Adhyaya 28: Alarka Inquires into Varna and Ashrama Dharma; Madalasa Defines the Fourfold Duties

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादे आत्मविवेको नाम सप्तविंशोऽध्यायः । अष्टाविंशोऽध्यायः । जड उवाच तन्मातुर्वचनं श्रुत्वा सोऽलर्को मातरं पुनः । पप्रच्छ वर्णधर्मांश्च धर्मा ये चाश्रमेषु च ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਸੰਵਾਦ ਅੰਦਰ ‘ਆਤਮਵਿਵੇਕ’ ਨਾਮਕ ਸਤਾਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਅਠਾਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਾਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਲਰਕ ਨੇ ਫਿਰ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਵਰਣ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 2

अलर्क उवाच कथितोऽयं महाभागे ! राज्यतन्त्राश्रितस्त्वया । धर्मं तमहमिच्छामि श्रोतुं वर्णाश्रमात्मकम् ॥

ਅਲਰਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਆਰਿਆ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਜ-ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਧਰਮ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਹੀ ਧਰਮ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 3

मदालसोवाच दानमध्ययनं यज्ञो ब्राह्मणस्य त्रिधा मतः । नान्यश्चतुर्थो धर्मोऽस्ति धर्मस्तस्यापदं विना ॥

ਮਦਾਲਸਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਧਰਮ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਦਾਨ, ਸਵਾਧਿਆਇ (ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ) ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ। ਆਪੱਤਿ-ਕਾਲ ਦੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਸ ਲਈ ਚੌਥਾ ਕਰਤੱਬ ਨਹੀਂ।

Verse 4

याजनाध्यापने शुद्धे तथा पूतप्रतिग्रहः । एषा सम्यक् समाख्याता त्रिविधा चास्य जीविका ॥

ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਯਜ੍ਞ ਕਰਵਾਉਣਾ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ (ਉਚਿਤ) ਦਾਨ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ—ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 5

दानमध्ययनं यज्ञः क्षत्रियस्याप्ययं त्रिधा । धर्मः प्रोक्तः क्षिते रक्षा शस्त्राजीवञ्च जीविका ॥

ਖੱਤਰੀ ਲਈ ਵੀ ਧਰਮ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਦਾਨ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਯੱਗ। ਉਸ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਧਰਤੀ/ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 6

दानमध्ययनं यज्ञो वैश्यस्यापि त्रिधैव सः । वाणिज्यं पाशुपाल्यञ्च कृषिश्चैवास्य जीविका ॥

ਵੈਸ਼ ਲਈ ਵੀ ਧਰਮ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਦਾਨ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਯੱਗ। ਉਸ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਵਪਾਰ, ਪਸ਼ੂਪਾਲਣ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 7

दानं यज्ञोऽथ शुश्रूषा द्विजातीनां त्रिधा मया । व्याख्यातः शूद्रधर्मोऽपि जीविका कारुकर्म च ॥

ਦਾਨ, ਯੱਗ ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਮੈਂ ਸਮਝਾਏ ਹਨ; ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਧਰਮ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਹُنਰਮੰਦੀ ਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਕੰਮ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 8

तद्वद् द्विजातिशुश्रूषा पोषणं क्रयविक्रयौ । वर्णधर्मास्त्विमे प्रोक्ताः श्रूयन्तां चाश्रमाश्रयाः ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਭਰਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਖਰੀਦ-ਫ਼ਰੋਖ਼ਤ (ਕਰਤੱਬ) ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਕਹੇ ਗਏ; ਹੁਣ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਧਰਮ ਸੁਣੋ।

Verse 9

स्ववर्णधर्मात् संसिद्धिं नरः प्राप्नोति न च्युतः । प्रयाति नरकं प्रेत्य प्रतिषिद्धनिषेवणात् ॥

ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਰਣ-ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸਿੱਧੀ/ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਤਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਜੋ ਮਨਾਹੀ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 10

यावत्तु नोपनयनं क्रियते वै द्विजन्मनः । कामचेष्टोक्तिभक्ष्यश्च तावद् भवति पुत्रक ॥

ਜਦ ਤੱਕ ਦਵਿਜ ਦਾ ਉਪਨਯਨ ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਆਚਰਨ, ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਆਹਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ।

Verse 11

कृतोपनयनः सम्यग् ब्रह्मचारी गुरुगृहे । वसेत्तत्र च धर्मोऽस्य कथ्यते तं निबोध मे ॥

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਨਯਨ ਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਘਰ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਧਰਮ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ—ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸਮਝ ਲੈ।

Verse 12

स्वाध्यायोऽथाग्रिशुश्रूषा स्नानं भिक्षाटनं तथा । गुरोर्निवेद्य तच्चान्नमनुज्ञातेन सर्वदा ॥

ਸਵਾਧਿਆਇ, ਅਗਨੀ-ਸੇਵਾ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਭਿੱਖਿਆ; ਅਤੇ ਉਹ ਅੰਨ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ, ਸਦਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।

Verse 13

गुरोः कर्मणि सोद्योगः सम्यक् प्रीत्युपपादनम् । तेनाहूतः पठेच्चैव तत्परो नान्यमानसः ॥

ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਖ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ। ਜਦ ਗੁਰੂ ਬੁਲਾਏ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਧਿਆਨ ਛੱਡ ਕੇ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਅਧਿਐਨ/ਪਾਠ ਕਰੇ।

Verse 14

एकं द्वौ सकलान् वापि वेदान् प्राप्य गुरोर्मुखात् । अनुज्ञातोऽथ वन्दित्वा दक्षिणां गुरवे ततः ॥

ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਇੱਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਫਿਰ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਵੇ।

Verse 15

गार्हस्थ्याश्रमकामस्तु गृहस्थाश्रममावसेत् । वानप्रस्थाश्रमं वापि चतुर्थं चेच्छयात्मनः ॥

ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖੇ, ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ; ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਚੌਥੇ ਸੰਨਿਆਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਸਕੇ।

Verse 16

तत्रैव वा गुरोर्गेहे द्विजो निष्ठामवाप्नुयात् । गुरोरभावे तत्पुत्रे तच्छिष्ये तత్సुतं विना ॥

ਉੱਥੇ ਹੀ—ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਘਰ—ਦੁਇਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪੂਰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਗੁਰੂ ਹਾਜ਼ਰ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੁਰੂ-ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘੇ ਬਿਨਾਂ—ਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕਰੇ।

Verse 17

शुश्रूषुर्निरभिमानो ब्रह्मचार्याश्रमं वसेत् । उपावृत्तस्ततस्तस्मात् गृहस्थाश्रमकाम्यया ॥

ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ। ਫਿਰ ਉੱਥੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਚਰਨ ਕਰੇ।

Verse 18

ततोऽसमानाॠषिकुलां तुल्यां भार्यामरोगिणीम् । उद्वहेन्न्यायतोऽव्यङ्गां गृहस्थाश्रमकारणात् ॥

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਉਹ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਾਨ ਦਰਜੇ ਵਾਲੀ, ਅਸਗੋਤ੍ਰਾ, ਨਿਰੋਗ ਅਤੇ ਸ਼ਰੀਰਕ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰੇ।

Verse 19

स्वकर्मणा धनं लब्ध्वा पितृदेवातिथींस्तथा । सम्यक् सम्प्रीणयन् भक्त्या पोषयेच्चाश्रितांस्तथा ॥

ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਕਰਮ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਯਥਾਵਤ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਭੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰੇ।

Verse 20

भृत्यात्मजान् जामयोऽथ दीनान्धपतितानपि । यथाशक्त्यान्नदानेन वयांसि पशवस्तथा ॥

ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਕਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ, ਵਿਆਹ-ਸੰਬੰਧੀ ਇਸਤਰੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ, ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਤੇ ਪਤਿਤਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਹਾਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 21

एष धर्मो गृहस्थस्य ऋतावभिगमस्तथा । पञ्चयज्ञविधानन्तु यथाशक्त्या न हापयेत् ॥

ਇਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ—ਉਚਿਤ ਰਿਤੂ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਦਾਂਪਤ੍ਯ-ਸੰਗਮ ਵੀ। ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਚ ਮਹਾਯਜ्ञਾਂ ਦੀ ਨਿਯਤ ਪਾਲਣਾ ਕਦੇ ਵੀ ਅਣਡਿੱਠੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।

Verse 22

पितृदेवातिथिज्ञातिभुक्तशेषं स्वयं नरः । भुञ्जीत च समं भृत्यैर्यथाविभवमादृतः ॥

ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਬਚੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਵੰਡ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 23

एष तूद्देशतः प्रोक्तो गृहस्थस्याश्रमो मया । वानप्रस्थस्य धर्मं ते कथयाम्यवधार्यताम् ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਦਾ ਧਰਮ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਇਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੀਂ।

Verse 24

अपत्यसन्ततिं दृष्ट्वा प्राज्ञो चानतिम् । वानप्रस्थाश्रमं गच्छेदात्मनः शुद्धिकारणात् ॥

ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਖ਼ਸਤਾਹਾਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਤਮ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼ਰਮ, ਅਰਥਾਤ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 25

तत्रारण्योपभोगश्च तपोभिश्चानुकरषणम् । भूमौ शय्या ब्रह्मचर्यं पितृदेवातिथिक्रिया ॥

ਉੱਥੇ ਵਨਵਾਸ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਏ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰੇ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌਵੇ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਪਾਲੇ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ, ਦੇਵ ਤੇ ਅਤਿਥੀ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰੇ।

Verse 26

होमस्त्रिषवणस्नानं जटावल्कलधारणम् । योगाभ्यासः सदा चैव वन्यस्नेहनिषेवणम् ॥

ਉਹ ਅਗਨਿਹੋਤਰ ਕਰੇ; ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲਿਆਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ; ਜਟਾ ਅਤੇ ਵਲਕਲ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ; ਨਿੱਤ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਘਿਉ-ਤੇਲ ਆਦਿ ਸਨੇਹ ਪਦਾਰਥ ਸਾਦੇ ਆਹਾਰ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ।

Verse 27

इत्येष पापशुद्ध्यर्थमात्मनश्चोपकारकः । वानप्रस्थाश्रमस्तस्माद्भिक्षोस्तु चरमोऽपरः ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭਿਖਸ਼ੂ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੂਜਾ, ਅਰਥਾਤ ਅੰਤਿਮ ਆਸ਼ਰਮ, ਅਪਣਾਉਣ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 28

चतुर्थस्य स्वरूपं तु श्रूयतामाश्रमस्य मे । यः स्वधर्मोऽस्य धर्मज्ञैः प्रोक्तस्तात ! महात्मभिः ॥

ਹੁਣ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਧਰਮ ਦੇ ਮਹਾਤਮਾ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੌਥੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ।

Verse 29

सर्वसङ्गपरित्यागो ब्रह्मचर्यमकोपिता । यतेन्द्रियत्ममावासे नैकस्मिन् वसतिः चिरम् ॥

ਸਭ ਆਸਕਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ; ਅਤੇ ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਥਾਂ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਨਾ ਟਿਕਣਾ—ਇਹ ਚੌਥੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।

Verse 30

अनारम्भस्तथाहारो भैक्षान्नेनैककालिना । आत्मज्ञानावबोधेच्छा तथा चात्मावलोकनम् ॥

ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਭਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਭੋਜਨ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ ਹੀ ਲੈਣਾ, ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ—ਇਹ ਵੀ ਉਸ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ।

Verse 31

चतुर्थे त्वाश्रमे धर्मो मयायं ते निवेदितः । सामान्यं अन्यवर्णानामाश्रमाणाञ्च मे शृणु ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਥੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦਾ ਧਰਮ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਲਈ ਵੀ ਸਾਂਝੇ ਕਰਤੱਬ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ।

Verse 32

सत्यं शौचमहिंसा च अनसूया तथा क्षमा । आनृशंस्यमकार्पण्यं सन्तोषश्चाष्टमो गुणः ॥

ਸੱਚ, ਸ਼ੌਚ, ਅਹਿੰਸਾ, ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤਤਾ, ਖ਼ਿਮਾ, ਦਇਆ (ਅਕ੍ਰੂਰਤਾ), ਕੰਜੂਸੀ-ਰਹਿਤਤਾ/ਅਮਾਤਸਰ੍ਯ ਅਤੇ ਅੱਠਵਾਂ ਗੁਣ ਸੰਤੋਖ—ਇਹ ਆਮ ਗੁਣ ਹਨ।

Verse 33

एते संक्षेपतः प्रोक्ता धर्मा वर्णाश्रमेषु ते । एतेषु च स्वधर्मेषु स्वेषु तिष्ठेत् समन्ततः ॥

ਵਰਨਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਲਈ ਇਹ ਧਰਮ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕੋਈ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ।

Verse 34

यश्चोल्लङ्घ्य स्वकं धर्मं स्ववर्णाश्रमसंज्ञितम् । नरोऽन्यथा प्रवर्तेत स दण्ड्यो भूभृतो भवेत् ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਵਧਰਮ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੰਡਯੋਗ ਹੈ; ਉਹ ਰਾਜ-ਦੰਡ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 35

ये च स्वधर्मसन्त्यागात् पापं कुर्वन्ति मानवाः । उपेक्षतस्तान् नृपतेरिष्टापूर्तं प्रणश्यति ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਸ੍ਵਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਪਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਦਾ ਯੱਗ ਅਤੇ ਦਾਨ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇਸ਼ਟ‑ਪੂਰਤ ਪੁੰਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 36

तस्माद्राज्ञा प्रयत्नेन सर्वे वर्णाः स्वधर्मतः । प्रवर्तन्तोऽन्यथा दण्ड्याः स्थाप्याश्चैव स्वकर्मसु ॥

ਇਸ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਵਰਣ‑ਆਸ਼ਰਮ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਣ; ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਵਰਤਣ, ਉਹ ਦੰਡਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।