Adhyaya 30: Madālasā’s Instruction on Household Duties and Naimittika–Śrāddha Rites
मदालसोपदेशः (Madālasopadeśaḥ)
Dattatreya's Story
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਦਾਲਸਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਘਰ ਦੀ ਸ਼ੁਚਿਤਾ, ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ, ਦਾਨ, ਸਤਿ-ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਕਰਤੱਬ। ਉਹ ਨਿਤ੍ਯ ਕਰਮ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਪਿਤ੍ਰ-ਪੂਜਾ, ਪਿੰਡ ਤੇ ਉਦਕ ਦਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦਾ ਪਾਲਣ। ਲੋਭ-ਕ੍ਰੋਧ ਤਿਆਗ ਕੇ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਮ ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 30
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे मदालसोपदेशो नामोनत्रिंशोऽध्यायः । त्रिंशोऽध्यायः । मदालसोवाच नित्यं नैमित्तकञ्चैव नित्यनैमित्तिकं तथा । गृहस्थस्य तु यत् कर्म तन्निशामय पुत्रक ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਮਦਾਲਸਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼’ ਨਾਮਕ ਉਨੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਤੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਦਾਲਸਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੇ ਧਰਮ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ: ਨਿੱਤ, ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਅਤੇ ਨਿੱਤ‑ਨੈਮਿੱਤਿਕ। ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਸੁਣ।
Verse 2
पञ्चयज्ञाश्रितं नित्यं यदेतत् कथितं तव । नैमित्तिकं तथैवान्यत् पुत्रजन्मक्रियादिकम् ॥
ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਨਿੱਤ ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਜ ਯਜਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਧਰਮ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੰਸਕਾਰ ਆਦਿ ਕਰਮ।
Verse 3
नित्यनैमित्तिकं ज्ञेयं पर्वश्राद्धादि पण्डितैः । तत्र नैमित्तिकं वक्ष्ये श्राद्धमभ्युदयं तव ॥
ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਪਰਵ-ਸ਼ਰਾਧ ਆਦਿ ਤਿਉਹਾਰ/ਰੁੱਤ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਨਿਤ੍ਯ-ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੇ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ‘ਅਭ੍ਯੁਦਯ’ ਨਾਮਕ ਸ਼ੁਭ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਸ਼ਰਾਧ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 4
पुत्रजन्मनि यत्कार्यं जातकर्मसमं नरैः । विवाहादौ च कर्तव्यं सर्वं सम्यक् क्रिमोदितम् ॥
ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜਾਤਕਰਮ ਦੇ ਸਮਾਨ ਰੀਤ ਸਮੇਤ—ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਹ ਆਦਿ ਮੌਕਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 5
पितरश्चात्र सम्पूज्याः ख्याताः नन्दीमुखास्तु ये । पिण्डांश्च दधिसंमिश्रान् दद्याद् यवसमन्वितान् ॥
ਇੱਥੇ ‘ਨੰਦੀਮੁਖ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਦਹੀਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਤੇ ਜੌ ਸਮੇਤ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 6
उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा यजमानः समाहितः । वैश्वदेवविहीनं तत् केचिदिच्छन्ति मानवाः ॥
ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਸੰਯਤ ਮਨ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਜਾਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਬੈਠਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਅਰਪਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 7
युग्माश्चात्र द्विजाः कार्यास्ते च पूज्याः प्रदक्षिणम् । एतन्नैमित्तिकं वृद्धौ तथान्यच्चौर्ध्वदेहिकम् ॥
ਇੱਥੇ ਦਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਸਮ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਧੇ/ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਕਰਮ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਔਰਧ੍ਵਦੇਹਿਕ (ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ) ਕਰਮ ਵੀ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ।
Verse 8
मृताहनि च कर्तव्यमेकोद्दिष्टं शृणुष्व तत् । दैवहीनं तथा कार्यं तथैवैकपवित्रकम् ॥
ਮੌਤ ਦੇ ਦਿਨ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸੁਣੋ। ਇਹ ਦੈਵ-ਭਾਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੋ ਪਵਿਤ੍ਰ (ਕੁਸ਼-ਵਲਯ) ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 9
आवाहनं न कर्तव्यमग्नौकरणवर्जितम् । प्रेतस्य पिण्डमेकञ्च दद्यादुच्छिष्टसन्निधौ ॥
ਆਵਾਹਨ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਇਹ ਅਗਨੀ-ਕਰਣ ਰੀਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਵੇ। ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ ਇਕੋ ਪਿੰਡ ਦਿਓ।
Verse 10
तिलोदकं चापसव्यं तन्नामस्मरणान्वितम् । अक्षय्यममुकस्येति स्थाने विप्रविसर्जने ॥
ਯਜ्ञੋਪਵੀਤ ਨੂੰ ਅਪਸਵ੍ਯ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਾ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਤਿਲੋਦਕ ਅਰਪਣ ਕਰੋ। ਠੀਕ ਸਮੇਂ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕਰਦਿਆਂ—ਕਹੋ: ‘ਅਮੁਕ ਲਈ ਇਹ ਅਖ਼ਯ ਰਹੇ।’
Verse 11
अभिरण्यतामिति ब्रूयाद् ब्रूयुस्ते 'भिरताः स्म ह । प्रतिमासं भवेदेतत् कार्यमावात्सरं नरैः ॥
ਉਹ ਕਹੇ: ‘ਅਭਿਰਣ੍ਯਤਾਮ੍’ (ਆਨੰਦ/ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਹੋਵੇ)। ਉਹ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਕਹਿਣ: ‘ਅਭਿਰਤਾਃ ਸ੍ਮ’ (ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ)। ਇਹ ਵਿਧੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਮਹੀਨੇ, ਪੂਰੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 12
अथ संवत्सरे पूर्णे यदा वा क्रियते नरैः । सपिण्डीकरणं कार्यं तस्यापि विधिरुच्यते ॥
ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਵੀ ਪੁਰਸ਼ ਇਹ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵੀ ਹੁਣ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 13
तच्चापि दैवरहितमेकाऽर्घ्यैकपवित्रकम् । नैवाग्नौकरणं तत्र तच्चावाहनवर्जितम् ॥
ਉਹ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਕਰਮ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭੇਟਾਂ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਇਕੋ ਪਵਿੱਤਰ (ਕੁਸ਼ ਦੀ ਅੰਗੂਠੀ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਮ-ਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਆਵਾਹਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ।
Verse 14
अपसव्यञ्च तत्रापि भोजयेदयुजो द्विजान् । विशेषस्तत्र चान्योऽस्ति प्रतिमासं क्रियाधिकः ॥
ਉੱਥੇ ਅਪਸਵ੍ਯ ਢੰਗ ਨਾਲ (ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਲਈ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ) ਵਿਸ਼ਮ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਦਵਿਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੱਲ: ਇਹ ਕਰਮ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਵਧੇਰੇ ਨਿਯਮ-ਪਾਲਣਾ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਹੈ।
Verse 15
तं कथ्यमानमेकाग्रो वदन्त्याऽ मे निशामय । तिलगन्धोदकैर्युक्तं तत्र पात्रचतुष्टयम् ॥
ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਸਮਝਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਉੱਥੇ ਤਿਲ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਚਾਰ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸਮੂਹ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਜਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 16
कुर्यात् पितॄणां त्रितयमेकं प्रेतस्य पुत्रक । पात्रत्रये प्रेतपात्रमर्घ्यञ्चैव प्रसेचयेत् ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤਿੰਨ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ (ਅਰਪਣ) ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ ਇੱਕ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਤਿੰਨ ਪਾਤਰਾਂ ਉੱਤੇ—ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਪਾਤਰ ਉੱਤੇ ਵੀ—ਅਰਘ੍ਯ ਜਲ ਢਾਲਣਾ ਹੈ।
Verse 17
ये समाना इति जपन् पूर्ववच्छेषमाचरेत् । स्त्रीणामप्येवमेवैतदेकोद्दिष्टमुदाहृतम् ॥
‘ਯੇ ਸਮਾਨਾਃ …’ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਬਾਕੀ ਕਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਵਿਧੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 18
सपिण्डीकरणं तासां पुत्राभावे न विद्यते । प्रतिसंवत्सरं कार्यमेकोद्दिष्टं नरैः स्त्रियाः ॥
ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਇਸਤ੍ਰੀ ਲਈ ਹਰ ਸਾਲ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 19
मृताहनि यथान्यायं नॄणां यद्वदिहोदितम् । पुत्राभावे सपिण्डास्तु तदभावे सहोदकाः ॥
ਮੌਤ ਦੇ ਦਿਨ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਿਧੀ ਇੱਥੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਵੇਂ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਓਹੀ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਪਿੰਡ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਕਰਨ; ਉਹ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਸਹੋਦਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਕਰਨ।
Verse 20
मातुः सपिण्डा ये च स्युर्ये च मातुः सहोदकाः । कुर्युरेनं विधिं सम्यगपुत्रस्य सुतासुतः ॥
ਜੋ ਮਾਤਾ ਪੱਖ ਦੇ ਸਪਿੰਡ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਮਾਤਾ ਪੱਖ ਦੇ ਸਹੋਦਕ ਹਨ, ਉਹ ਪੁੱਤਰਹੀਨ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਇਹ ਕਰਮ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨ; (ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ) ਧੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 21
कुर्युर्मातामहायैवं पुत्रिकास्तनयास्तथा । द्व्यामुष्यायणसंज्ञास्तु मातामहपितामहान् ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯੁਕਤ ਪੁੱਤ੍ਰਿਕਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾਮਹ ਲਈ ਵੀ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦ੍ਵ੍ਯਾਮੁਸ਼੍ਯਾਯਣ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਾਤਾਮਹ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ—ਦੋਹਾਂ ਲਈ (ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ)।
Verse 22
पूजयेयुर्यथान्यायं श्राद्धैर्नैमित्तिकैरपि । सर्वाभावे स्त्रियः कुर्युः स्वभर्तॄणाममन्त्रकम् ॥
ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਸ਼ਰਾਧਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਾਰੇ ਯੋਗ ਕਰਤਾ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਲਈ ਅਮੰਤ੍ਰਕ (ਮੰਤ੍ਰ-ਰਹਿਤ) ਕਰਮ ਕਰਨ।
Verse 23
तदभावे च नृपतिः कारयेत् स्वकुटुम्बिना । तज्जातीयैर्नरैः सम्यग् दाहाद्याः सकलाः क्रियाः ॥
ਜੇ ਉਹ (ਉਚਿਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ/ਕਰਤਾ) ਉਪਲਬਧ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ (ਸੇਵਕ-ਪਰਿਚਾਰਕ) ਤੋਂ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ, ਦਾਹ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਵਾਏ।
Verse 24
सर्वेषामेव वर्णानां बान्धवो नृपतिर्यतः । एतास्ते कथिता वत्स ! नित्यनैमित्तकास्तथा ॥
ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਤੱਤਵਤಃ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਬੰਧੂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਪਿਆਰੇ ਬੱਚੇ, ਇਹ ਕਰਮ ਤੈਨੂੰ ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ (ਲਾਜ਼ਮੀ ਅਤੇ ਮੌਕੇ-ਅਨੁਸਾਰ) ਧਰਮ-ਕਰਤਵਿਆਂ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਏ ਗਏ ਹਨ।
Verse 25
क्रियां श्राद्धाश्रयामन्यां नित्यनैमित्तिकीं शृणु । दर्शस्तत्र निमित्तं वै कालश्चन्द्रक्षयात्मकः । नित्यतां नियतः कालस्तस्याः संसूचयत्यथ ॥
ਹੁਣ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਰ ਇੱਕ ਕਰਮ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਨਿੱਤ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਵੀ। ਉੱਥੇ ‘ਦਰਸ਼’ (ਅਮਾਵਸਿਆ) ਹੀ ਨਿਮਿੱਤ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਚੰਦਰ-ਛੀਣਤਾ/ਚੰਦਰਾਂਤ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹੀ ਨਿਯਤ, ਨਿਯਮਿਤ ਸਮਾਂ ਇਸ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਦੁਹਰਾਈ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It systematizes household dharma by distinguishing obligatory action into nitya, naimittika, and nitya-naimittika categories, then applies this taxonomy to the ethics of ancestral obligation—how and by whom śrāddha and post-death rites must be performed to maintain social and ritual continuity.
The chapter outlines ekoddiṣṭa to be done on the day of death and then monthly for a year, using features such as tilodaka with name-remembrance and apasavya performance, typically without āvāhana and agnikaraṇa; after the year (or when duly performed), sapiṇḍīkaraṇa is prescribed to integrate the departed into the ancestral (pitṛ) collective, with specific vessel/offerings arrangements and brāhmaṇa-feeding rules.
This Adhyāya is not part of the Devi Mahātmyam (Adhyāyas 81–93) and does not advance a Manvantara chronology; its relevance lies instead in dharma-śāstric ritual architecture within the Madālasā discourse, especially the household and funerary śrāddha framework and kinship-based ritual authority.