकुटीदरुणाकृतिम् । विरूपैर्भोषणैर्वक्त्रैर्वृतं व्याधिशतैः प्रभुम् ॥

ਉਹ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਦੰਸ਼ਟਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁਖ ਭਿਆਨਕ ਬਣਿਆ, ਡਰਾਉਣੀ ਭ੍ਰੂਕੁਟੀ ਨਾਲ; ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਗੱਜਦੇ ਮੁਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘੇਰਿਆ।

Verse 79

दण्डासक्तं महाबाहुं पाशहस्तं सुभैरवम् । तन्निर्दिष्टां ततो याति गतिं जन्तुः शुभाशुभाम् ॥

ਡੰਡ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਮਹਾ-ਭਿਆਨਕ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਜੀਵ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ।

Verse 80

रौरवे कूटसाक्षी तु याति यश्चानृतो नरः । तस्य स्वरूपं गदतो रौरवस्य निशामय ॥

ਝੂਠਾ ਗਵਾਹ ਅਤੇ ਅਸੱਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਜੋ ਰੌਰਵ (ਨਰਕ) ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਸੁਣੋ।

Verse 81

योजनानां सहस्रे द्वे रौरवो हि प्रमाणतः । जानुमात्रप्रमाणश्च ततः श्वभ्रः सुदुस्तरः ॥

ਰੌਰਵ ਨਾਮ ਦਾ ਨਰਕ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ‘ਸ਼੍ਵਭ੍ਰ’ ਨਾਮ ਦੀ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਖਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਾਪ ਕੇਵਲ ਘੁੱਟਣ ਤੱਕ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 82

तत्राङ्गारचयोपेतं कृतञ्च धरणीसमम् । जाज्वल्यमानस्तीव्रेण तापिताङ्गारभूमिना ॥

ਉੱਥੇ ਧਰਤੀ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਸਮਤਲ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਦਹਕਦੇ ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਭਿਆਨਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੜਦੇ ਕੋਇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸੜਦੀਆਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਝੁਲਸੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ।

Verse 83

तन्मध्ये पापकर्माणं विमुञ्चन्ति यमानुगाः । स दह्यमानस्तीव्रेण वह्निना तत्र धावति ॥

ਉਸ ਥਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਪਾਪ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਉੱਥੇ ਦੌੜਦਾ ਤੇ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 84

पदे पदे च पादो 'स्य शीर्यते जीर्यते पुनः । अहोरात्रेणोद्धरणं पादन्यासं च गच्छति ॥

ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੈਰ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 85

एवं सहस्रमुत्तीर्णो योजनानां विमुच्यते । ततो 'न्यं पापशुद्ध्यर्थं तादृङ्निरयमृच्छति ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਯਾਤਨਾ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਉਹ ਉਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 86

ततः सर्वेषु निस्तीर्णः पापी तिर्यक्त्वमश्नुते । कृमिकीटपतङ्गेषु श्वापदे मशकादिषु ॥

ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਨਰਕ ਲੰਘ ਕੇ ਪਾਪੀ ਪਸ਼ੂ-ਯੋਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕੀੜਿਆਂ, ਕੀਟਾਂ ਅਤੇ ਪਤੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ, ਮੱਛਰਾਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ।

Verse 87

गत्वा गजद्रुमाद्येषु गोष्वश्वेषु तथैव च । अन्यासु चैव पापासु दुःखदासु च योनिषु ॥

ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਆਦਿ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਹ ਹੋਰ ਪਾਪਮਈ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 88

मानुषं प्राप्य कुब्जो वा कुत्सितो वामनो 'पि वा । चण्डालपुक्कसाद्यासु नरो योनिषु जायते ॥

ਮੁੜ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਕੁੱਬੜਾ, ਤਿਰਸਕਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਬੌਣਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਚਾਂਡਾਲ, ਪੁੱਕਸ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 89

अवशिष्टेन पापेन पुण्येन च समन्वितः । ततश्चारोहणीं जातिं शूद्रवैश्यनृपादिकाम् ॥

ਬਚੇ ਹੋਏ ਪਾਪ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਉੱਚਾ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੂਦਰਾਂ, ਵੈਸ਼ਿਆਂ, ਰਾਜਿਆਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ।

Verse 90

विप्रदेवेन्द्रतां चापि कदाचिदवरोहणीम् । एवन्तु पापकर्माणे नरकेषु पतन्त्यधः ॥

ਕਦੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਪਣ ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ-ਪਦ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਥੱਲੇ ਉਤਰਦੀਆਂ ਜਨਮ-ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਪਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤੇ ਹੋਏ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।

Verse 91

यथा पुण्यकृतो यान्ति तन्मे निगदतः शृणु । ते यमेन विनिर्दिष्टां यान्ति पुण्यां गतिं नराः ॥

ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਯਮ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸ਼ੁਭ ਨਿਯਤੀ-ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 92

प्रगीतगन्धर्वगणाः प्रवृत्ताप्सरसाङ्गणाः । हारनूपुरमाधुर्य-शोभितान्युत्तमानि च ॥

ਉੱਥੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਗੀਤ ਗਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਕ੍ਰੀੜਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨੂਪੁਰਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਛਬੀ ਨਾਲ ਸਜੇ ਉੱਤਮ ਆਨੰਦ।

Verse 93

प्रयान्त्याशु विमानानि नानादिव्यास्त्रगुज्ज्वलाः । तस्माच्च प्रच्युता राज्ञामन्येषां च महात्मनाम् ॥

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਵਿਮਾਨ ਤੁਰੰਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਸਵਰਗ-ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਪੁੰਨ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਤਮਾ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 94

जायन्ते च कुले तत्र सद्वृत्तपरिपालकाः । भोगान् सम्प्राप्नुवन्त्युग्रांस्ततो यान्त्यूर्ध्वमन्यथा ॥

ਉਹ ਉੱਥੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਬਲਵਾਨ ਭੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਮੁੜ ਉੱਪਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜਾਂ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 95

अवरोहणीं च सम्प्राप्य पूर्ववद्यान्ति मानवाः । एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा जन्तुर्विपद्यते । अतः शृणुष्व विप्रर्षे यथा गर्भं प्रपद्यते ॥

ਅਵਰੋਹ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਪਤਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਹੁਣ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਰਿਸ਼ੀ, ਸੁਣ ਕਿ ਉਹ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।