Adhyaya 58: The Kurma-Form of Narayana: Mapping Bharata through Nakshatras, Regions, and Planetary Afflictions
कूर्मसंस्थान-नक्षत्रदेशवर्णन (Kūrma-saṃsthāna–Nakṣatra-Deśa-Varṇana)
The Solar Attendants
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਕੂರ್ಮ-ਰੂਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ-ਸਮਾਨ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਸ਼-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਗ੍ਰਹ-ਪੀੜਾਂ ਨਾਲ ਜਨਪਦਾਂ ’ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਫ਼ਤਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਉਪਾਅ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 58
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणेऽथ नद्यादिवर्णन नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । अष्टपञ्चाशोऽध्यायः—५८ । क्रौष्टुकिरुवाच भगवन् कथितं सम्यक् भवता भारतं मम । सरितः पर्वता देशा ये च तत्र वसन्ति वै ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਨਦੀਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਸਤਾਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਹੁਣ ਅਠਾਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੌਸ਼ਟੁਕੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਗਵਨ! ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਭਾਰਤ-ਭੂਮੀ—ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜ, ਜਨਪਦ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 2
किन्तु कूर्मस्त्वया पूर्वं भारते भगवान् हरिः । कथितस्तस्य संस्थानं श्रोतुमिच्छाम्यशेषतः ॥
ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਸੀਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਕੂਰਮ—ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ—ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਕੂਰਮ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 3
कथं स संस्थितो देवः कूर्मरूपी जनार्दनः । शुभाशुभं मनुष्याणां व्यज्यते च ततः कथम् । यथामुखं यथापादन्तस्य तद्ब्रूह्यशेषतः ॥
ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਜਨਾਰਦਨ ਕੱਛੂਏ (ਕੂਰਮ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਥਿਤ ਹੈ? ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਓ।
Verse 4
मार्कण्डेय उवाच प्राङ्मुखो भगवान् देवः कूर्मरूपी व्यवस्थितः । आक्रम्य भारतं वर्षं नवभेदमिदं द्विज ॥
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਕੂਰਮ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਹੇ ਦਵਿਜ, ਭਾਰਤ-ਵਰਸ਼ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਇਹ ਨੌਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵੰਡ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।
Verse 5
नवधा संस्थितान्यस्य नक्षत्राणि समन्ततः । विषयाश्च द्विजश्रेष्ठ ये सम्यक् तान्निबोध मे ॥
ਉਸ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨੌਂ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਨਯਸਤ ਹਨ। ਅਤੇ ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਵਿਸ਼ਯ/ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲੈ।
Verse 6
वेदमन्त्राः विमाण्डव्याः शाल्वनीपास्तथा शकाः । उज्जिहानास्तथा वत्स घोषसंख्यास्तथा खसाः ॥
(ਉਹ ਲੋਕ/ਇਲਾਕੇ:) ਵੇਦਮੰਤ੍ਰ, ਵਿਮਾਂਡਵ੍ਯ, ਸ਼ਾਲਵਨੀਪ ਅਤੇ ਸ਼ਕ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਜਿਹਾਨ; ਅਤੇ ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਘੋਸ਼ਸੰਖ੍ਯ ਅਤੇ ਖਸ ਵੀ।
Verse 7
मध्ये सारस्वता मत्स्याः शूरसेनाः समाथुराः । धर्मारण्याः ज्योतिषिकाः गौरग्रीवा गुडाश्मकाः ॥
ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਾਰਸਵਤ, ਮਤਸ੍ਯ, ਸ਼ੂਰਸੇਨ ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ। (ਨਾਲ ਹੀ) ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ, ਜੋਤਿਸ਼ਿਕ, ਗੌਰਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਗੁਡਾਸ਼੍ਮਕ ਵੀ ਹਨ।
Verse 8
कालकोटिसपाषण्डाः पारियात्रनिवासिनः । कापिङ्गलाः कुरुर्बाह्यस्तथैवोडुम्बरा जनाः ॥
ਕਾਲਕੋਟੀ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ੰਡ, ਪਾਰਿਆਤ੍ਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ; ਕਾਪਿੰਗਲ; ਬਾਹਰੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕੁਰੂ; ਅਤੇ ਉਡੁੰਬਰ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਲੋਕ—ਇਹ (ਉੱਥੇ) ਹਨ।
Verse 9
वैदेहकाः सपाञ्चालाः संकेताḥ कङ्कमारुताः । गजाह्वयाश्च कूर्मस्य जलमध्यानिवासिनः ॥
ਵੈਦੇਹਕ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਸਮੇਤ; ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਕੰਗਮਾਰੁਤ; ਅਤੇ ਗਜਾਹਵਯ—ਇਹ ਸਭ ਕੂਰਮ ਦੇ ਮੱਧਲੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 10
कृत्तिका रोहिणी सौम्या एतेषां मध्यवासिनाम् । नक्षत्रत्रितयं विप्र शुभाशुभविपाकदम् ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕ੍ਰਿੱਤਿਕਾ, ਰੋਹਿਣੀ ਅਤੇ ਸੌਮਿਆ—ਇਹ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਤ੍ਰਯ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਫਲਾਂ ਦੀ ਪਕਵਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
वृषध्वजोऽञ्जनश्चैव जम्ब्वाख्यो मानवाचलः । शूर्पकर्णो व्याघ्रमुखः खर्मकः करवटाशनः ॥
(ਉੱਥੇ) ਵ੍ਰਿਸ਼ਧਵਜ ਅਤੇ ਅੰਜਨ; ਜੰਬਵਾਖ੍ਯ ਅਤੇ ਮਾਨਵਾਚਲ; ਸ਼ੂਰਪਕਰਨ, ਵਿਆਘ੍ਰਮੁਖ, ਖਰਮਕ ਅਤੇ ਕਰਵਟਾਸ਼ਨ (ਵੀ ਹਨ)।
Verse 12
तथा चन्द्रेश्वराश्चैव खशाश्च मगधास्तथा । गिरयो मैथिलाः शुभ्रास्तथा वदनदन्तुराः ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ, ਖਸ ਅਤੇ ਮਗਧ; ਪਹਾੜੀ ਵਸਨੀਕ; ਚਮਕਦਾਰ (ਗੌਰ) ਮੈਥਿਲ; ਅਤੇ ਵਦਨਦੰਤੁਰ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 13
प्राग्ज्योतिषाः सलौहित्याः सामुद्राः पुरुषादकाः । पूर्णोत्कटो भद्रगौरस्तथोदयगिरिर्द्विज ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਪ੍ਰਾਜ੍ਯੋਤਿਸ, ਸਲੌਹਿਤ੍ਯ, ਸਾਮੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ‘ਪੁਰੁਸ਼ਾਦਕ’ ਨਾਮ ਦੇ ਜਨਪਦ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰ੍ਣੋਤ੍ਕਟ, ਭਦ੍ਰਗੌਰ ਅਤੇ ਉਦਯਗਿਰੀ ਵੀ (ਦੇਸ਼) ਹਨ।
Verse 14
कशायाः मेखलामुष्टास्ताम्रलिप्तैकपादपाः । वर्धमानाः कोशलाश्च मुखे कूर्मस्य संस्थिताः ॥
ਕਸ਼ਾਯ, ਮੇਖਲਾਮੁਸ਼ਟ, ਤਾਮ੍ਰਲਿਪਤ, ਏਕਪਾਦਪ, ਵਰਧਮਾਨ ਅਤੇ ਕੋਸ਼ਲ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ਵ-ਕੂਰਮ ਦੇ ਮੁਖ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 15
रौद्रः पुनर्वसुः पुष्यो नक्षत्रत्रितयं मुखे । पादे तु दक्षिणे देशाः क्रौष्टुके वदतः शृणु ॥
ਰੌਦ੍ਰ, ਪੁਨਰਵਸੁ ਅਤੇ ਪੁਸ਼੍ਯ—ਇਹ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਤ੍ਰਿਯ ਮੁਖ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ; ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਕ੍ਰੌਸ਼ਟੁਕ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਦੇਸ਼।
Verse 16
कलिङ्गवङ्गजठराः कोशलाः मूषिकास्तथा । चेदयश्चोर्ध्वकर्णाश्च मत्स्याद्या विन्ध्यवासिनः ॥
ਕਲਿੰਗ, ਵੰਗ, ਜਠਰ, ਕੋਸ਼ਲ ਅਤੇ ਮੂਸ਼ਿਕ; ਚੇਦੀ, ਊਰਧ੍ਵਕਰਣ, ਮਤ੍ਸ੍ਯ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਵਿਂਧ੍ਯ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 17
विदर्भा नारिकेलाश्च धर्मद्वीपास्तथैलिकाः । व्याघ्रग्रीवा महाग्रीवास्त्रैपुराः श्मश्रुधारिणः ॥
ਵਿਦਰਭ, ਨਾਰਿਕੇਲ, ਧਰਮਦ੍ਵੀਪ ਅਤੇ ਐਲਿਕ; ਵਿਆਘ੍ਰਗ੍ਰੀਵ, ਮਹਾਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਤ੍ਰੈਪੁਰ—ਇਹ ਦਾਢੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹਨ।
Verse 18
कैष्किन्ध्याः हैमकूटाश्च निषधाः कटकस्थलाः । दशार्णाहारिका नग्ना निषादाः काकुलालकाः ॥
ਕੈਸ਼ਕਿੰਧ੍ਯ, ਹੈਮਕੂਟ, ਨਿਸ਼ਧ ਅਤੇ ਕਟਕਾਸਥਲ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸ਼ਾਰਣ, ਹਾਰਿਕ, ਨਗਨ, ਨਿਸ਼ਾਦ ਅਤੇ ਕਾਕੁਲਾਲਕ—ਇਹ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।
Verse 19
तथैव पर्णशबराः पादे वै पूर्वदक्षिणे । आश्लेषर्क्षं तथा पैत्र्यं फाल्गुण्यः प्रथदमास्तथा ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਬ-ਦੱਖਣ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਪਰਣਸ਼ਬਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਆਸ਼ਲੇਸ਼ਾ, ਆਰਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਪੈਤ੍ਰ੍ਯ; ਅਤੇ ਫਾਲਗੁਨੀਅਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਥਦਾਮਾਵਾਂ ਵੀ ਇਸੀ ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 20
नक्षत्रत्रितयं पादमाश्रितं पूर्वदक्षिणम् । लङ्का कालाजिनाश्चैव शैलिका निकटास्तथा ॥
ਪੂਰਬ-ਦੱਖਣ ਪਾਦ ਲਈ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਤ੍ਰਿਯੀ ਨਿਯਤ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਲੰਕਾ, ਕਾਲਾਜਿਨ, ਸ਼ੈਲਿਕ ਅਤੇ ਨਿਕਟ ਵੀ (ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)।
Verse 21
महेन्द्रमलयाद्रौ च दुर्दुरे च वसन्ति ये । कर्कोटकवने ये च भृगुकच्छाः सकोङ्कणाः ॥
ਜੋ ਮਹੇਂਦ੍ਰ, ਮਲਯ ਅਤੇ ਦੁਰਦੁਰ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਕਰਕੋਟਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿਗੁਕੱਛ ਅਤੇ ਕੋੰਕਣ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Verse 22
सर्वाश्चैव तथाभीराः वेण्यास्तीरनिवासिनः । अवन्तयो दासपुरास्तथैवाकणिनो जनाः ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਆਭੀਰ; ਅਤੇ ਦਰਿਆ-ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਵੇਣਿਆ; ਅਵੰਤੀ, ਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ‘ਆਕਣਿਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਵੀ (ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)।
Verse 23
महाराष्ट्राः सकर्णाटाः गोनर्दाश्चित्रकूटकाः । चोलाः कोलगिराश्चैव क्रौञ्चद्वीपजटाधराः ॥
ਇੱਥੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਲੋਕ ਕਰਨਾਟਾਂ ਸਮੇਤ, ਗੋਨਰਦ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ-ਵਾਸੀ, ਚੋਲ ਅਤੇ ਕੋਲਗਿਰੀ ਦੇ ਲੋਕ, ਅਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ-ਦਵੀਪ ਦੇ ਜਟਾਧਾਰੀ ਲੋਕ ਵੀ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 24
कावेरी ऋष्यमूकस्था नासिक्याश्चैव ये जनाः । शङ्खशुक्त्यादिवैदूर्यशैलप्रान्तचराश्च ये ॥
ਕਾਵੇਰੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ, ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ, ਨਾਸਿਕ੍ਯ ਲੋਕ, ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ-ਸੀਪ ਆਦਿ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵੈਦੂਰ੍ਯ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 25
तथा वारिचराः कोलाः चर्मपट्टनिवासिनः । गणबाह्याः पराः कृष्णा द्वीपवास निवासिनः ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਕੋਲ, ਚਰਮਪੱਟ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ, ਮੰਨਿਆਂ ਗਣਾਂ/ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਲੋਕ, ਦੂਰਲੇ ਕਾਲੇ ਵਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਟਾਪੂਆਂ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਦੇ ਵਾਸੀ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ।
Verse 26
सूर्याद्रौ कुमुदाद्रौ च ते वसन्ति तथा जनाः । औखावनाः सपिशिकास्तथा ये कर्मनायकाः ॥
ਉਹ ਲੋਕ ਸੂਰਿਆਦ੍ਰਿ ਅਤੇ ਕੁਮੁਦਾਦ੍ਰਿ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਔਖਾਵਨ, ਸਪੀਸ਼ਿਕ, ਤੇ ‘ਕਰਮਨਾਇਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਵੀ ਇੱਥੇ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 27
तक्षिणाः कौरुषा ये च ऋषिकास्तापसाश्रमाः । ऋषभाः सिहलाश्चैव तथा काञ्चीनिवासिनः ॥
ਤਕ੍ਸ਼ਿਣ ਅਤੇ ਕੌਰੁਸ਼, ਤਪੋਵਨ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ਿਕ, ਰਿਸ਼ਭ, ਸਿੰਹਲ (ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ) ਅਤੇ ਕਾਂਚੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਵੀ ਇੱਥੇ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 28
तिलङ्गा कुञ्जारदरीकच्छवासाश्च ये जनाः । ताम्रपर्णो तथा कुक्षिरिति कूर्मस्य दक्षिणः ॥
ਤਿਲੰਗ, ਕੁੰਜਰਦਰੀ (ਹਾਥੀ-ਘਾਟੀ) ਦੇ ਕੱਛ ਦਲਦਲੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਅਤੇ ਤਾਮ੍ਰਪਰਨੀ ਦੇਸ਼ ਤੇ ‘ਕੁਕ੍ਸ਼ਿ’—ਇਹ ਸਭ ਕੂਰਮ (ਕੱਛੂਏ-ਆਕਾਰ) ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ ਹਨ।
Verse 29
फाल्गुन्यश्चोत्तरा हस्ता चित्रा चर्क्षत्रयं द्विज । कूर्मस्य दक्षिणे कुक्षौ बाह्यपादस्तथापरम् ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਉੱਤਰਾਫਾਲਗੁਨੀ, ਹਸਤਾ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਨਕਸ਼ਤਰ ਕੂਰਮ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ‘ਕੁਕ੍ਸ਼ਿ’ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਬਾਹਰੀ ਪੈਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ।
Verse 30
कम्बोजाः पहलवाश्चैव तथैव वहवामुखाः । तथा च सिन्धुसौवीराः सानर्ता वनितामुखाः ॥
ਕਾਂਬੋਜ, ਪਹਲਵ, ਅਤੇ ਵਹਵਾਮੁਖ; ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੰਧੁ-ਸੌਵੀਰ, ਆਨਰਤ ਅਤੇ ਵਨਿਤਾਮੁਖ—ਇਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 31
द्रावणाः मार्गिकाः शूद्रा कर्णप्राधेयवर्वराः । किराताः पारदाः पाण्ड्यास्तथा पारशवाः कलाः ॥
ਦ੍ਰਾਵਣ, ਮਾਰਗਿਕ, ਸ਼ੂਦ੍ਰ, ਕਰ্ণਪ੍ਰਾਧੇਯ ਅਤੇ ਵਰਵਰ; ਕਿਰਾਤ, ਪਾਰਦ, ਪਾਂਡ੍ਯ, ਅਤੇ ਪਾਰਸ਼ਵ ਤੇ ਕਲ—ਇਹ ਵੀ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 32
धूर्तका हैमगिरिकाः सिन्धुकालकवैरताः । सौराष्ट्रा दरदाश्चैव द्राविडाश्च महार्णवाः ॥
ਧੂਰਤਕ, ਹੈਮਗਿਰਿਕ (ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਹਾੜੀ ਵਾਸੀ), ਸਿੰਧੁਕਾਲਕ ਅਤੇ ਵੈਰਟ; ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਦਾਰਦ; ਅਤੇ ਦ੍ਰਾਵਿਡ ਤੇ ਮਹਾਰ্ণਵ—ਇਹ ਵੀ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 33
एते जनपदाः पादे स्थिताः वै दक्षिणेऽपरे । स्वात्यो विशाखा मैत्रञ्च नक्षत्रत्रयमेव च ॥
ਇਹ ਜਨਪਦ ਕੂਰਮ-ਰਚਨਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ, ਬਾਹਰੀ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਉਸੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਵਾਤੀ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਅਤੇ ਮੈਤ੍ਰ (ਅਨੁਰਾਧਾ) ਨਾਮਕ ਚੰਦਰ-ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਯ ਵੀ ਹੈ।
Verse 34
मणिमेघः क्षुराद्रिश्च खञ्जनोऽस्तगिरिस्तथा । अपरान्तिका हैहयाश्च शान्तिका विप्रशस्तकाः ॥
ਮਣਿਮੇਘ, ਕ੍ਸ਼ੁਰਾਦ੍ਰਿ, ਖੰਜਨ ਅਤੇ ਅਸਤਗਿਰਿ; ਅਤੇ ਅਪਰਾਂਤਿਕ, ਹੈਹਯ, ਸ਼ਾਂਤਿਕ ਤੇ ਵਿਪ੍ਰਸ਼ਸਤਕ—ਇਹ ਉਸ ਦਿਸ਼ਾ-ਭਾਗ ਦੇ ਲੋਕ/ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 35
कौङ्कणाः पञ्चनदका वामना ह्यवरास्तथा । तारक्षुरा ह्यङ्गतकाḥ कर्कराः शाल्मवेश्मकाः ॥
ਕੌਂਕਣ, ਪੰਚਨਦਕ, ਵਾਮਨ ਅਤੇ ਅਵਰ; ਅਤੇ ਤਾਰਕ੍ਸ਼ੁਰ, ਅੰਗਤਕ, ਕਰਕਰ, ਸ਼ਾਲ੍ਮਵੇਸ਼੍ਮਕ—ਇਹ ਵੀ ਉੱਥੇ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 36
गुरुस्विराः फल्गुणका वेणुमत्याञ्च ये जनाः । तथा फल्गुलुका घोरा गुरूहाश्च कलास्तथा ॥
ਗੁਰੁਸ੍ਵਿਰ, ਫਲ੍ਗੁਣਕ ਅਤੇ ਵੇਣੁਮਤੀ ਦੇ ਲੋਕ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਲ੍ਗੁਲੁਕ, ਘੋਰ, ਗੁਰੁਹ ਅਤੇ ਕਲ—ਇਹ ਵੀ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।
Verse 37
एकेक्षणा वाजिकेशा दीर्घग्रीवाः सचूलिकाः । अश्वकेशास्तथा पुच्छे जनाḥ कूर्मस्य संस्थिताः ॥
ਏਕੇਕ੍ਸ਼ਣ, ਵਾਜਿਕੇਸ਼, ਦੀਰਘਗ੍ਰੀਵ, ਸਚੂਲਿਕ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਕੇਸ਼—ਇਹ ਲੋਕ ਕੂਰਮ (ਵਿਸ਼ਵ-ਕੱਛਪ) ਦੀ ਪੁੱਛ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 38
ऐन्द्रं मूलं तथाषाढा नक्षत्रत्रयमेव च । माण्डव्याश्चण्डखाराश्च अश्वकालानतास्तथा ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਦਰ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਯੀ—ਐਂਦ੍ਰ, ਮੂਲ ਅਤੇ ਆਸ਼ਾਢਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਂਡਵ੍ਯ, ਚੰਡਖਾਰ ਅਤੇ ਅਸ਼੍ਵਕਾਲਾਨਤ (ਜਨਪਦ/ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਵੀ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 39
कुन्यतालडहाश्चैव स्त्रीबाह्या बालिक्रास्तथा । नृसिंहा वेणुमत्याञ्च बलावस्थास्तथापरे ॥
ਕੁਨ੍ਯਤਾਲਢਹ, ਸਤ੍ਰੀਬਾਹ੍ਯ, ਬਾਲਿਕ੍ਰ; ਨ੍ਰੁਸਿੰਹ; ਵੇਣੁਮਤੀ ਦੇ ਵਸਨੀਕ; ਅਤੇ ਬਲਾਵਸਥ ਆਦਿ ਹੋਰ ਵੀ (ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ) ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 40
धर्मबद्धास्तथालूका उरुकर्मस्थिताः जनाः । वामपादे जनाः पार्श्वे स्थिताः कूर्मस्य भागुरे ॥
ਧਰਮਬੱਧ, ਆਲੂਕ ਅਤੇ ਉਰੁਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਲੋਕ—ਇਹ ਜਨ ਕੂਰਮ ਦੇ ਪਾਸੇ, ਖੱਬੇ ਪੈਰ ਉੱਤੇ, ਭਾਗੁਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 41
आषाढश्रवणे चैव धनिष्ठा यत्र संस्थिता । कैलासो हिमवांश्चैव धनुष्मान् वसुमांस्तथा ॥
ਜਿੱਥੇ ਆਸ਼ਾਢਾ, ਸ਼੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਧਨਿਸ਼ਠਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਕੈਲਾਸ, ਹਿਮਵਾਨ, ਧਨੁਸ਼ਮਾਨ ਅਤੇ ਵਸੁਮਾਨ (ਪਹਾੜ/ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਵੀ ਹਨ।
Verse 42
क्रौञ्चाः कुरुवकाः चैव क्षुद्रवीणाश्च ये जनाः । रसालयाः सकैकेयाः भोगप्रस्थाः सयामुनाः ॥
ਕ੍ਰੌਂਚ, ਕੁਰੁਵਕ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ੍ਰਵੀਣ—ਉਹ ਲੋਕ; ਰਸਾਲਯ ਕੈਕેયਾਂ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਭੋਗਪ੍ਰਸਥ ਯਾਮੁਨਾਂ ਨਾਲ (ਵੀ) ਵਰਣਿਤ ਹਨ।
Verse 43
अन्तर्द्वोपास्त्रिगर्ताश्च अग्नीjyāḥ सार्दनाः जनाः । तथैवाश्वमुखाः प्राप्ताश्चिविडाः केशधारिणः ॥
ਅੰਤर्दਵੀਪ, ਤ੍ਰਿਗਰਤ, ਅਗਨੀਜ੍ਯ ਅਤੇ ਸਾਰਦਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ਵਮੁਖ, ਚਿਵਿਡ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਧਾਰੀ (ਜਟਾਧਾਰੀ) ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।
Verse 44
दासेरका वाटधानाः शवधानास्तथैव च । पुष्कलाधमकैरातास्तथा तक्षशिलाश्रयाः ॥
ਦਾਸੇਰਕ, ਵਾਟਧਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਵਧਾਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਪੁਸ਼ਕਲ, ਅਧਮ-ਕਿਰਾਤ ਅਤੇ ਤਕਸ਼ਸ਼ਿਲਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 45
अम्बाला मालवा मद्रा वेणुकाः सवदन्तिकाः । पिङ्गला मानकलहा हूणाः कोहलकाश्च तथा ॥
ਅੰਬਾਲ, ਮਾਲਵ, ਮਦ੍ਰ, ਵੇਣੁਕ ਅਤੇ ਸਵਦੰਤਿਕ; ਪਿੰਗਲ, ਮਾਨਕਲਹ, ਹੂਣ ਅਤੇ ਕੋਹਲਕ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ।
Verse 46
माण्डव्या भूतियुवकाः शातका हेमतारकाः । यशोमत्याः सगान्धाराः खरसागरराशयः ॥
ਮਾਂਡਵ੍ਯ, ਭੂਤਿਯੁਵਕ, ਸ਼ਾਟਕ ਅਤੇ ਹੇਮਤਾਰਕ; ਗਾਂਧਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਯਸ਼ੋਮਤ੍ਯ ਅਤੇ ਖਰ-ਸਾਗਰ-ਰਾਸ਼ਯ ਵੀ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।
Verse 47
यौधेया दासमेयाश्च राजन्याः श्यामकास्तथा । क्षेमधूर्ताश्च कूर्मस्य वामकुक्षिमुपाश्रिताः ॥
ਯੌਧੇਯ, ਦਾਸਮੇਯ, ਰਾਜਨ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼੍ਯਾਮਕ; ਅਤੇ ਕੂਰਮ ਦੇ ਵਾਮ-ਕੁਕ੍ਸ਼ਿ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਖੇਮਧੂਰਤ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 48
वारुणञ्चात्र नक्षत्रं तत्र प्रौष्ठपदाद्वयम् । येन किन्नरराज्यञ्च पशुपालं सकीचकम् ॥
ਇੱਥੇ ਵਰੁਣ-ਸੰਬੰਧੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰੋਸ਼ਠਪਦਾ ਦਾ ਯੁਗਮ ਵੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਿੰਨਰਾਂ ਦਾ ਲੋਕ ਅਤੇ ਕੀਚਕਾਂ ਸਮੇਤ ਗੋਪਾਲਾਂ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 49
काश्मीरकं तथा राष्ट्रमभिसारजनस्तथा । दवदास्त्वङ्गनाश्चैव कुलटा वनराष्ट्रकाः ॥
ਕਸ਼ਮੀਰ ਵੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇਸ਼; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਭਿਸਾਰ ਦੇ ਲੋਕ; ਦਵਦਾਸ, ਅੰਗਨਾ, ਕੁਲਟ ਅਤੇ ਵਨਰਾਸ਼ਟਰਕ।
Verse 50
सैरिष्ठा ब्रह्मपुरकास्तथैव वनवाह्यकाः । किरातकौशिका नन्दा जनाः पह्णवलोलनाः ॥
ਸੈਰਿਸ਼ਠ, ਬ੍ਰਹਮਪੁਰਕ ਅਤੇ ਵਨਵਾਹ੍ਯਕ; ਕਿਰਾਤ-ਕੌਸ਼ਿਕ, ਨੰਦ ਅਤੇ ਪਹ੍ਣਵਲੋਲਨ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਲੋਕ।
Verse 51
दार्वादा मरकाश्चैव कुरटाश्चान्नदारकाः । एकपादा खशा घोषाः स्वर्गभौमानवद्यकाः ॥
ਦਾਰਵਾਦ, ਮਰਕ, ਕੁਰਟ ਅਤੇ ਅੰਨਦਾਰਕ; ਇਕਪਾਦ, ਖਸ਼, ਘੋਸ਼, ਸਵਰਗਭੌਮ ਅਤੇ ਅਨਵਦ੍ਯਕ ਵੀ।
Verse 52
तथा सयवना हिङ्गाश्चीरप्रावरणाश्च ये । त्रिनेत्राः पौरवाश्चैव गन्धर्वाश्च द्विजोत्तम ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਯਵਨ ਅਤੇ ਹਿੰਗ, ਅਤੇ ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ ਲੋਕ, ਪੌਰਵ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਵੀ—ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ।
Verse 53
पूर्वोत्तरन्तु कूर्मस्य पदामेते समाश्रिताः । रेवत्यश्चाश्विदैवत्यं याम्यञ्चर्क्षमिति त्रयम् ॥
ਇਹ ਤਿੰਨ ਨਕਸ਼ਤਰ—ਰੇਵਤੀ, ਅਸ਼ਵਿਨੀ (ਜਿਸ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਅਸ਼ਵਿਨ ਦੋਵੇਂ ਹਨ), ਅਤੇ ਯਾਮ੍ਯ ਅਰਥਾਤ ਭਰਣੀ—ਵਿਸ਼ਵ-ਕੂਰਮ ਦੇ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 54
तत्र पादे समाख्यातं पाकाय मुनिसत्तम । देशेष्वेतेषु चैतानि नक्षत्राण्यपि वै द्विज ॥
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਠ! ਉਸ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਪਾਕ’ (ਫਲ-ਨਿਰਣੇ/ਭਵਿੱਖ-ਸੂਚਨਾ) ਲਈ ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੇ ਦਵਿਜ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਹੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਸਮਝੇ ਜਾਣ।
Verse 55
एतत्पीडा अमी देशाः पीड्यन्ते ये क्रमोदिताः । यान्ति चाभ्युदयं विप्र ग्रहैः सम्यगवस्थितैः ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਗਿਣੇ ਹੋਏ ਇਹ ਖੇਤਰ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜਦੋਂ ਗ੍ਰਹਿ ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਇਹ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 56
यस्यर्क्षस्य पतिर्यो वै ग्रहस्तद्भावितो भयम् । तद्देशस्य मुनिश्रेष्ठ तदुत्कर्षे शुभागमः ॥
ਜਿਸ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦਾ ਜੋ ਗ੍ਰਹਿ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ—ਜੇ ਉਹ ਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਖੇਤਰ ਲਈ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਠ; ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਉੱਚ/ਬਲਵਾਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
Verse 57
प्रत्येकं देशसामान्यं नक्षत्रग्रहसम्भवम् । भयं लोकस्य भवति शोभनं वा द्विजोत्तम ॥
ਹਰ ਖੇਤਰ ਲਈ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇੱਕ ਸਧਾਰਣ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜਾਂ ਤਾਂ ਡਰ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸ਼ੁਭ, ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ।
Verse 58
स्वर्क्षैरशोभनैरजन्तोः सामान्यं इति भीतिदम् । ग्रहैर्भवति पीडोत्थमल्पायासमशोभनम् ॥
ਆਪਣੇ ਅਸ਼ੁਭ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਮ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਕਲੇਸ਼-ਜਨਿਤ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਅਟੱਲ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਭਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
Verse 59
तथैव शोभनः पाकः दुःस्थितैश्च तथा ग्रहैः । अल्पोपकाराय नृणां देशज्ञैश्चात्मनो बुधैः ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ‘ਪਾਕ’ (ਸ਼ੁਭ ਪੂਰਵ-ਸੰਕੇਤ) ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਲਾਭ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਦੇਸ਼-ਦਿਸ਼ਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਵ-ਵਿਵੇਕੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
Verse 60
द्रव्ये गोष्ठेऽथ भृत्येषु सुहृत्सु तनयेषु वा । भार्यायाञ्च गृहे दुष्ठे भयं पुण्यवतां नृणाम् ॥
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਭਾਵ/ਘਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਧਨ, ਪਸ਼ੂ-ਧਨ/ਝੁੰਡ, ਸੇਵਕ, ਮਿੱਤਰ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਬਾਰੇ ਪੁੰਨਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 61
आत्मन्यथाल्पपुण्यानां सर्वत्रैवातिपापिनाम् । नैकत्रापि ह्यपापानां भयमस्ति कदाचन ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੱਟ ਪੁੰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਾਰੇ ਵੀ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਨਿਸ਼ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਕ ਥਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 62
दिग्देशजनसामान्यं नृपसामान्यमात्मजम् । नक्षत्रग्रहसामान्यं नरो भुङ्क्ते शुभाशुभम् ॥
ਮਨੁੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਆਮ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ; ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ; ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ ਰਾਹੀਂ; ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਆਮ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 63
परस्पराभिरक्षा च ग्रहादौस्थ्येन जायते । एतेभ्य एव विप्रेन्द्र ! शुभहानिस्तथाशुभैः ॥
ਜਦੋਂ ਗ੍ਰਹਿ ਆਦਿ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਸਪਰ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਯੋਗਾਂ ਤੋਂ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸ਼ੁਭ ਦਾ ਨਾਸ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਾ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 64
यदेतत्कूर्मसंस्थानं नक्षत्रेषु मयोदितम् । एतत्तु देशसामान्यमशुभं शुभमेव च ॥
ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜੋ ‘ਕੂਰਮਾਕਾਰ’ (ਕੱਛੂਏ-ਆਕਾਰ) ਬਣਤਰ ਦੱਸੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਲਈ ਸਧਾਰਣ ਲੱਛਣ ਹੈ; ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Verse 65
तस्माद्विज्ञाय देशर्क्षं ग्रहपीडां तथात्मनः । कुर्वोत शान्तिं मेधावी लोकवादांश्च सत्तम ॥
ਇਸ ਲਈ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨਕਸ਼ਤਰੀ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰਹਿ-ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤਿਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਲੋਕਵਾਦਾਂ (ਜਨ-ਚਰਚਿਤ ਸ਼ਕੁਨ/ਸੰਕੇਤ) ਵੱਲ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 66
आकाशाद्देवतानाञ्च दैत्यादीनाञ्च दौर्हृदाः । पृथ्व्यां पतन्ति ते लोके लोकवादाः इति श्रुताः ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੈਤ ਆਦਿ ਦੀ ਵੈਰ-ਭਾਵਨਾ/ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਕਾਰਨ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਇਹ ਲੱਛਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ‘ਲੋਕਵਾਦ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 67
तां तथैव बुधः कुर्यात् लोकवादान्न हापयेत् । तेषान्तत्करणान्नॄणां युक्तो दुष्टागमक्षयः ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਵਾਦਾਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜੋ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਯੋਗ ਨਾਸ ਜਾਂ ਸ਼ਮਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 68
शुभोदयम् प्रहाणिं च पापानां द्विजसत्तम । प्रज्ञाहानिं प्रकुर्व्युस्ते द्रव्यादीनाञ्च कुर्वते ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪਾਪੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸ਼ੁਭ ਉਤਥਾਨ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਹ੍ਰਾਸ ਅਤੇ ਧਨ ਆਦਿ ਦੀ ਹਾਨੀ ਵੀ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 69
तस्माच्छान्तिपरः प्राज्ञो लोकवादरतस्तथा । लोकवादांश्च शान्तींश्च ग्रहपीडासु कारयेत् ॥
ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਵਾਦਾਂ (ਸ਼ਕੁਨ-ਸੰਬੰਧੀ ਰੀਤਾਂ) ਵੱਲ ਵੀ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਗ੍ਰਹ-ਪੀੜਾ ਵੇਲੇ ਲੋਕਵਾਦ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਆਂ—ਦੋਵੇਂ ਕਰਵਾਏ।
Verse 70
अद्रोहानुपवासांश्च शस्तं चैत्यादिवन्दनम् । जपं होमं तथा दानं स्नानं क्रोधादिवर्जनम् ॥
ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ; ਦੇਵਾਲਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ; ਜਪ, ਹੋਮ, ਦਾਨ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਵ—(ਇਹ ਉਪਾਅ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ)।
Verse 71
अद्रोहः सर्वभूतेषु मैत्रीं कुर्याच्च पण्डितः । वर्जयेदसतीं वाचमतिवादांस्तथैव च ॥
ਵਿਦਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਹਿੰਸਕ ਰਹੇ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ-ਭਾਵ ਪਾਲੇ; ਝੂਠੀ/ਅਸ਼ੁੱਧ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਬਚੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਬੋਲਣਾ ਵੀ ਛੱਡੇ।
Verse 72
ग्रहपूजां च कुर्वोत सर्वपीडासु मानवः । एवं शाम्यन्त्यशेषाणि घोराणि द्विजसत्तम ॥
ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਾਰੇ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 73
प्रयतानां मनुष्याणां ग्रहर्क्षोत्थान्यशेषतः । एष कूर्मो मया ख्यातो भारते भगवान् विभुः ॥
ਮਿਹਨਤੀ ਤੇ ਸਾਧਕ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਿਵਰਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਬਲੀ ਕੂਰਮ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ।
Verse 74
नारायणो ह्यचिन्त्यात्मा यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् । तत्र देवाः स्थिताः सर्वे प्रतिनक्षत्रसंश्रयाः ॥
ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਉਹ ਆਧਾਰ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 75
तथा मध्ये हुतवहः पृथ्वी सोमश्च वै द्विज । मेषादयस्त्रयो मध्ये मुखे द्वौ मिथुनादिकौ ॥
ਹੇ ਦਵਿਜ! ਵਿਚਕਾਰ ਅਗਨੀ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸੋਮ ਹਨ। ਵਿਚਕਾਰ ਮੇਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਮਿਥੁਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 76
प्राग्दक्षिणे तथा पादे कर्कसिंहौ व्यवस्थितौ । सिंहकन्यातुलाश्चैव कुक्षौ राशैत्रयं स्थितम् ॥
ਅੱਗੇ-ਸੱਜੇ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਕਰਕ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਹਨ। ਅਤੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ, ਕੰਨਿਆ ਅਤੇ ਤੁਲਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 77
तुलाथ वृश्चिकाश्चोभौ पादे दक्षिणपश्चिमे । पृष्ठे च वृश्चिकेनैव सह धन्वी व्यवस्थितः ॥
ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਤੁਲਾ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਚਿਕ ਹਨ। ਅਤੇ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਚਿਕ ਦੇ ਨਾਲ ਧਨੁ ਵੀ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 78
वायव्ये चास्य वै पादे धनुर्ग्राहादिकं त्रयम् । कुम्भमीनौ तथैवास्य उत्तरां कुक्षिमाश्रितौ ॥
ਉਸ (ਕੂਰਮ) ਦੇ ਵਾਯਵ੍ਯ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਧਨੁ ਆਦਿ ਤ੍ਰਿਯ—ਧਨੁ, ਮਕਰ ਅਤੇ ਕੁੰਭ—ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਕੁੰਭ ਅਤੇ ਮੀਨ ਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 79
मीनमेषौ द्विजश्रेष्ठ ! पादे पूर्वोत्तरे स्थितौ । कूर्मे देशास्तथर्क्षाणि देशेष्वेतेषु वै द्विज ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੀਨ ਅਤੇ ਮੇਸ਼ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ (ਵਿਸ਼ਵ) ਕੂਰਮ ਉੱਤੇ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵੀ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਵਿਨਯਸਤ ਹਨ।
Verse 80
राशयश्च तथर्क्षेषु ग्रहराशिष्ववस्थिताः । तस्माद् ग्रहर्क्षपीडासु देशपीडां विनिर्दिशेत् ॥
ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਥਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਪੀੜਤ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 81
तत्र स्त्रात्वा प्रकुर्वोत दानहोमादिकं विधिम् । स एष वैष्णवः पादो ब्रह्मा मध्ये ग्रहस्य यः । नारायणाख्योऽचिन्त्यात्मा कारणं जगतः प्रभुः ॥
ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਆਦਿ (ਸ਼ੁੱਧਿਕਰਮ) ਕਰ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ, ਹੋਮ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪੈਰ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਗ੍ਰਹ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤ ਹੈ, ਉਹ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ, ਜਗਤ ਦਾ ਕਾਰਣ ਪ੍ਰਭੂ ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter asks how cosmic order becomes legible in human geography: Mārkaṇḍeya explains that regional fortune and fear are read through nakṣatra–graha conditions, but the response is ethical and ritual—non-violence, truth-restraint, devotion, and śānti rites—so astrology functions as a discipline of responsibility rather than fatalism.
It does not directly enumerate a Manu, lineage, or Manvantara chronology. Instead, it supplies an interpretive apparatus—linking nakṣatras, grahas, and rāśis to Bhārata’s regions—that can be used to read collective (deśa-sāmānya) outcomes within any age, complementing the Purāṇa’s broader analytical style.
This chapter is outside the Devī Māhātmya (Adhyāyas 81–93) and contains no stuti or battle-cycle of the Goddess. Its distinctive contribution is the Kūrma-saṃsthāna model centered on Nārāyaṇa and the practical śānti framework for mitigating graha/arkṣa afflictions affecting regions and rulers.