Adhyaya 27: Madālasa’s Instruction to King Alarka: Royal Ethics, Self-Conquest, and Statecraft

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पुत्रानुशासनं नाम षड्विंशोऽध्यायः । सप्तविंशोऽध्यायः । जड उवाच । एवमुल्लाप्यमानस्तु स तु मात्रा दिने दिने । ववृधे वयसा बालो बुद्ध्या चाऽलर्कसंज्ञितः ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਪੁੱਤਰ-ਉਪਦੇਸ਼’ ਨਾਮ ਦਾ ਛੱਬੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਸਤਾਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਾਤਾ ਦੇ ਐਸੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ ਰੋਜ਼ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬਾਲਕ ਉਮਰ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ‘ਆਲਰਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

Verse 2

स कौमारकमासाद्य ऋतध्वजसुतस्ततः । कृतोपनयनः प्राज्ञः प्रणिपत्याह मातरम् ॥

ਫਿਰ ਰਿਤਧਵਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੌਮਾਰ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅਤੇ ਉਪਨਯਨ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।

Verse 3

मया यदत्र कर्तव्यमैहिकामुष्मिकाय वै । सुखाय वद तत्सर्वं प्रश्रयावनतस्य मे ॥

ਮੈਂ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਨਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 4

मदालसोवाच वत्स ! राज्येऽभिषिक्तेन प्रजारञ्जनमादितः । कर्तव्यमविरोधेन स्वधर्मस्य महीभृता ॥

ਮਦਾਲਸਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਤਸ, ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਏ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਧਰਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਬਿਨਾ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਆਚਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰੱਖੇ।

Verse 5

व्यसनानि परित्यज्य सप्त मूलहराणि वै । आत्मा रिपुभ्यः संरक्ष्यो बहिर्मन्त्रविनिर्गमात् ॥

ਅਵਗੁਣ ਛੱਡ ਦੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੱਤ ਜੋ ਸਮੂਲ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਣਾ (ਰਾਜ-ਭੇਦ) ਬਾਹਰ ਨਾ ਜਾਣ ਦੇ।

Verse 6

अष्टधा नाशमाप्नोति सुचक्रात् स्यन्दनाद्यथा । तथा राजाप्यसंदिग्धं बहिर्मन्त्रविनिर्गमात् ॥

ਜਿਵੇਂ ਚੱਕੇ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਰਥ ਆਦਿ ਅੱਠ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਮੰਤ੍ਰ (ਰਾਜ-ਗੁਪਤ) ਬਾਹਰ ਲੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 7

दुष्टादुष्टांश्च जानीयादमात्यानरिदोषतः । चरैश्चरास्तथा शत्रोरन्वेष्टव्याः प्रयत्नतः ॥

ਸ਼ਤਰੂ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ (ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਇਹ ਨੋਟ ਕਰਕੇ) ਉਹ ਜਾਣੇ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਮੰਤਰੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹਨ ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਸੂਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਤਰੂ ਦੇ ਜਾਸੂਸਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਲੱਭੇ।

Verse 8

विश्वासो न तु कर्तव्यो राज्ञा मित्राप्तबन्धुषु । कार्ययोगादमित्रेऽपि विश्वासीत नराधिपः ॥

ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਿੱਤਰਾਂ, ਨੇੜਲਿਆਂ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅੰਨ੍ਹਾ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪਰ ਕੰਮ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 9

स्थानवृद्धिक्षयज्ञेन षाड्गुण्यगुणितात्मना । भवितव्यं नरेन्द्रेण न कामवशवर्तिना ॥

ਰਾਜਾ ਉਹ ਹੋਵੇ ਜੋ ਸਥਿਤੀ, ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਘਾਟੇ ਨੂੰ ਸਮਝੇ ਅਤੇ ਛੇ ਉਪਾਅ (ਸ਼ਾਡਗੁਣ੍ਯ) ਅਨੁਸਾਰ ਨੀਤੀ ਬਣਾਵੇ; ਉਹ ਕਾਮਨਾ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 10

प्रागात्मा मन्त्रिणश्चैव ततो भृत्या महीभृता । जेयाश्चानन्तरं पौराः विरुध्येत ततोऽरिभिः ॥

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਵੇ; ਤਦ ਹੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰੇ।

Verse 11

यस्त्वेतानविजित्यैव वैरिणो विजिगीषते । सोऽजितात्मा जितामात्यः शत्रुवर्गेण बाध्यते ॥

ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਜਿੱਤ ਰੱਖ ਕੇ—ਭਾਵੇਂ ਮੰਤਰੀ ਵੱਸ ਵਿਚ ਹੋਣ—ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਵੱਲੋਂ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

तस्मात् कामादयः पूर्वं जेयाः पुत्र ! महीभुजा । तज्जये हि जयोऽवश्यं राजा नश्यति तैर्जितः ॥

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਮ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਿੱਤ ਲਏ ਜਾਣ ਤਾਂ ਜਿੱਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਹਾਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 13

कामः क्रोधश्च लोभश्च मदो मानस्तथैव च । हर्षश्च शत्रवो ह्येते विनाशाय महीभृताम् ॥

ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮਦ (ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਮੋਹ), ਮਾਨ ਅਤੇ ਅਤਿ-ਉਤਸ਼ਾਹ—ਇਹੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 14

कामप्रसक्तमात्मानं स्मृत्वा पाण्डुं निपातितम् । निवर्तयेत्तथा क्रोधादनुह्रादं हतात्मजम् ॥

ਕਾਮ-ਆਸਕਤੀ ਨਾਲ ਨੀਵਾਂ ਪਏ ਪਾਂਡੂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਅਨੁਹ੍ਰਾਦ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰੇ।

Verse 15

हतमैलं तथा लोभान्मदाद्वेनं द्विजैर्हतम् । मानादनायुषापुत्रं बलिं हर्षात् पुरञ्जयम् ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਭ ਕਰਕੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਐਲ ਨੂੰ; ਮਦ/ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਵੇਨ ਨੂੰ; ਮਾਨ ਕਰਕੇ (ਅਨਾਯੁਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ) ਬਲੀ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਹರ್ಷ/ਉਤਸ਼ਾਹ ਕਰਕੇ ਪੁਰੰਜਯ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 16

एभिर्जितैर्जितं सर्वं मरुत्तेन महात्मना । स्मृत्वा विवर्जयेदेतान् दोषान् स्वीयान्महीपतिः ॥

ਇਹ ਦੋਸ਼ ਜਿੱਤ ਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਮਰੁੱਤ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਇਹ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਸਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਦੋਸ਼ ਤਿਆਗਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 17

काककोकिलभृङ्गाणां मृगव्यालशिखण्डिनाम् । हंसकुक्कुटलोहानां शिक्षेत चरितं नृपः ॥

ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਾਂ, ਕੋਇਲ, ਮੱਖੀ, ਹਿਰਨ, ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂ, ਮੋਰ, ਹੰਸ, ਮੁਰਗੇ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਤੋਂ ਉਚਿਤ ਆਚਰਨ ਦੇ ਢੰਗ ਸਿੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 18

कीटकस्य क्रियां कुर्यात् विपक्षे मनुजेश्वरः । चेष्टां पिपीलिकानाञ्च काले भूपः प्रदर्शयेत् ॥

ਵੈਰੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਛੋਟੇ ਕੀੜੇ ਦੇ ਵੀ ਉਪਾਅ ਵਰਤੇ; ਅਤੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਸਮੇਂ ਰਾਜਾ ਚੀਟੀਆਂ ਵਰਗੀ ਲਕਸ਼ਯਪੂਰਕ ਸਰਗਰਮੀ ਵਿਖਾਵੇ।

Verse 19

ज्ञेयाग्निविस्फुलिङ्गानां बीजचेष्टा च शाल्मलेः । चन्द्रसूर्यस्वरूपेण नीत्यर्थे पृथिवीक्षितः ॥

ਨੀਤੀ ਦੇ ਲਈ ਸ਼ਾਸਕ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਅਤੇ ਬੀਜ ਦੀ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ (ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਦੇ ਬੀਜ ਦੀ) ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਧਾਰਣ ਕਰਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 20

बन्धकीपद्मशरभशूलिकागुर्विणीस्तनात् । प्रज्ञा नृपेण चादेया तथा गोपालयोषितः ॥

ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬੰਧਕੀ, ਪਦਮਾ (ਕਮਲ ਵਰਗੀ), ਸ਼ਰਭਾ-ਪ੍ਰਕਾਰ, ਸ਼ੂਲਿਕਾ ਅਤੇ ਗਰਭਵਤੀ ਇਸਤਰੀ (ਸਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਾਹੀਂ) ਵਰਗੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਬੁੱਧੀ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਪਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ।

Verse 21

शक्रार्कयमसोमानां तद्वद्वायोर्महीपतिः । रूपाणि पञ्च कुर्वोत महीपालनकर्मणि ॥

ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪੰਜ ‘ਰੂਪ’ ਧਾਰਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ), ਅਰਕ (ਸੂਰਜ), ਯਮ, ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਵਾਂਗ।

Verse 22

यथेन्द्रश्चतुरो मासान् तोयोत्सर्गेण भूगताम् । आpyāययेत् तथा लोकं परिहारैर्महीपतिः ॥

ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਪਾਣੀ (ਵਰਖਾ) ਵਰਸਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਗੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਛੂਟਾਂ, ਰਾਹਤਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਸੁਖੀ ਕਰੇ।

Verse 23

मासानष्टौ यथा सूर्यस्तोयं हरति रश्मिभिः । सूक्ष्मेणैवाभ्युपायेन तथा शुल्कादिकं नृपः ॥

ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਅੱਠ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਰ ਆਦਿ ਨੂੰ ਨਰਮ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ (ਕਠੋਰਤਾ ਬਿਨਾਂ) ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 24

यथा यमः प्रियद्वेष्ये प्राप्तकाले नियच्छति । तथा प्रियाप्रिये राजा दुष्टादुष्टे समो भवेत् ॥

ਜਿਵੇਂ ਯਮ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਨਾਪਸੰਦ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਪਸੰਦ-ਨਾਪਸੰਦ ਵੱਲ ਨਿਰਪੱਖ ਰਹੇ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਤੇ ਅਦੁਸ਼ਟ ਨਾਲ ਵੀ ਸਮਾਨ ਹੱਥ ਵਰਤੇ।

Verse 25

पूर्णेन्दुमालोक्य यथा प्रीतिमान् जायते नरः । एवं यत्र प्रजाः सर्वा निर्वत्ता स्तच्छशिव्रतम् ॥

ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਚੰਦ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਤੇ ਸੁਥਿਰ ਹੋਵੇ—ਉਹੀ ਰਾਜੇ ਦਾ ‘ਸੋਮ-ਵ੍ਰਤ’ (ਚੰਦਰਮਾ-ਸਮਾਨ ਰਾਜਧਰਮ) ਹੈ।

Verse 26

मारुतः सर्वभूतेषु निगूढश्चरते यथा । एवं नृपश्चरेच्चारैः पौरामात्यादिबन्धुषु ॥

ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਕੇ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ‑ਸਾਥੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਜਾਸੂਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਚਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 27

न लोभाद्वा न कामाद्वा नार्थाद्वा यस्य मानसम् । यथान्यैः कृष्यते वत्स ! स राजा स्वर्गमृच्छति ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦਾ ਮਨ ਲੋਭ, ਕਾਮਨਾ ਜਾਂ ਲਾਭ ਨਾਲ ਹੋਰਾਂ ਵਾਂਗ ਖਿੱਚਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 28

उत्पथग्राहिणो मूढान् स्वधर्माच्चलतो नरान् । यः करोति निजे धर्मे स राजा स्वर्गमृच्छति ॥

ਜੋ ਰਾਜਾ ਕੁਰਾਹੇ ਪਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਡਿਗੇ ਮੋਹਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਕਰਤਵ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

वर्णधर्मा न सीदन्ति यस्य राज्ये तथाश्रमाः । वत्स ! तस्य सुखं प्रेत्य परत्रेह च शाश्वतम् ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਜਿਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਘਟਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦਾ ਸੁਖ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਥੇ ਵੀ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ।

Verse 30

एतद्राज्ञः परं कृत्यं तथैतत् सिद्धिकारकम् । स्वधर्मस्थापनं नृणां चाल्यन्ते ये कुबुद्धिभिः ॥

ਇਹੀ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕੂਮਤਿ (ਮੰਦੀ ਸਲਾਹ) ਨਾਲ ਭਟਕਾਏ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ।

Verse 31

पालनेनैव भूतानां कृतकृत्यो महीपतिः । सम्यक् पालयिता भागं धर्मस्याप्नोति यत्नतः ॥

ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਬ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਜੋ ਯਤਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਅਰਥਾਤ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।