
Kaumarika Khanda
This section is framed around southern coastal sacred geography (dakṣiṇa-sāgara / southern ocean littoral) and a cluster of five tīrthas presented as potent yet perilous due to aquatic guardians (grāha). The narrative treats the shoreline as a liminal ritual zone where pilgrimage merit, danger, and release (śāpa-mokṣa) converge, and where Kaumāra/Kumāreśa associations mark the region as a site of Skanda-linked sanctity.
66 chapters to explore.

Pañca-Tīrtha Prabhāva and the Grāha-Śāpa Liberation (पञ्चतीर्थप्रभावः ग्राहशापमोचनं च)
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ଋଷିମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ପାଞ୍ଚଟି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ସମାନ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କାହିଁକି କୁହାଯାଏ—ତାହା ପଚାରନ୍ତି। ଉଗ୍ରଶ୍ରବା କୁମାର-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପବିତ୍ର କଥାର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଉଠାଇ ଏହି ପଞ୍ଚତୀର୍ଥର ଅସାଧାରଣ ପ୍ରଭାବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ତାପରେ ରାଜବୀର ଅର୍ଜୁନ (ଫାଲ୍ଗୁନ) ସେହି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ଯାଆନ୍ତି। ତପସ୍ବୀମାନେ କହନ୍ତି—ସେଠାରେ ସ୍ନାନକାରୀଙ୍କୁ ‘ଗ୍ରାହ’ ଧରିନେଇଥାଏ, ତେଣୁ ଲୋକେ ଭୟରେ ଏହାକୁ ଏଡ଼ାନ୍ତି। ଅର୍ଜୁନ ଧର୍ମସାଧନାକୁ ଭୟ ରୋକିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ବିଶେଷତଃ ସୌଭଦ୍ର ତୀର୍ଥରେ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ଗ୍ରାହ ଧରିଲେ ସେ ତାହାକୁ ବଳପୂର୍ବକ ଜଳରୁ ଉଠାନ୍ତି। ସେହି ଗ୍ରାହ ତେବେ ଦିବ୍ୟ ଆଭୂଷଣଧାରିଣୀ ଅପ୍ସରାରୂପ ସ୍ତ୍ରୀ ହୋଇଯାଏ। ଅପ୍ସରା କହେ—ସେ ଓ ସହଚରୀମାନେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତପସ୍ବୀଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ବିଘ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ; ତେଣୁ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳଚର ଗ୍ରାହ ହେବାର ଶାପ ଦେଲେ, ଏବଂ ମହାପୁରୁଷ ଜଳରୁ ଟାଣି ଉଠାଇଲେ ମାତ୍ର ମୋକ୍ଷ ମିଳିବ ବୋଲି ନିୟମ କଲେ। ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉପଦେଶରେ କାମନିଗ୍ରହ, ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମର ଶୃଙ୍ଖଳା, ବାକ୍-ଆଚରଣ ସଂଯମ ଓ ଉତ୍ତମ-ଅଧମ ଆଚାରଭେଦ ଜୀବନ୍ତ ନୀତିଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ନାରଦ ମାର୍ଗଦର୍ଶକ ହୋଇ ଶପ୍ତମାନଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ପଞ୍ଚତୀର୍ଥକୁ ପଠାନ୍ତି; ଅର୍ଜୁନଙ୍କ କ୍ରମସ୍ନାନରେ ତାଙ୍କର ଶାପମୋଚନ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଅର୍ଜୁନ ପଚାରନ୍ତି—ଧର୍ମପଥରେ ଏପରି ବାଧା କାହିଁକି ଅନୁମତ, ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରକ୍ଷକମାନେ କାହିଁକି ରୋକିଲେ ନାହିଁ—ଏହା ଆଗାମୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟାକୁ ନେଇଯାଏ।

Nārada–Arjuna संवादः: तीर्थयात्रा-नीतिः, स्थाणु-भक्ति, दानधर्मस्य प्रशंसा
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ନୀତି ଓ ଦାନଧର୍ମର ମହିମାକୁ ସ୍ତରେ ସ୍ତରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ସୂତ କହନ୍ତି—ଅର୍ଜୁନ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ନାରଦଙ୍କୁ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହୁଅନ୍ତି। ନାରଦ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଧର୍ମବୁଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ବାରୋ ବର୍ଷର ଦୀର୍ଘ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରୁ କ୍ଲାନ୍ତି କିମ୍ବା ଅସନ୍ତୋଷ ହୋଇଛି କି ନାହିଁ ପଚାରନ୍ତି। ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ—ତୀର୍ଥଫଳ କେବଳ ଭ୍ରମଣରେ ନୁହେଁ; ହାତ-ପା ଓ ମନର ସଂଯମଯୁକ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଅର୍ଜୁନ ତୀର୍ଥର ସାକ୍ଷାତ୍ ସ୍ପର୍ଶକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନି ବର୍ତ୍ତମାନ ପବିତ୍ର ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟର ଗୁଣ ଜାଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ତାପରେ ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମଲୋକର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଯୋଡ଼ନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମା ଦୂତମାନଙ୍କୁ ଏମିତି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି, ଯାହାର ଶ୍ରବଣ ମାତ୍ରେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ସୁଶ୍ରବା କହେ—ସରସ୍ୱତୀ ତଟରେ କାତ୍ୟାୟନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ସାରସ୍ୱତ ମୁନି ସଂସାରର ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ବୁଝାଇ ‘ସ୍ଥାଣୁ’ (ଶିବ) ଭକ୍ତିରେ ଶରଣ ନେବାକୁ, ବିଶେଷକରି ଦାନ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଦାନକୁ ସବୁଠାରୁ କଠିନ ଓ ସମାଜରେ ପ୍ରମାଣିତ ତପସ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି—କଷ୍ଟାର୍ଜିତ ଧନ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ପଡ଼େ; ଏହା ହାନି ନୁହେଁ, ବୃଦ୍ଧି; ସଂସାରସାଗର ପାର କରାଉଥିବା ନୌକା। ଦେଶ-କାଳ, ପାତ୍ରର ଯୋଗ୍ୟତା ଓ ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧି ଅନୁସାରେ ଦାନ ନିୟମିତ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦାତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ନାରଦ ନିଜ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଦାନ କରିବାର ବ୍ୟବହାରିକ ସମସ୍ୟା ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ବିବେକକୁ ମୁଖ୍ୟ ବୋଲି ପୁନଃ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।

Reva-Śuklatīrtha and Stambha-tīrtha: Pilgrimage Purification and Ancestral Rites (Revā–Mahī–Sāgara Saṅgama Narrative)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦଙ୍କ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଓ ସଂବାଦକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସେ ରେବା (ନର୍ମଦା) ତଟରେ ଭୃଗୁଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି ରେବାକୁ ପରମ ପାବନୀ, “ସର୍ବତୀର୍ଥମୟୀ” ଏବଂ ଦର୍ଶନ–ସ୍ତୁତି–ବିଶେଷତଃ ସ୍ନାନରେ ମହାଫଳଦାୟିନୀ ବୋଲି ଶୁଣନ୍ତି। ରେବାର ଶୁକ୍ଲତୀର୍ଥକୁ ପାପନାଶକ ଘାଟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି—ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଘୋର ଅଶୌଚ ଓ ଗୁରୁ ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ନାଶ ପାଏ। ଭୃଗୁ ପରେ ମହୀ–ସାଗର ସଙ୍ଗମ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସ୍ତମ୍ଭତୀର୍ଥର କଥା କହନ୍ତି—ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ବିବେକୀ ଲୋକ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ଯମଲୋକର ଭୟରୁ ରକ୍ଷା ପାଆନ୍ତି। ତାପରେ ଦେବଶର୍ମା ନାମକ ସଂଯମୀ ଋଷିଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ; ସେ ଗଙ୍ଗା–ସାଗରରେ ପିତୃତର୍ପଣରେ ନିବିଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ ସୁଭଦ୍ରଙ୍କ ଠାରୁ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ମହୀ–ସାଗର ସଙ୍ଗମରେ କୃତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ–ତର୍ପଣ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଅଧିକ ତୃପ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ପତ୍ନୀ ଯାତ୍ରାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବାରୁ ଦେବଶର୍ମା ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଓ ଗୃହକଳହ ନେଇ ବିଳାପ କରନ୍ତି। ସୁଭଦ୍ର ଉପାୟ ଦେଉଛନ୍ତି—ଦେବଶର୍ମାଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ସେ ନିଜେ ସଙ୍ଗମରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ–ତର୍ପଣ କରିଦେବେ; ପ୍ରତିଦାନରେ ଦେବଶର୍ମା ନିଜ ସଞ୍ଚିତ ତପଃପୁଣ୍ୟର ଏକ ଅଂଶ ଦେବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଭୃଗୁ ସଙ୍ଗମର ଅଦ୍ଭୁତ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ନିଷ୍କର୍ଷ କରନ୍ତି ଏବଂ ନାରଦ ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଦର୍ଶନ କରି ତାହାର ମହତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି।

दानतत्त्व-व्याख्या (Doctrine of Dāna: Intent, Means, and Outcomes) / “Nārada Explains the Taxonomy of Giving”
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦଙ୍କ ଏକ ବ୍ୟବହାରିକ ଧର୍ମ-ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଉପସ୍ଥାପିତ—ସୁରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନ/ଭୂମି ପାଇବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରତିଗ୍ରହ (ଦୋଷଯୁକ୍ତ ଗ୍ରହଣ) ଦ୍ୱାରା ଅଧର୍ମରେ ପଡ଼ିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ। ଆରମ୍ଭରେ ଧନକୁ ନୈତିକ ଭାବେ ତିନି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି—ଶୁକ୍ଳ (ଶୁଦ୍ଧ), ଶବଳ (ମିଶ୍ର), କୃଷ୍ଣ (ତମସ/ଅଶୁଦ୍ଧ); ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହାର କଲେ କ୍ରମେ ଦେବତ୍ୱ, ମନୁଷ୍ୟତ୍ୱ, ତିର୍ୟକ୍ତ୍ୱ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି କର୍ମଫଳ ସହ କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ସୌରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରସଙ୍ଗ: ରାଜା ଧର୍ମବର୍ମା ଦାନତତ୍ତ୍ୱ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଗୁଢ଼ ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣନ୍ତି—ଦୁଇ କାରଣ, ଛଅ ଆଧାର, ଛଅ ଅଙ୍ଗ, ଦୁଇ ‘ବିପାକ’, ଚାରି ପ୍ରକାର, ତ୍ରିବିଧ ଶ୍ରେଣୀ ଓ ଦାନନାଶକ ତିନି—ଏହାର ସଠିକ୍ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପାଇଁ ବଡ଼ ପୁରସ୍କାର ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଶରେ ନାରଦ କ୍ରମବଦ୍ଧ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦିଅନ୍ତି: କାରଣ—ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଶକ୍ତି; ଆଧାର—ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ବ୍ରୀଡ଼ା (ଲଜ୍ଜା), ହର୍ଷ, ଭୟ; ଅଙ୍ଗ—ଦାତା, ପାତ୍ର/ଗ୍ରହୀତା, ଶୁଚିତା, ଦାନଦ୍ରବ୍ୟ, ଧର୍ମସଙ୍କଳ୍ପ, ଯଥୋଚିତ ଦେଶ-କାଳ; ବିପାକ—ପାତ୍ରଗୁଣ ଅନୁସାରେ ପରଲୋକ/ଇହଲୋକ ଫଳ; ପ୍ରକାର—ଧ୍ରୁବ, ତ୍ରିକ, କାମ୍ୟ, ନୈମିତ୍ତିକ; ଶ୍ରେଣୀ—ଉତ୍ତମ/ମଧ୍ୟମ/ଅଧମ; ନାଶକ—ଦାନ ପରେ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ, ଅଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଦାନ, ଅପମାନ ସହ ଦାନ। ଶେଷରେ ରାଜା କୃତଜ୍ଞ ହୋଇ ନାରଦଙ୍କ ପରିଚୟ ଜାଣି, ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ଭୂମି ଓ ଧନ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି।

Adhyāya 5: Nārada’s Search for Worthy Recipients and Sutanu’s Doctrinal Replies (Mātṛkā–Gṛha–Lobha–Brāhmaṇa-bheda–Kāla)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦ ରୈବତ ପର୍ବତ ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ‘ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ’ ଦାନଧର୍ମ ଓ ପାତ୍ରତା ବିଷୟରେ ନୈତିକ ଚିନ୍ତନ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ଅପାତ୍ରକୁ ଦିଆ ଦାନ ନିଷ୍ଫଳ; ଅନୁଶାସନହୀନ କିମ୍ବା ଅଶିକ୍ଷିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ତାରିପାରେ ନାହିଁ—ସେ ହାଲ ନଥିବା ନୌକା ପରି, ଏପରି ଉପମା ଦିଆଯାଇଛି। ଦାନରେ ଦେଶ-କାଳ, ଉପାୟ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ଯଥାଯଥତା ଆବଶ୍ୟକ; ପାତ୍ରତା କେବଳ ବିଦ୍ୟାରେ ନୁହେଁ, ବିଦ୍ୟା ସହ ଆଚାରରେ ଭିତ୍ତି କରେ। ନାରଦ ଦ୍ୱାଦଶ କଠିନ ପ୍ରଶ୍ନ ନେଇ କାଲାପଗ୍ରାମକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ଆଶ୍ରମ ଓ ଶ୍ରୁତିପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବାଦବିବାଦରେ ଲିପ୍ତ। ସେମାନେ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ସହଜ ଭାବିଲେ ମଧ୍ୟ, ସୁତନୁ ନାମକ ଏକ ଶିଶୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଉତ୍ତର ଦିଏ। ସେ ଓଁକାର ସହିତ ମାତୃକା ବର୍ଣ୍ଣମାଳା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ‘ଅ-ଉ-ମ୍’ ଓ ଅର୍ଧମାତ୍ରାକୁ ସଦାଶିବ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଦର୍ଶାଏ; ‘ପାଞ୍ଚ-ପାଞ୍ଚ ଅଦ୍ଭୁତ ଗୃହ’କୁ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ଯୋଜନା କହି ସଦାଶିବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେଇଯାଏ। ‘ବହୁରୂପା ନାରୀ’କୁ ବୁଦ୍ଧି, ଏବଂ ‘ମହାମକର’କୁ ଲୋଭ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରି ତାହାର ନୈତିକ ପରିଣାମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ସୁତନୁ ବିଦ୍ୟା ଓ ନିୟମ ଆଧାରରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଠ ଭେଦ କହେ ଏବଂ ଯୁଗାଦି-ମନ୍ୱନ୍ତରାଦି କାଳଚିହ୍ନକୁ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ। ଶେଷରେ ବିଚାରପୂର୍ବକ କର୍ମଦ୍ୱାରା ଜୀବନଯୋଜନା, ବେଦାନ୍ତର ଅର୍ଚିସ ଓ ଧୂମ—ଦୁଇ ପଥ, ଏବଂ ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତିବିରୋଧୀ ଦେବ-ଧର୍ମନିଷେଧ ପଥ ତ୍ୟାଗର ଉପଦେଶ ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

Brahmaṇa-parīkṣā, ‘Caurāḥ’ as Inner Vices, and Cira-kārī Upākhyāna (Testing of Brahmins; inner ‘thieves’; the parable of deliberate action)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ନାରଦ ଓ ଶାତାତପ ଆଦି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ବାଦରୂପେ ଗଢ଼ା। ପରସ୍ପର ସତ୍କାର ଓ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ପରେ ନାରଦ କହନ୍ତି—ପୃଥିବୀ‑ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମର ମହାତୀର୍ଥ ସମୀପରେ ଶୁଭ ବ୍ରାହ୍ମଣ‑ଆସନ/ବସତି ସ୍ଥାପନ କରିବା ଏବଂ ସେଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟତା ପରୀକ୍ଷା କରିବା ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ। ସ୍ଥାନରେ ‘ଚୋର’ ଥିବା ଆଶଙ୍କା ଉଠେ; କିନ୍ତୁ କଥା ଏହାକୁ ବାହ୍ୟ ଚୋର ନୁହେଁ, ଅନ୍ତର୍ଶତ୍ରୁ—କାମ, କ୍ରୋଧ ଆଦି—ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ, ଏବଂ ଅବହେଳାରେ ତପସ୍ୟାରୂପ ଧନ ମଧ୍ୟ ହରାଇଯାଏ ବୋଲି ଶିଖାଏ। ତାପରେ କେଦାରରୁ କଲାପ/କଲାପକ ଦିଗକୁ ଯାତ୍ରା‑ନିର୍ଦ୍ଦେଶ, ଗୁହ/ସ୍କନ୍ଦ ପୂଜା, ସ୍ୱପ୍ନାଦେଶ, ପବିତ୍ର ମାଟି‑ଜଳକୁ ନେତ୍ରାଞ୍ଜନ ଓ ଦେହଲେପନ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରି ଗୁହା (ବିଲ) ପଥ ଦେଖିବା ଓ ପାର ହେବାର ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପୁନଃ ସଙ୍ଗମରେ ସମୂହ ସ୍ନାନ, ତର୍ପଣ, ଜପ, ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ସଭାର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ଅତିଥି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ କପିଲ ଭୂମିଦାନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାହାନ୍ତି; ଏହା ଅତିଥିଧର୍ମର ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅବହେଳାର ପରିଣାମ ଦେଖାଏ। କ୍ରୋଧ‑ତ୍ୱରା ନେଇ ଚିନ୍ତନରୁ ‘ଚିରକାରୀ’ ଉପାଖ୍ୟାନ—ପୁତ୍ର ପିତାଙ୍କ ହଠାତ୍ ଆଜ୍ଞାକୁ ତୁରନ୍ତ କରିନାହିଁ, ବିଚାର କରି ବିଳମ୍ବ କରି ମହାପାପ ରୋକେ—କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିବେକକୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ। ଶେଷରେ କଳିଯୁଗରେ ଶାପର ପ୍ରଭାବ, ପ୍ରତିଷ୍ଠା କର୍ମ ଓ ସ୍ଥାପିତ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନର ଦେବାନୁମୋଦନ ଉପସଂହାର ହୁଏ।

Indradyumna-Kīrti-Punaruddhāraḥ (Recovery of Indradyumna’s Fame) and Nāḍījaṅgha’s Account of Ghṛtakambala-Śiva Worship
ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଥିବା ପ୍ରଶଂସା ପରେ ଅର୍ଜୁନ ନାରଦଙ୍କୁ ପଚାରେ—ପୃଥିବୀ ଯେ ସଙ୍କଟରେ ପୀଡ଼ିତ, ତାହାର ମୂଳ କ’ଣ, ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ କାରଣକଥା କହନ୍ତୁ। ନାରଦ ଆଦର୍ଶ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ପରିଚୟ କରାନ୍ତି—ଦାନଶୀଳ, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଲୋକହିତକାରୀ; ଯିଏ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତଳାବ ଓ ଦେବାଳୟ ନିର୍ମାଣ ପରି ଅନେକ ସାର୍ବଜନୀନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ତଥାପି ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ କହନ୍ତି—କେବଳ ପୁଣ୍ୟରେ ସ୍ୱର୍ଗସ୍ଥିତି ଟିକେ ନାହିଁ; ତିନି ଲୋକରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ନିଷ୍କଳ୍ମଷ କୀର୍ତ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ, କାରଣ କାଳ ସ୍ମୃତିକୁ କ୍ଷୟ କରେ। ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ପୃଥିବୀକୁ ଅବତରି ଦେଖନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କ ନାମ ଭୁଲାଯାଇଛି। ଦୀର୍ଘାୟୁ ସାକ୍ଷୀ ଖୋଜି ସେ ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ଯାଆନ୍ତି; ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଚୀନ ମିତ୍ର ନାଡୀଜଂଘଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ନାଡୀଜଂଘ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେ ନିଜ ଅସାଧାରଣ ଦୀର୍ଘାୟୁର କାରଣ କହନ୍ତି—ଶିଶୁବେଳେ ଘୃତପାତ୍ରରେ ରଖା ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ଅପମାନ, ପରେ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ଘୃତଦ୍ୱାରା ଲିଙ୍ଗ ଢାକି ‘ଘୃତକମ୍ବଳ-ଶିବ’ ପୂଜା ପୁନରାରମ୍ଭ, ଯାହାରେ ଶିବକୃପାରୁ ଗଣତ୍ୱ ମିଳିଲା। ପରେ ଗର୍ବ ଓ କାମରୁ ପତନ; ଗାଲବ ତପସ୍ବୀଙ୍କ ପତ୍ନୀକୁ ଅପହରଣ ଚେଷ୍ଟା କରି ଶାପରେ ବକ (ବଗୁଳା) ହେବା, ଏବଂ ଶେଷରେ ଶାପଶମନ—ଗୁପ୍ତ କୀର୍ତ୍ତି ପୁନରୁଦ୍ଧାରରେ ସାହାଯ୍ୟ କରି ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ମୋକ୍ଷପଥରେ ଭାଗୀ ହେବା। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ରାଜଧର୍ମ, କାଳର ପ୍ରଭାବ, ଓ ଭକ୍ତି ସହ ନୀତିସଂଯମର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ଏକତ୍ର କରେ।

अखण्डबिल्वपत्रार्चन-दीर्घायुः शापकथा च (Unbroken Bilva-Leaf Worship, Longevity, and the Curse Narrative)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅନେକ ବକ୍ତାଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଆଲୋଚନା ଆଗେଇଯାଏ। ନାରଦ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଗଢ଼ନ୍ତି—ରାଜା (ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ମାନଦଣ୍ଡ ଭାବେ) ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ କଠୋର ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ବିକଳ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠାରେ ସତ୍ୟ ଓ ମିତ୍ରଧର୍ମ ପ୍ରଧାନ; ଏକଥର ଦିଆଯାଇଥିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା/ବଚନ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କ୍ଷତି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପାଳନୀୟ—ଉଦାହରଣରେ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠାର ଗୁରୁତ୍ୱ ବଢ଼ାଯାଇଛି। ସେମାନେ ଆତ୍ମଦାହର ପଥ ଛାଡ଼ି ଶିବଧାମ ଯାତ୍ରାର ବ୍ୟବହାରିକ ମାର୍ଗ ଧରନ୍ତି; କୈଲାସକୁ ଯାଇ ପ୍ରାକାରକର୍ଣ୍ଣ ନାମକ ପେଚାକୁ ପଚାରନ୍ତି। ସେ କହେ—ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ସେ ଘଣ୍ଟ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲା, ଅଖଣ୍ଡ ବିଲ୍ୱପତ୍ରରେ ଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନ ଓ ତ୍ରିକାଳ ଭକ୍ତିର ଫଳରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୀର୍ଘାୟୁ ପାଇଛି। ଶିବ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି; ପରେ କଥା ସାମାଜିକ-ନୈତିକ ଭଙ୍ଗକୁ ମୁହାଁ ଦେଉଛି—ବଳପୂର୍ବକ ଗନ୍ଧର୍ବବିବାହସଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଶାପ ଲାଗି ସେ ‘ରାତ୍ରିଚର’ ପେଚା ହୋଇଯାଏ। ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପରିଚୟରେ ସାହାଯ୍ୟ କଲେ ପୁନଃ ମୂଳରୂପ ଫେରିବ—ଏହି ଶର୍ତ୍ତ ସହ ଶାପ ଥାଏ; ଏଭଳି ବିଲ୍ୱପତ୍ର ପୂଜା, କର୍ମଫଳ, ବଚନପାଳନ ଓ ବିବାହଧର୍ମ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଛି।

इंद्रद्युम्नपरिज्ञानोपाख्यानम् (The Inquiry into King Indradyumna: Friendship, Vow, and the Gṛdhra’s Past)
ଅଧ୍ୟାୟ ୯ ରେ ସଂବାଦମୟ ଶୈଳୀରେ ଧର୍ମ-ନୀତିର ଏକ ଉପାଖ୍ୟାନ ଆଗକୁ ବଢ଼େ। ପୂର୍ବଜନ୍ମସମୁଦ୍ଭବ କାରଣ ଶୁଣି ନାଡୀଜଂଘ ଦୁଃଖ କରେ ଯେ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପରିଚୟ/ଖୋଜ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଫଳ ହୋଇନାହିଁ; ମିତ୍ରଧର୍ମ ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ ପାଇଁ ସେ ସହଚରମାନଙ୍କ ସହ ଅଗ୍ନିପ୍ରବେଶ ଭଳି କଠୋର ପଦକ୍ଷେପ ପ୍ରସ୍ତାବ କରେ। ସେତେବେଳେ ଉଲୂକ ରୋକି ଅନ୍ୟ ଉପାୟ କହେ—ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତରେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଗୃଧ୍ର ରହେ, ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସଖା; ସେ ହୋଇପାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ଜାଣିଥିବ। ସେମାନେ ଗୃଧ୍ରଙ୍କୁ ନିକଟେ ଯାଇ ପଚାରନ୍ତି। ଗୃଧ୍ର କହେ ଯେ ଅନେକ କଳ୍ପରେ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ନ ଦେଖିଛି, ନ ଶୁଣିଛି; ଏଥିରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଶୋକ ବଢ଼େ। ପରେ ଗୃଧ୍ର ନିଜ ପୂର୍ବଜନ୍ମ କଥା କହେ—ପୂର୍ବେ ସେ ଚଞ୍ଚଳ ବାନର ଥିଲା; ଶିବଙ୍କ ଦାମନକ ଉତ୍ସବରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଝୁଲା ଓ ଲିଙ୍ଗ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଅଜାଣତେ ଯୋଗ ହୋଇ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରହାରରେ ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲା; ପରେ କାଶୀନାଥଙ୍କ ପୁତ୍ର କୁଶଧ୍ୱଜ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଦୀକ୍ଷା ଓ ଯୋଗସାଧନାରେ ଶିବଭକ୍ତ ହେଲା। ତାପରେ କାମବଶତଃ ଅଗ୍ନିବେଶ୍ୟଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ଅପହରଣ କରିବାରୁ ଋଷିଶାପରେ ଗୃଧ୍ର ହେଲା। ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପରିଚୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ସାହାଯ୍ୟ କଲେ ମାତ୍ର ଶାପମୋକ୍ଷ ମିଳିବ ବୋଲି ଋଷି ନିୟମ ଦେଲେ। ଏଭଳି ମିତ୍ରତା-ନୀତି, ପ୍ରତିଜ୍ଞାର ତର୍କ, ଉତ୍ସବପୁଣ୍ୟ ଓ ଶାପ-ମୋକ୍ଷର ସର୍ତ୍ତାଧୀନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏଠାରେ ଗୁଞ୍ଜିତ।

Indradyumna–Mantharaka-saṃvādaḥ (Dialogue of Indradyumna and the Tortoise Mantharaka)
ନାରଦଙ୍କ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣି ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଶୋକ ଓ ବିସ୍ମୟରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୁଅନ୍ତି। ଗୃଧ୍ରର କଥାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରି ଆସନ୍ନ ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ ଜାଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ସମସ୍ତେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମାନସ-ସରୋବରକୁ ଯାଇ ଗୁପ୍ତ ବିଷୟଜ୍ଞ କଚ୍ଛପ ମନ୍ଥରକଙ୍କୁ ପଚାରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ନିକଟେ ଆସିବାମାତ୍ରେ ମନ୍ଥରକ ଜଳରେ ଲୁଚିଯାଏ; ତେବେ କୌଶିକ ଋଷି ଏହାକୁ ଆତିଥ୍ୟ-ଧର୍ମଭଙ୍ଗ ବୋଲି ନିନ୍ଦା କରି, ଅତିଥି-ସତ୍କାରର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଓ ଅତିଥି-ବିମୁଖତାର ପାପତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ମନ୍ଥରକ କହେ—ମୁଁ ଆତିଥ୍ୟ ଜାଣେ, କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ଭୟ କରେ; ପୂର୍ବେ ରୌଚକପୁରରେ ରାଜାଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି ମୋ ପିଠିକୁ ଦଗ୍ଧ କରିଥିଲା, ସେ ଘାଉ ଏଯାଁ ଅଛି; ପୁନର୍ବାର ଦଗ୍ଧ ହେବାର ଭୟରୁ ମୁଁ ଦୂରେ ହଟିଲି। ଏହି କଥା ସହିତ ଆକାଶରୁ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ଓ ଦିବ୍ୟ ସଙ୍ଗୀତ ଶୁଣାଯାଏ, ରାଜାଙ୍କ ପୁନଃସ୍ଥାପିତ କୀର୍ତ୍ତି ସାର୍ବଜନୀନ ଭାବେ ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ। ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଦିବ୍ୟ ବିମାନ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ଦେବଦୂତ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରି କହେ—ପୃଥିବୀରେ ଯେତେଦିନ କୀର୍ତ୍ତି ରହେ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ସେତେଦିନ ଅବସ୍ଥାନ ରହେ; ତଳାବ, କୂଆ, ଉଦ୍ୟାନ ଭଳି ‘ପୂର୍ତ୍ତ’ କର୍ମ ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧିକାରୀ। ରାଜା ସ୍ନେହ-ନିଷ୍ଠାରେ ସହଚରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସହ ନେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ଦୂତ କହେ—ସେମାନେ ଶାପଗ୍ରସ୍ତ ପତିତ ଶିବଗଣ, ଶାପାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତୀକ୍ଷାରତ; ମହାଦେବ ବିନା ସ୍ୱର୍ଗ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ମଧ୍ୟ ପୁନଃପତନର ଭୟ ଥିବା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି ଶିବଗଣଙ୍କ ସଙ୍ଗକୁ ବରଣ କରନ୍ତି। ପରେ କଚ୍ଛପର ଦୀର୍ଘାୟୁର କାରଣ ପଚାରିଲେ, ମନ୍ଥରକ ‘ଦିବ୍ୟ, ପାପନାଶକ’ ଶିବମାହାତ୍ମ୍ୟ କଥା ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି ଆରମ୍ଭ କରେ—ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶ୍ରବଣ କଲେ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ, ଏବଂ ମୋର ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ କଚ୍ଛପ-ରୂପ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ କୃପାରୁ।

Kūrma’s Past-Life Account: Śiva-Temple Merit, Ethical Lapse, and the Curse into Tortoisehood
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କୂର୍ମ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ରାଜାଙ୍କୁ ନିଜ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ସ୍ମୃତିକୁ ଧର୍ମ-ନୀତି ଉପଦେଶ ଭାବେ କହେ। ଶିଶୁକାଳରେ ସେ ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲା; ବର୍ଷାକାଳରେ ବାଲି-ମାଟିରେ ପଞ୍ଚାୟତନ ବିନ୍ୟାସ ସହିତ ଶିବାଳୟ ଗଢ଼ି, ଲିଙ୍ଗ ସମ୍ମୁଖରେ ପୁଷ୍ପପୂଜା, ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ କଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜନ୍ମଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ ଶିବଭକ୍ତି, ଦୀକ୍ଷା ଓ ଶିବମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣକୁ ମହାପୁଣ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଶିବଗୃହ ତିଆରି କରିବାର ଫଳଶ୍ରୁତି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। କିନ୍ତୁ ଅଜରତ୍ୱର ଅଦ୍ଭୁତ ବର ପାଇ ପରେ ସେଇ ଭକ୍ତ ଜୟଦତ୍ତ ନାମର ରାଜା ହୋଇ ପ୍ରମାଦରେ ପଡ଼ି, ପରସ୍ତ୍ରୀଗମନ ଆଦିରେ ନୀତି-ଧର୍ମ ସୀମା ଲଂଘନ କରେ; ଏହାକୁ ଆୟୁ, ତପ, ଯଶ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ନାଶର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ବୋଲି ଦେଖାଯାଇଛି। ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଘ୍ନିତ ହେବାରୁ ଯମ ଶିବଙ୍କୁ ଅଭିଯୋଗ କରନ୍ତି; ଶିବ ଅପରାଧୀକୁ କୂର୍ମଯୋନିର ଶାପ ଦେଇ, ଭବିଷ୍ୟତର ଅନ୍ୟ ଏକ କଳ୍ପରେ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ଯଜ୍ଞସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦାହଚିହ୍ନର ସ୍ମୃତି କୂର୍ମର ପିଠିରେ କୁହାଯାଏ, ତୀର୍ଥସଦୃଶ ଶୁଦ୍ଧିକର ପ୍ରଭାବର ସଙ୍କେତ ମିଳେ; ଶେଷରେ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ବିବେକ-ବୈରାଗ୍ୟ ଧାରଣ କରି ଦୀର୍ଘାୟୁ ଲୋମଶ ମୁନିଙ୍କ ନିକଟେ ଉପଦେଶ ନେବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି—ସତ୍ସଙ୍ଗ ତୀର୍ଥଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ପ୍ରକାଶ ପାଏ।

कूर्माख्यानम् (Kūrmākhyāna) — The Discourse on Kūrma and the Teaching of Lomaśa
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ଆଧାର କରି ବହୁବକ୍ତୃ ସଂବାଦରୂପ ଧର୍ମୋପଦେଶ ହୋଇଛି। ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ରାଜା ଆଦି ଜଣେ ‘ମୈତ୍ର’ ମାର୍ଗନିଷ୍ଠ ମହାତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି—ଅହିଂସା ଓ ବାକ୍ସଂଯମରେ ଏମିତି ମହିମାନ୍ୱିତ ଯେ ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରନ୍ତି। କୂର୍ମ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପରିଚୟ ଦେଇ କହନ୍ତି—ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକାମୀ ନୁହେଁ; କୀର୍ତ୍ତି ପୁନଃସ୍ଥାପନ ଓ ଆତ୍ମହିତ ପାଇଁ ଶିଷ୍ୟଭାବେ ଉପଦେଶ ଚାହୁଁଛନ୍ତି; ଲୋମଶଙ୍କୁ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଲୋମଶ ସଂସାରୀ ନିର୍ମାଣ ଓ ଆସକ୍ତି ଉପରେ କଠୋର ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି—ଘର, ସୁଖସୁବିଧା, ଯୌବନ, ଧନ ଇତ୍ୟାଦି ଉପରେ ଭିତ୍ତି କରିଥିବା ପ୍ରୟାସ ଅନିତ୍ୟ; ମୃତ୍ୟୁ ସବୁକିଛି ହରିନେଇଥାଏ, ତେଣୁ ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଧର୍ମାଚରଣ ହିଁ ସ୍ଥିର ପଥ। ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଲୋମଶଙ୍କ ଅସାଧାରଣ ଦୀର୍ଘାୟୁର କାରଣ ପଚାରନ୍ତି। ଲୋମଶ ପୂର୍ବଜନ୍ମ କଥା କହନ୍ତି—ଏକଦା ଦରିଦ୍ର ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏକଥର ସତ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ସ୍ନାନ କରାଇ ପଦ୍ମଦ୍ୱାରା ପୂଜା କଲେ; ସେହି ପୁଣ୍ୟରେ ସ୍ମୃତିସହ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଲଭି ତପୋଭକ୍ତିରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ଶିବ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅମରତ୍ୱ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ କଳ୍ପଚକ୍ର ସୀମାଭିତରେ ଦୀର୍ଘାୟୁର ବର ଦେଲେ; ସମୟ ନିକଟ ହେଲେ ଦେହର ରୋମ ଝଡିବା ତାହାର ଚିହ୍ନ। ଶେଷରେ ରହସ୍ୟ ଭାବେ କୁହାଯାଏ—ପଦ୍ମପୂଜା, ପ୍ରଣବଜପ ଓ ଶିବଭକ୍ତି ମହାପାପକୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ କରେ; ଭାରତରେ ମାନବଜନ୍ମ, ଶିବଭକ୍ତି ଇତ୍ୟାଦି ‘ଦୁର୍ଲଭ’ ମନେ ପକାଇ, କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁର ଜଗତରେ ଶିବପୂଜାକୁ ମୁଖ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ ଓ କରଣୀୟ ଉପଦେଶ ଘୋଷଣା କରାଯାଏ।

Mahī–Sāgara-saṅgama Māhātmya and the Indradyumneśvara Liṅga (महीसागर-संगम-माहात्म्य एवं इन्द्रद्युम्नेश्वर-लिङ्ग)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅନେକ ପାତ୍ରଙ୍କ ସଂଳାପ ମାଧ୍ୟମରେ ଭକ୍ତି, ତୀର୍ଥ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ କ୍ରିୟାବିଧିର ବିସ୍ତାର ହୁଏ। ରାଜା ଲୋମଶ ଋଷିଙ୍କ ସମୀପରେ ରହିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି, ଶିବ-ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରି ଲିଙ୍ଗପୂଜା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି; ସତ୍ସଙ୍ଗକୁ ତୀର୍ଥସେବାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି। ଶାପଗ୍ରସ୍ତ ପକ୍ଷୀ/ପଶୁ ଆଦି ଜୀବ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥଫଳଦାୟକ ସ୍ଥାନ ଚାହାନ୍ତି; ନାରଦ ସେମାନଙ୍କୁ ବାରାଣସୀରେ ଥିବା ଯୋଗୀ ସଂବର୍ତ୍ତଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାନ୍ତି ଏବଂ ରାତିରେ ପଥରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବିଶେଷ ଲକ୍ଷଣରେ ତାଙ୍କ ପରିଚୟ କହନ୍ତି। ସଂବର୍ତ୍ତ ମହୀ–ସାଗର ସଙ୍ଗମର ପରମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ମହୀ ନଦୀର ପବିତ୍ରତା ଓ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ-ଦାନାଦିର ଫଳ ପ୍ରୟାଗ, ଗୟା ପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ସମାନ କିମ୍ବା ଅଧିକ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି। ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଶନିଯୋଗ, ବ୍ୟତୀପାତ ଆଦି ବିଶେଷ ଯୋଗ, ଶନି-ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ, ଅର୍ଘ୍ୟମନ୍ତ୍ର, ଏବଂ ଜଳରୁ ଡାହାଣ ହାତ ଉଠାଇ ସତ୍ୟପରୀକ୍ଷା କରିବା ଭଳି ବିଧି ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ–ନକୁଳ ସଂବାଦରେ କଠୋର ବାକ୍ୟର ଦୋଷ, ସଦାଚାର ଓ ଶିଷ୍ଟାଚାର ବିନା ବିଦ୍ୟା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ଉପଦେଶ ମିଳେ। ଶେଷରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ‘ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନେଶ୍ୱର’ (ମହାକାଳ ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ନାମ ଦିଆଯାଏ; ଶିବ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସାୟୁଜ୍ୟ/ସାରୂପ୍ୟ ସଦୃଶ ଫଳ ଦେଇ ସଙ୍ଗମର ଅଦ୍ଭୁତ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ଶକ୍ତିକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି।

कुमारेश्वर-माहात्म्यप्रश्नः तथा वज्राङ्गोपाख्यान-प्रस्तावः (Inquiry into the Glory of Kumāreśvara and Prelude to the Vajrāṅga Narrative)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅର୍ଜୁନ କୁମାରନାଥ/କୁମାରେଶ୍ୱରଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପାତ୍ରମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଯଥାର୍ଥ କଥା ଜାଣିବାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ନାରଦ କହନ୍ତି—କୁମାରେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ଶ୍ରବଣ, ଧ୍ୟାନ, ପୂଜା ଓ ବେଦୋକ୍ତ ଉପାସନା ମହାପାବନକାରୀ; ଏହା ଧର୍ମ-ଆଚରଣ ଓ ସାଧନାର ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ଦିଏ। ତାପରେ କଥା ବଂଶାବଳୀ-ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ—ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟାମାନେ, ତାଙ୍କର ଧର୍ମ, କଶ୍ୟପ, ସୋମ ଆଦିଙ୍କୁ ନିୟୋଗ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ଦେବ ଓ ଅନ୍ୟ ବଂଶମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି। ଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ରବିୟୋଗ, ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ହସ୍ତକ୍ଷେପରେ ମରୁତମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ, ଏବଂ ପୁନର୍ବାର ଦିତିଙ୍କ ଦୁର୍ଧର୍ଷ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା ଆସେ; କଶ୍ୟପଙ୍କ ବରଦାନରେ ବଜ୍ରସଦୃଶ ଅବଧ୍ୟ ଦେହଧାରୀ ବଜ୍ରାଙ୍ଗ ଜନ୍ମ ନେଉଛି। ବଜ୍ରାଙ୍ଗଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ସଂଘର୍ଷରେ ବ୍ରହ୍ମା ନୀତି ଦେଖାନ୍ତି—ଶରଣାଗତ ଶତ୍ରୁକୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେବା ହିଁ ବୀରଧର୍ମ; ରାଜ୍ୟଲୋଭ ଛାଡ଼ି ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବାକୁ। ବ୍ରହ୍ମା ବରାଙ୍ଗୀଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଦିଅନ୍ତି; ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ବ୍ରତଭଙ୍ଗ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କ୍ଷମା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦୃଢତାରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି—ତପ ହିଁ ପରମ ‘ଧନ’ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ। ଶେଷରେ ବଜ୍ରାଙ୍ଗ ଦୁଃଖିତ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମ ଓ ତପୋଆଦର୍ଶକୁ ଏକାସାଥି ଦୃଢ କରନ୍ତି, ଏବଂ କୁମାରେଶ୍ୱର-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଫଳଶ୍ରୁତିର ଆଗାମୀ ପଥକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Tārakotpattiḥ, Tapasā Vara-prāptiś ca (Birth of Tāraka and the Boon Earned through Austerity)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କୌମାର କଥାଚକ୍ରର କାରଣ-ଶୃଙ୍ଖଳା ପ୍ରକାଶ ପାଏ—ଦୁଃଖରୁ ପ୍ରାର୍ଥନା, ପ୍ରାର୍ଥନାରୁ ଧର୍ମଚିନ୍ତନ, ଏବଂ ଚିନ୍ତନରୁ ତପସ୍ୟା; ତପସ୍ୟା ଜଗତର ଶକ୍ତିସମତୁଳନକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ। ପରିତ୍ୟାଗ ଓ ପୀଡାରେ ବ୍ୟାକୁଳ ବରାଙ୍ଗୀ ନିଜ ଭୟ ଓ ଅପମାନ ନିବାରଣ କରିପାରିବା ପୁତ୍ରକୁ ଯାଚନା କରେ। ଦୈତ୍ୟନେତା ଅସୁର ଭାବେ ଚିତ୍ରିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦାମ୍ପତ୍ୟ-ରକ୍ଷାର ଧର୍ମସମ୍ମତ ପକ୍ଷ ରଖେ; ସ୍ତ୍ରୀକୁ ‘ଜାୟା, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଗୃହିଣୀ, କଲତ୍ର’ ଭଳି ଧର୍ମସଂଲଗ୍ନ ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ପୀଡିତା ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିବାକୁ ନୈତିକ ଭୟଙ୍କରତା ବୋଲି ଦେଖାଏ। ବ୍ରହ୍ମା ଅତ୍ୟଧିକ ତପସ୍ୟାର ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ସଂଯମ କରି ‘ତାରକ’ ନାମକ ମହାବଳ ପୁତ୍ରର ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତି। ବରାଙ୍ଗୀ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଗର୍ଭ ଧାରଣ କରେ; ତାରକର ଜନ୍ମବେଳେ ମହୋତ୍ପାତ ଓ ଜଗତ୍କମ୍ପନ ଘଟି, ତାହାର ଲୋକସ୍ତରୀୟ ପରିଣାମ ସୂଚିତ ହୁଏ। ଅସୁରସାମ୍ରାଟ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ତାରକ ପ୍ରଥମେ ଅଧିକ ଘୋର ତପ, ପରେ ଦେବଜୟ—ଏହି ନୀତି ଗଢ଼େ। ପାରିୟାତ୍ରରେ ସେ ପାଶୁପତ ଦୀକ୍ଷା ନେଇ ପାଞ୍ଚ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରେ, ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ଓ ଅଙ୍ଗଛେଦନ ସଦୃଶ କଠୋର ହୋମ କରି ନିଜ ତେଜରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରେ। ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁନିୟମ ହେତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଧ୍ୟତା ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ; ତାରକ ଶର୍ତ୍ତସହିତ ବର ପାଏ—ସାତ ଦିନଠାରୁ ଅଧିକ ବୟସର ଶିଶୁ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ସେ ବଧ ହେବ। ଶେଷରେ ତାରକର ସମୃଦ୍ଧ ରାଜସଭା, ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତିସଂଗଠନର ଚିତ୍ରଣ ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

Tāraka’s Mobilization and Bṛhaspati’s Nīti: The Deva–Asura War Preparations (तारक-सेनासंयोजनं बृहस्पति-नीतिविचारश्च)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବ–ଅସୁର ମହାସଂଘର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ଉଭୟ ପକ୍ଷର ସେନା-ସଜ୍ଜା ଓ ଉତ୍ତେଜନା ବୃଦ୍ଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପ୍ରଥମେ ତାରକ ମାନବଧର୍ମର ପତନକୁ ନିନ୍ଦା କରି—ରାଜ୍ୟକୁ ବୁଲବୁଲା ପରି କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁର କହେ, ଏବଂ ନାରୀ, ପାଶା, ମଦ୍ୟ ଆଦି ଭୋଗମତ୍ତତା ‘ପୌରୁଷ’ (ସଙ୍କଳ୍ପଶକ୍ତି/କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ) ନାଶ କରେ ବୋଲି ଦେଖାଏ। ପରେ ସେ ଦେବସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ତ୍ରିଲୋକ-ସମୃଦ୍ଧି ଦଖଲ ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ସେନାସଂଯୋଜନର ଆଦେଶ ଦେଇ, ଭବ୍ୟ ରଥ ଓ ଅଲଙ୍କୃତ ଧ୍ୱଜ-ଚିହ୍ନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ। ନାରଦ କହନ୍ତି—ଅସୁରସେନାପତି ଗ୍ରାସନ ରଥ, ବାହନ ଓ ଅନେକ ନାୟକଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରି, ପଶୁ–ରାକ୍ଷସ–ପିଶାଚ ଆକୃତିର ଭୟଙ୍କର କେତୁଧ୍ୱଜ ସହିତ ବିଶାଳ ସେନାକୁ ବ୍ୟୂହବଦ୍ଧ କରେ; ସଂଖ୍ୟା, ବିନ୍ୟାସ, ଯାନ ଓ ଧ୍ୱଜ-ବୈଭବର ବିବରଣୀ ଶକ୍ତି ଓ ଭୀତିର ପ୍ରଦର୍ଶନ ହୁଏ। ତାପରେ କଥା ଦେବପକ୍ଷକୁ ଘୁରେ। ଦୂତ ଭାବେ ବାୟୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅସୁରବଳର ସମ୍ବାଦ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ନୀତି ପଚାରନ୍ତି; ସେ ସାମ, ଦାନ, ଭେଦ, ଦଣ୍ଡ—ଚାରି ଉପାୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି କହନ୍ତି ଯେ ଅଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ପାଇଁ ସାମାଦି ନିଷ୍ଫଳ, ତେଣୁ ଦଣ୍ଡ (ବଳପ୍ରୟୋଗ) ହିଁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଉପାୟ। ଇନ୍ଦ୍ର ଏହା ମାନି ଶସ୍ତ୍ରପୂଜା କରାନ୍ତି, ଯମଙ୍କୁ ସେନାପତି କରନ୍ତି, ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚ, କିନ୍ନର ଆଦିଙ୍କୁ ଧ୍ୱଜ ଓ ବାହନ ସହିତ ସମବେତ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଐରାବତ ଉପରେ ଆରୂଢ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମହିମାମୟ ଦର୍ଶନ, ଆସନ୍ତା ଯୁଦ୍ଧକୁ ଧର୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ନୀତିଯୁକ୍ତ ପ୍ରସ୍ଥାନ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ।

Grasana–Yama Saṅgrāmaḥ (The Battle of Grasana and Yama) / ग्रसन–यमसंग्रामः
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ଦେବ–ଅସୁର ସେନାମାନଙ୍କ ମହାସଂଗ୍ରାମ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଶଙ୍ଖ-ଭେରୀ-ନଗାଡ଼ାର ନାଦ ଓ ହାତୀ-ଘୋଡ଼ା-ରଥର ଘୋଷରେ ରଣଭୂମି ଯୁଗାନ୍ତ ସମୁଦ୍ରକ୍ଷୋଭ ପରି କମ୍ପିତ ଲାଗେ। ପରେ ଶୂଳ, ଗଦା, ପରଶୁ, ଶକ୍ତି, ତୋମର, ଅଙ୍କୁଶ ଓ ବାଣର ଘନ ବର୍ଷାରେ ଦିଗଦିଗନ୍ତ ଅନ୍ଧକାରେ ଢାକିଯାଏ; ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଦେଖିନପାରି ମଧ୍ୟ ପ୍ରହାର କରି ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି। ଭଙ୍ଗା ରଥ, ପତିତ ଗଜ ଓ ରକ୍ତନଦୀ ରଣକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଭୟାନକ କରେ; ମାଂସାଶୀ ପ୍ରାଣୀ ଆକର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ସୀମାନ୍ତ ସ୍ୱଭାବର କିଛି ଗଣ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିବା କଥା ଆସେ। ପରେ କଥା ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଯୁଦ୍ଧରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ—ଅସୁରନାୟକ ଗ୍ରସନ ଯମ (କୃତାନ୍ତ)ଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରେ। ଉଭୟ ବାଣବୃଷ୍ଟି, ଗଦା–ଦଣ୍ଡ ପ୍ରହାର ଓ ନିକଟ ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି। ଗ୍ରସନଙ୍କ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଆକ୍ରମଣରେ ଯମଙ୍କ କିଙ୍କରମାନେ ଦମିତ ହୁଅନ୍ତି; ଶେଷରେ ଯମ ଆଘାତପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟ ପରି ଦିଶନ୍ତି। ଗ୍ରସନ ବିଜୟଗର୍ଜନ କରି ସେନାକୁ ପୁନଃ ସଂଗଠିତ କରେ। କାଳ–ଦଣ୍ଡର ଅଧିକାର ଓ ବିଶ୍ୱନିୟମ ସମ୍ମୁଖରେ ଯୁଦ୍ଧ ‘ପୌରୁଷ’ର ଭଙ୍ଗୁରତା—ଏହି ଶିକ୍ଷାରେ ଦେବମାନେ କମ୍ପିତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ରଣଭୂମି ଥରଥର କରେ।

Kubera–Daitya Saṅgrāma: Kujambha, Nirṛti, Varuṇa, Candra, and Divākara in Cosmic Conflict
ନାରଦ ଦୀର୍ଘ ଯୁଦ୍ଧବୃତ୍ତାନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଧନାଧିପ କୁବେର ପ୍ରଥମେ ଜମ୍ଭ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରି, ଘନ ଅସ୍ତ୍ରବର୍ଷା ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗଦାରେ ଜମ୍ଭକୁ ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି। ପରେ କୁଜମ୍ଭ ଶରଜାଳ ଓ ଭାରୀ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ଆକ୍ରମଣ ବଢ଼ାଇ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ କୁବେରଙ୍କୁ ଦବାଇ ଧନ-ରତ୍ନ ଓ ଯାନବାହନ ଅପହରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ। ଯୁଦ୍ଧ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲେ ନିରୃତି ପ୍ରବେଶ କରି ଦୈତ୍ୟସେନାକୁ ଛତ୍ରଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି। ଦୈତ୍ୟମାନେ ତାମସୀ ମାୟାରେ ଅନ୍ଧକାର ସୃଷ୍ଟି କରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସ୍ତବ୍ଧ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସାବିତ୍ର ଅସ୍ତ୍ର ସେ ତମସକୁ ଦୂର କରେ। ବରୁଣ ପାଶରେ କୁଜମ୍ଭକୁ ବାନ୍ଧି ପ୍ରହାର କରନ୍ତି; ତେବେ ଦୈତ୍ୟନାୟକ ମହିଷ ବରୁଣ ଓ ନିରୃତିଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇଥିବାରୁ ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଶ୍ରୟକୁ ପଛୁଆନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ର ଶୀତାସ୍ତ୍ରରେ ଦୈତ୍ୟଦଳକୁ ଜଡ କରି ନିରୁତ୍ସାହ କରନ୍ତି; କାଳନେମି ସେମାନଙ୍କୁ ତିରସ୍କାର କରି ମାନବାକାର ମାୟା ଓ ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ପ୍ରସାର ଦ୍ୱାରା ଶୀତପ୍ରଭାବ ଉଲଟାଇ ଦିଏ। ଶେଷରେ ଦିବାକର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଆସି ଅରୁଣକୁ କାଳନେମି ଦିଗକୁ ରଥ ଚାଲାଇବାକୁ କହି, ଶମ୍ବର-ଇନ୍ଦ୍ରଜାଳ ଭଳି ମାୟାୟୁକ୍ତ ଆକ୍ରମଣ ଛାଡ଼ନ୍ତି; ଭ୍ରମରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଦୈତ୍ୟ ଭାବି ପୁନଃ ସଂହାର କରନ୍ତି। ବିବେକ ବିନା ଶକ୍ତି ଅସ୍ଥିର, ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ର-ମାୟା-ଦେବରକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱଧର୍ମର ସମତୁଳନ ପୁନଃସ୍ଥାପିତ—ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଶିକ୍ଷା।

कालनेमिवधप्रसङ्गः — The Episode of Kālanemi’s Defeat and the Devas’ Appeal to Viṣṇu
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କ୍ରୋଧ ଓ ମୋହରେ ଆବୃତ କାଳନେମି ଅସୁର ନିମିଙ୍କ ରୂପକୁ ଭୁଲ୍ ବୁଝି ଯୁଦ୍ଧକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର କରେ। ନିମିଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରିବାରୁ ଦେବସେନାରେ ମହାଭୟ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରତିକାର ଉପାୟରେ ସେହି ଅସ୍ତ୍ର ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ପରେ ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଭୟାନକ ତାପମୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଅସୁରଦଳକୁ ଦହନ କରନ୍ତି; ତାହାରୁ ଅସୁରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିରତା, ତୃଷ୍ଣା ଓ ଭୟାବହ କ୍ଷୟକ୍ଷତି ହୁଏ। ତାପରେ କାଳନେମି ମେଘସଦୃଶ ରୂପ ନେଇ ଶୀତଳ ବର୍ଷାରେ ପରିସ୍ଥିତି ପଲଟାଇ, ନିଜ ପକ୍ଷର ମନୋବଳ ବଢ଼ାଇ ଶସ୍ତ୍ରବର୍ଷାରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଓ ସହଚରମାନଙ୍କୁ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ନିହତ କରେ। ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଓ ବଜ୍ରାସ୍ତ୍ର-ପ୍ରଭାବରେ ତାଙ୍କ ରଥଯନ୍ତ୍ରକୁ କ୍ଷତି କରନ୍ତି; କାଳନେମି ଚକ୍ର, ଗଦା ଆଦି ଅସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରତିଆକ୍ରମଣ କରେ ଏବଂ ପରେ ନାରାୟଣାସ୍ତ୍ର ପ୍ରସଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ସୂଚିତ ହୁଏ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସ୍ଥିତି ସଙ୍କଟପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ସହ ଦିବ୍ୟ ଅପଶକୁନ ତୀବ୍ର ହେଲେ ଦେବଗଣ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ତୁତି କରି ବାସୁଦେବଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ଯୋଗନିଦ୍ରାରୁ ଜାଗି ଗରୁଡାରୂଢ଼ ହୋଇ ଆସି, ଅସୁର ଆକ୍ରମଣକୁ ନିଜେ ଧାରଣ କରି କାଳନେମି ସହ ସାକ୍ଷାତ୍ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି। ଅସ୍ତ୍ରବିନିମୟ ଓ ସମୀପ ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ବିଷ୍ଣୁ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ପ୍ରହାରରେ ତାକୁ ଆହତ କରି ବଶ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପରେ ଅନ୍ତିମ ନାଶର ସୂଚନା ଦେଇ ଅସ୍ଥାୟୀ ଅବକାଶ ଦିଅନ୍ତି; ଭୟଭୀତ ସାରଥି ତାକୁ ଜଗଦୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦୂରକୁ ନେଇଯାଏ।

Viṣṇu–Dānava Saṅgrāma: Astrayuddha and the Fall of Grasana
ନାରଦ ଏକ ମହାସଂଗ୍ରାମର କଥା କହନ୍ତି। ଭୟଙ୍କର ପଶୁ ଓ ଯାନରେ ଆରୋହଣ କରି ଅନେକ ଦାନବ ନାରାୟଣ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି—ନିମି, ମଥନ, ଶୁମ୍ଭ, ଜମ୍ଭ, ସେନାପତି ଗ୍ରସନ ଓ ମହିଷ ଆଦି। ପ୍ରଥମେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣବର୍ଷା ହୁଏ; ପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଧନୁଷ ଛାଡ଼ି ଗଦା ଧରି, ପରତ ପରତ ଆସୁଥିବା ଅସ୍ତ୍ରକୁ ପ୍ରତ୍ୟସ୍ତ୍ରରେ ନିବାରଣ କରନ୍ତି। ଗ୍ରସନ ଛାଡ଼ିଥିବା ରୌଦ୍ରାସ୍ତ୍ରକୁ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରରେ ଶାନ୍ତ କରେ। ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଭୟଜନକ କାଳଦଣ୍ଡାସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରି ଦାନବସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପରେ ତାହା ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଅସ୍ତ୍ରରେ ରୋକାଯାଏ। ଅନନ୍ତରେ ବିଷ୍ଣୁ ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ରରେ ଗ୍ରସନଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବଧ କରନ୍ତି। ନିକଟ ଯୁଦ୍ଧରେ କିଛି ଅସୁର ଗରୁଡ଼ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଧରି ଚାପିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଝାଡ଼ି ଦୂର କରନ୍ତି। ମଥନ ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଗଦାରେ ନିହତ ହୁଏ। ମହିଷ ଭୟଙ୍କର ଆକ୍ରମଣ କରେ, କିନ୍ତୁ ପଦ୍ମଜ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୂର୍ବଘୋଷଣା ଅନୁସାରେ ସେ ନାରୀହସ୍ତେ ବଧ୍ୟ—ଏହି ନିୟତିକାରଣରୁ ବିଷ୍ଣୁ ତାକୁ ତତ୍କାଳ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ଶୁମ୍ଭ ଉପଦେଶରେ ପଛକୁ ହଟେ; ଜମ୍ଭ ଗର୍ବରେ ଭାରୀ ପ୍ରହାରରେ ଗରୁଡ଼ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କ୍ଷଣିକ ଅଚେତ କରି, ବିଷ୍ଣୁ ସମ୍ଭଳିଲେ ପଳାଏ। ଅଧ୍ୟାୟ ଅସ୍ତ୍ରତତ୍ତ୍ୱ, ନିୟତିଧର୍ମ ଓ ସେନାପତିବଧରେ ସମତୁଳନ ପୁନଃସ୍ଥାପନକୁ ଉଦ୍ଧାଟିତ କରେ।

Jambha–Tāraka Saṅgrāma, Nārāyaṇāstra, and Kāla-Upadeśa (जंभतारकसंग्रामः कालोपदेशश्च)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭ ନାରଦ ଦେଖନ୍ତି—ଦୈତ୍ୟମାନେ ପୁନଃ ସଂଗଠିତ ହେଉଥିବାବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱିଧାଗ୍ରସ୍ତ। ଇନ୍ଦ୍ର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ସହାୟତା ମାଗନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ନିଜ ଶକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ କରି, ବରଦାନ ଓ ଶର୍ତ୍ତଜନିତ ବାଧ୍ୟତା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ସଠିକ୍ ଲକ୍ଷ୍ୟ—ଜମ୍ଭ—ଏବଂ ଉଚିତ ଉପାୟ ଦେଖାନ୍ତି। ପରେ ଦେବସେନାର ବ୍ୟୂହ ରଚି, ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ରାଂଶଙ୍କୁ ଅଗ୍ରସର କରି ପଠାନ୍ତି; ତାଙ୍କ ହସ୍ତକ୍ଷେପରେ ଗଜାସୁର ବଧ ଓ ଚର୍ମ-ପରିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ। ତାପରେ ଦୀର୍ଘ ଅସ୍ତ୍ରସଂଘର୍ଷ ଚାଲେ—ମୌଶଳ, ଶୈଳ, ବଜ୍ର, ଆଗ୍ନେୟ, ବାରୁଣ, ବାୟବ୍ୟ, ନାରସିଂହ, ଗାରୁଡ ଆଦି ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇ ପ୍ରତିଅସ୍ତ୍ରରେ ଶମିତ ହୁଏ; ପାଶୁପତ/ଅଘୋର-ମନ୍ତ୍ର ସମନ୍ୱୟରେ ଅସ୍ତ୍ର-ଶାସନର ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁ-ପ୍ରଭାବିତ ବାଣମାଳାରେ ଜମ୍ଭ ପତିତ ହୁଏ ଏବଂ ଦୈତ୍ୟମାନେ ତାରକଙ୍କ ପାଖକୁ ପଳାନ୍ତି। ତାରକ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅଭିଭୂତ କରିଲେ, ବିଷ୍ଣୁ କପି-ବେଶର ଛଳରେ ତାରକସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି କାଳ ଓ କର୍ମ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ରାଜ୍ୟର ଅନିତ୍ୟତା, କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ-ମୋହ, ଧର୍ମର ଆବଶ୍ୟକତା। ତାରକ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରି ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅଭୟ ଓ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ପାଇଁ ପ୍ରଶାସନିକ ଭୂମିକା ଦିଅନ୍ତି; ଶେଷରେ କାଳାଧୀନ ପ୍ରତିନିଧି ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଲୋକପଦର ପୁନର୍ବିଭାଜନ ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

Virāṭ-stuti, Tāraka-vadha-upāya, and Rātri’s Commission for the Goddess’s Rebirth (विराट्स्तुति–तारकवधोपाय–रात्र्यादेशः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦ କହନ୍ତି—ତାରକର ପ୍ରଭୁତ୍ୱରେ ପୀଡିତ ଦେବତାମାନେ ରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି ଗୁପ୍ତଭାବେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଆନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ବିରାଟ୍-ସ୍ତୁତି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ପାତାଳରୁ ସ୍ୱର୍ଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଦେହର ଅଙ୍ଗସହ ଯୋଡ଼ି, ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର, ଦିଗମାନ, ପ୍ରାଣମାର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱ-ଶରୀରର ଅଙ୍ଗରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ଏକ ପବିତ୍ର ତଟ/ତୀର୍ଥର ଧ୍ୱଂସ, ଦେବଶକ୍ତି ହରଣ, ଏବଂ ଲୋକନିଷ୍ଠାର ବିପର୍ୟୟ ବିଷୟରେ ଜଣାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ବରଦାନର ସୀମା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ତାରକ ପ୍ରାୟ ଅବଧ୍ୟ—ତଥାପି ଧର୍ମସମ୍ମତ ଉପାୟ କହନ୍ତି: ସାତ ଦିନର ଏକ ଦିବ୍ୟ ଶିଶୁ ତାରକବଧ କରିବ; ଏବଂ ପୂର୍ବ ସତୀ ଦେବୀ ହିମାଚଳଙ୍କ କନ୍ୟା ହୋଇ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଇ ଶଙ୍କରଙ୍କ ସହ ପୁନର୍ମିଳନ ପାଇଁ ତପସ୍ୟାକୁ ସିଦ୍ଧିର ଅନିବାର୍ୟ ସାଧନ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମା ରାତ୍ରି (ବିଭାବରୀ)କୁ ମେନାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଦେବୀଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣକୁ ଶ୍ୟାମଳ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ଏହା କାଳୀ/ଚାମୁଣ୍ଡା ରୂପ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଦୈତ୍ୟବଧର ପୂର୍ବସୂଚନା। ଶେଷରେ ଶୁଭ ଜନ୍ମକ୍ଷଣରେ ବିଶ୍ୱସାମଞ୍ଜସ୍ୟ, ଧର୍ମୋନ୍ମୁଖ ପ୍ରବୃତ୍ତି, ପ୍ରାକୃତିକ ସମୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଦେବ-ଋଷି, ପର୍ବତ, ନଦୀ, ସମୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ଉତ୍ସବମୟ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Nārada–Himavat-saṃvāda: Pārvatyāḥ Pati-nirdeśa (Narada’s Dialogue with Himavat on Pārvatī’s Destined Spouse)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳ ଓ ଗୃହଧର୍ମର ନୀତି ସହିତ ସଂବାଦରୂପ କଥା ଆଗେଇଯାଏ। ନାରଦ ଶୈଲଜା ଦେବୀ (ପାର୍ବତୀ)ଙ୍କ ଦିବ୍ୟ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ସହ କ୍ରୀଡାମୟ ଉପସ୍ଥିତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ପରେ ମେରୁରେ ଇନ୍ଦ୍ର (ଶକ୍ର) ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଡାକନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି—ଶୈଲଜାଙ୍କ ପାଇଁ ହର (ଶିବ) ହିଁ ଏକମାତ୍ର ଯୋଗ୍ୟ ବର, ତେଣୁ ସେହି ଯୋଗ ପାଇଁ ନାରଦ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତୁ। ନାରଦ ହିମାଳୟକୁ ଯାଇ ହିମବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସତ୍କୃତ ହୁଅନ୍ତି। ଆଶ୍ରୟ, ଜଳ, ତପସ୍ୟାର ସାଧନ ଦେଇ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ପର୍ବତର ମହିମା ସେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ମେନା ବିନୟ-ଭକ୍ତି ସହ ଆସନ୍ତି; ପାର୍ବତୀ ଲଜ୍ଜାଶୀଳ କୁମାରୀ ଭାବେ ପରିଚିତ ହୁଅନ୍ତି। ନାରଦ ମେନାଙ୍କୁ ସୌଭାଗ୍ୟ, ଗୃହଲକ୍ଷ୍ମୀ-ଗୁଣ ଓ ବୀର ସନ୍ତାନର ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତି। ମେନା ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଭବିଷ୍ୟତ ପତି ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ ନାରଦ ପ୍ରଥମେ ବିରୋଧାଭାସୀ ଲକ୍ଷଣ—ଅଜନ୍ମା, ଦିଗମ୍ବର, ଦରିଦ୍ର, ଉଗ୍ର—ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ହିମବାନଙ୍କୁ ବ୍ୟାକୁଳ କରନ୍ତି; ତାହାରୁ ମାନବଜନ୍ମର ଦୁର୍ଲଭତା, ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମର ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ଧର୍ମାଚରଣର କଠିନତା ଉପରେ ଚିନ୍ତନ ହୁଏ। ଶେଷରେ ନାରଦ ରହସ୍ୟ ଖୋଲନ୍ତି—ପାର୍ବତୀ ଜଗନ୍ମାତା, ତାଙ୍କ ନିୟତ ପତି ନିତ୍ୟ ଶଙ୍କର; ଅଜନ୍ମା ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସର୍ବତ୍ର, ‘ଦରିଦ୍ର’ ଦେଖାଗଲେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବଦାତା—ଏଭଳି ଶିବଙ୍କ ପରତ୍ୱ ଓ ସାନ୍ନିଧ୍ୟର ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

Kāma’s Mission, Śiva’s Yoga, and the Burning of Manmatha (कामदहनप्रसङ्गः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦ ହିମାଳୟଙ୍କ ସହ ପୂର୍ବ ଆଲୋଚନାର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଜଣାନ୍ତି। ଭବିଷ୍ୟତ ଦେବୀଙ୍କ ଉଠା ଡାହାଣ ହାତକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ନିତ୍ୟ ‘ଅଭୟ’ ମୁଦ୍ରା ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ପରେ ନାରଦ କହନ୍ତି ଯେ ଲୋକହିତାର୍ଥେ ଏକ ମହା ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଅବଶିଷ୍ଟ—ହିମାଳୟଜା ଦେବୀ (ପାର୍ବତୀ) ସହ ଶିବଙ୍କ ପୁନର୍ମିଳନ। ନାରଦଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଇନ୍ଦ୍ର କାମ (ମନ୍ମଥ)କୁ ଡାକନ୍ତି। କାମ ତପସ୍ବୀ-ବେଦାନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ନୀତିଗତ ଆପତ୍ତି ଉଠାଏ—କାମନା ଜ୍ଞାନକୁ ଢାକେ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, ତେଣୁ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିନ୍ଦିତ। ଇନ୍ଦ୍ର ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି ଯେ କାମର ତିନି ରୂପ (ତାମସ, ରାଜସ, ସାତ୍ତ୍ୱିକ) ଅଛି; ନିୟମିତ ଇଚ୍ଛା ଲୋକକାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧିର ମୂଳ, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କାମନା ଉଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ସାଧେ। କାମ ବସନ୍ତ ଓ ରତି ସହ ଶିବାଶ୍ରମକୁ ଯାଇ ଶିବଙ୍କୁ ଗାଢ଼ ସମାଧିରେ ଦେଖେ ଏବଂ ଭ୍ରମର ଗୁଞ୍ଜନ ଛଳରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିଘ୍ନ କରି ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ। ଶିବ ଅନୁଭବ କରି ତୃତୀୟ ନୟନର ଅଗ୍ନି ଛାଡ଼ି କାମକୁ ଭସ୍ମ କରନ୍ତି। ଅଗ୍ନିର ଅତିରେକ ଜଗତ୍ଦାହ ଆଶଙ୍କା ଜନ୍ମାଇଲେ, ଶିବ ତାହାକୁ ଚନ୍ଦ୍ର, ପୁଷ୍ପ, ସଙ୍ଗୀତ, ଭ୍ରମର, କୋଇଲି ଓ ଭୋଗସୁଖ ଆଦିରେ ବିଭକ୍ତ କରି ରଖନ୍ତି—ଏହିପରି ଜୀବମାନଙ୍କ ମନରେ ବିରହ-ତୃଷ୍ଣାର ‘ଅଗ୍ନି’ ରହିଯାଏ। ରତି ବିଲାପ କରେ; ଶିବ ତାକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହନ୍ତି ଯେ ଦେହଧାରୀ ଲୋକରେ କାମଶକ୍ତି ରୂପାନ୍ତରେ କାର୍ଯ୍ୟକର ରହିବ। ଭବିଷ୍ୟତରେ ବିଷ୍ଣୁ ବାସୁଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଅବତରିବେ, ସେତେବେଳେ କାମ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର (ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ) ଭାବେ ପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହେବ ଏବଂ ରତିଙ୍କ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବ ବୋଲି ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ କରନ୍ତି।

पार्वतीतपः–ब्रह्मचारिवेषधरीश्वरीक्षण–स्वयंवरप्रसंगः | Pārvatī’s Austerity, Śiva’s Brahmacārin Test, and the Svayaṃvara Episode
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ଅର୍ଜୁନ ନାରଦଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି—ସତୀବିୟୋଗ ପରେ ଏବଂ ସ୍ମର (କାମ) ଦହନ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶିବଙ୍କ ଅଭିପ୍ରାୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ “ଅମୃତସମ” ବୃତ୍ତାନ୍ତ ପୁନର୍ବାର କହିବାକୁ। ନାରଦ ତପସ୍ୟାକୁ ମହାସିଦ୍ଧିର ମୂଳ କାରଣ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି—ତପ ବିନା ଦେହଶୁଦ୍ଧି, ଯୋଗ୍ୟତା ଓ ମହତ୍ କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ; ଅତପସ୍ବୀଙ୍କ ପ୍ରୟାସ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ ନାହିଁ। ତାପରେ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ସେ କେବଳ ଭାଗ୍ୟବାଦକୁ ଖଣ୍ଡନ କରି କହନ୍ତି—ଫଳ ଦୈବ, ପୁରୁଷାର୍ଥ ଓ ସ୍ୱଭାବର ସଂଯୋଗରୁ ଜନ୍ମେ; ତପସ୍ୟା ପ୍ରମାଣିତ ସାଧନ। ପିତାମାତାଙ୍କ ଅନିଚ୍ଛାସହିତ ସମ୍ମତି ନେଇ ସେ ହିମବତରେ କ୍ରମେ ଆହାରନିଗ୍ରହ କରନ୍ତି—ଅଳ୍ପାହାରରୁ ପ୍ରାଣାଧାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଶେଷରେ ପ୍ରାୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପବାସ; ସହିତ ପ୍ରଣବଜପ ଓ ଈଶ୍ୱରଧ୍ୟାନନିଷ୍ଠା। ଶିବ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀବେଶରେ ଆସି ଧର୍ମ–ତତ୍ତ୍ୱ ପରୀକ୍ଷା କରନ୍ତି; କୃତ୍ରିମ ଡୁବିବା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଧର୍ମପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଓ ଅଟୁଟ ବ୍ରତ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ପରେ ସେ ଶିବଙ୍କ ବୈରାଗ୍ୟଚିହ୍ନକୁ ନିନ୍ଦା କରିଥିବା ପରି କହି ତାଙ୍କ ବିବେକ ପରୀକ୍ଷା କରନ୍ତି; ପାର୍ବତୀ ଶ୍ମଶାନ, ସର୍ପ, ତ୍ରିଶୂଳ, ବୃଷଭ ଆଦିକୁ ବିଶ୍ୱତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥରେ ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି। ତେବେ ଶିବ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରକାଶ କରି ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ହିମବତଙ୍କୁ ସ୍ୱୟଂବର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ସ୍ୱୟଂବରରେ ଦେବତା ଓ ଅନେକ ସତ୍ତା ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି। ଶିବ ଲୀଳାରେ ଶିଶୁରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଦେବାୟୁଧକୁ ସ୍ତମ୍ଭିତ କରନ୍ତି ଓ ନିଜ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଦେଖାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଲୀଳା ଚିହ୍ନି ସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, ଦେବମାନେ ଦିବ୍ୟଦୃଷ୍ଟି ପାଇ ଶିବଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥ ଦେଖନ୍ତି। ପାର୍ବତୀ ଶିବଙ୍କୁ ବରମାଳା ପିନ୍ଧାନ୍ତି, ସଭା ଜୟଘୋଷ କରେ—ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ତପ, ବିବେକ ଓ ଅନୁଗ୍ରହର ମହିମା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ।

शिवपार्वतीविवाहः (Śiva–Pārvatī Vivāha: The Cosmic Wedding and Ritual Protocol)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶିବ–ପାର୍ବତୀ ବିବାହର ବିଧିବଦ୍ଧ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ତାହାର ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ଶୋଭାଯାତ୍ରା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା ମହାଦେବଙ୍କୁ ବିବାହକର୍ମ ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି; ତାପରେ ରତ୍ନମୟ ବିଶାଳ ନଗର ଓ ବିବାହମଣ୍ଡପ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ। ଦେବତା, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରାମାନେ ଆମନ୍ତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ବିରୋଧୀ ଦୈତ୍ୟମାନେ ବାଦ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ଏହା ଏକ ବିଶ୍ୱ-ଲିଟର୍ଜି ଭଳି ପବିତ୍ର ରହେ। ଦେବମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଅଳଙ୍କାର ଓ ଚିହ୍ନ ଦିଅନ୍ତି—ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖରତ୍ୱ, କପର୍ଦା ବିନ୍ୟାସ, ମୁଣ୍ଡମାଳା, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଆୟୁଧ। ଅସଂଖ୍ୟ ଗଣ ଓ ଦିବ୍ୟ ବାଦକ ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି; ଢୋଳ-ନଗାଡ଼ା, ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ ଓ ବେଦମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାର ସହ ବରଯାତ୍ରା ଆଗେଇଯାଏ। ହିମାଳୟଙ୍କ ସଭାରେ ବିଧିସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ—ଲାଜାହୋମ ପାଇଁ କନ୍ୟାର ଭାଇ ନଥିବା ଓ ବରଙ୍କ କୁଳ/ଗୋତ୍ର ପ୍ରଶ୍ନ। ବିଷ୍ଣୁ ଉମାଙ୍କ ଭାଇ ରୂପେ ଦୁଇଟି ସମସ୍ୟା ସମାଧାନ କରି ସମ୍ବନ୍ଧ-ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଧିଶୁଦ୍ଧି ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ହୋତୃ ଭାବେ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା, ଅଗ୍ନି ଓ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ହବି ଓ ଦକ୍ଷିଣା ବଣ୍ଟନ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ବିବାହକଥା ଶୁଣିବା/ପଢ଼ିବାରେ ନିତ୍ୟ ମଙ୍ଗଳବୃଦ୍ଧି ଓ ଶୁଭସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ।

विघ्नपतिप्रादुर्भावः, गणेशमर्यादा-प्रतिपादनं, तथा उमा-शंकरनर्मसंवादः (Manifestation of Vighnapati, Norms of Merit, and the Uma–Śaṅkara Dialogue)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦ ମନ୍ଦର ପର୍ବତରେ ଶିବ–ଦେବୀଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଗୃହସ୍ଥ ପରିବେଶ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ତାରକ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ଦେବଗଣ ସ୍ତୁତି ସହ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଶରଣକୁ ଆସନ୍ତି। ସେହି ସ୍ତୁତିର ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଦେବୀଙ୍କ ଉଦ୍ବର୍ତ୍ତନ-ମଳରୁ ଗଜାନନ ‘ବିଘ୍ନପତି’ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୁଅନ୍ତି; ଦେବୀ ତାଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶିବ ତାଙ୍କ ଶୌର୍ଯ୍ୟ ଓ କରୁଣାକୁ ନିଜ ସମାନ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ପରେ ବିଘ୍ନ-ଧର୍ମର ନିୟମ କୁହାଯାଏ—ଯେମାନେ ବେଦଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ଶିବ/ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅସ୍ୱୀକାର କିମ୍ବା ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ଅଥବା ସାମାଜିକ-ଯାଗାଚାରକୁ ଉଲ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନରେ ନିତ୍ୟ ବାଧା, ଗୃହକଳହ ଓ ଅଶାନ୍ତି ରହେ; ଶ୍ରୁତିଧର୍ମ, ଗୁରୁ-ସମ୍ମାନ ଓ ସଂଯମ ପାଳନକାରୀଙ୍କ ବିଘ୍ନ ନାଶ ହୁଏ। ଦେବୀ ଲୋକହିତର ‘ମର୍ଯ୍ୟାଦା’ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି—କୂଆ, ପୋଖରୀ, ସରୋବର ନିର୍ମାଣ ପୁଣ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ବୃକ୍ଷରୋପଣ ଓ ପାଳନ ତାହାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳଦାୟକ; ଜୀର୍ଣ୍ଣୋଦ୍ଧାର କଲେ ଦ୍ୱିଗୁଣ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ଶିବଗଣଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ, ନିବାସ ଓ ଆଚରଣର ବର୍ଣ୍ଣନା ଆସେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବୀରକ ନାମକ ଗଣକୁ ଦେବୀ ସ୍ନେହପୂର୍ବକ ଆଚାରରେ ପୁତ୍ରବତ୍ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଉମା–ଶଙ୍କରଙ୍କ ନର୍ମ କିନ୍ତୁ ତଣାପୋଡ଼ା ଭରା ସମ୍ବାଦ—ବାଣୀ, ବର୍ଣ୍ଣ-ଛବି ଓ ପରସ୍ପର ଅଭିଯୋଗ ମାଧ୍ୟମରେ—ଅର୍ଥବୋଧ, ଅପମାନବୋଧ ଓ ସମ୍ପର୍କ-ନୀତିର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ।

गिरिजातपः-नियमनम् — Pārvatī’s Austerity and Protective Boundary near Śiva
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦ କହନ୍ତି—ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଥିବା ଗିରିଜା (ପାର୍ବତୀ) ପର୍ବତର ଦୀପ୍ତିମତୀ ଦେବୀ କୁସୁମାମୋଦିନୀଙ୍କୁ ଭେଟନ୍ତି; ସେ ଶିଖରନାଥ ଶିବଙ୍କ ଭକ୍ତା। ସ୍ନେହରେ ସେ ପଚାରନ୍ତି ‘କେଉଁଠିକି ଯାଉଛ?’ ଗିରିଜା କହନ୍ତି ଯେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ନେଇ ଉତ୍ପନ୍ନ ବିରୋଧ ଏହାର କାରଣ। ଦେବୀଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଓ ମାତୃସଦୃଶ ରକ୍ଷାକୁ ସ୍ମରଣ କରି ଗିରିଜା ଧର୍ମ୍ୟ-ବ୍ୟବହାରିକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ପିନାକିନ (ଶିବ) ନିକଟକୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାରୀ ଆସିଲେ, ପୁତ୍ର/ଅନୁଚର ତୁରନ୍ତ ସୂଚନା ଦେବ; ପରେ ଯଥୋଚିତ ନିବାରଣ ହେବ। ତାପରେ ଗିରିଜା ସୁନ୍ଦର ଉଚ୍ଚ ଶିଖରକୁ ଯାଇ ଅଳଙ୍କାର ତ୍ୟାଗ କରି, ବଲ୍କଳ ପିନ୍ଧି ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି—ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ସହନ, ବର୍ଷାରେ ଜଳ-ନିୟମ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର/ରକ୍ଷକ ବୀରକଙ୍କୁ ଶିବସାନ୍ନିଧ୍ୟର ସୀମା ରକ୍ଷାର ଦାୟିତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ; ସେ ସମ୍ମତି ଦେଇ (ଗଜବକ୍ତ୍ର ବୋଲି ସମ୍ବୋଧିତ) ଭାବବିହ୍ୱଳ ହୋଇ କହେ—‘ମୋତେ ମଧ୍ୟ ସାଙ୍ଗେ ନିଅ; ଆମ ଭାଗ୍ୟ ଏକ, କପଟ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଧର୍ମରେ ଜିତିବା ଆବଶ୍ୟକ।’ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ତପୋନିୟମ, ସମ୍ପର୍କଧର୍ମ ଓ ପବିତ୍ର ସାନ୍ନିଧ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ପ୍ରବେଶକୁ ଶିଖାଏ।

आर्बुदाख्यानम् (Arbuda-ākhyāna) and Kaumāra Narrative Cycle: Pārvatī’s Tapas, Māyā-Discernment, and Skanda’s Investiture
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଅନେକ ପର୍ବର ଦିବ୍ୟ ଆଖ୍ୟାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ। ଗିରିଜା ପର୍ବତର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବୀ କୁସୁମାମୋଦିନୀଙ୍କୁ ଭେଟି ଉଚ୍ଚ ଶିଖରରେ କଠୋର ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି ଏବଂ ଋତୁଅନୁସାରେ ଶୀତ-ଉଷ୍ଣ-ବର୍ଷା ଆଦି କଷ୍ଟ ସହି ତପର ମହିମା ଦେଖାନ୍ତି। ସେହି ସମୟରେ ଅନ୍ଧକବଂଶସମ୍ବନ୍ଧୀ ଅସୁର ଆଡି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ଶର୍ତ୍ତସହିତ ବର ପାଏ—ରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଲେ ମାତ୍ର ମୃତ୍ୟୁ—ଏବଂ ଛଳରେ ଶିବଙ୍କ ସନ୍ନିକଟକୁ ଯାଇ ଉମାସଦୃଶ ରୂପ ଧରି ଅନିଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ; ଶିବ ଦେହଚିହ୍ନରେ କପଟ ଚିହ୍ନି ତାକୁ ନିବାରଣ କରନ୍ତି, ଯାହା ମାୟା ଉପରେ ବିବେକର ବିଜୟ ଦର୍ଶାଏ। ଭ୍ରାନ୍ତିବଶତଃ ଗିରିଜା କ୍ରୋଧରେ ପୁତ୍ରସମ ଦ୍ୱାରପାଳ ବୀରକଙ୍କୁ ଶାପ ଦିଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ କଥା ଏହାକୁ ବିଧିର ପଥ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ—ବୀରକ ଶିଳାରୁ ମାନବଜନ୍ମ ନେଇ ଭବିଷ୍ୟତରେ ପୁନଃ ସେବା କରିବେ। ଅର୍ବୁଦ/ଅର୍ବୁଦାରଣ୍ୟର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଅଚଲେଶ୍ୱର-ଲିଙ୍ଗର ତାରକ ଶକ୍ତି ବିଶେଷ ଭାବେ ସ୍ତୁତିତ। ବ୍ରହ୍ମା ଗିରିଜାଙ୍କୁ ରୂପାନ୍ତର ବର ଦେଇ କୌଶିକୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ସିଂହବାହନ, ରକ୍ଷାକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦୈତ୍ୟବିଜୟ ଦାୟିତ୍ୱ ମିଳେ। ପରେ କୌମାର ସୃଷ୍ଟିପ୍ରସଙ୍ଗ: ସ୍ୱାହା ଅଗ୍ନି ସହ ଘଟଣାରେ ଛଅ ଋଷିପତ୍ନୀଙ୍କ ରୂପ ଧରନ୍ତି (ଅରୁନ୍ଧତୀ ବ୍ୟତୀତ), ରୁଦ୍ରତେଜର ସଂଚାର-ନିକ୍ଷେପ ହୁଏ ଏବଂ ସ୍କନ୍ଦ/ଗୁହଙ୍କ ଜନ୍ମ-ବୃଦ୍ଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପ୍ରଦତ୍ତ ୧୦୮ରୁ ଅଧିକ ନାମସ୍ତୋତ୍ର ରକ୍ଷାକର ଓ ପାବନ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବାଳ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧପ୍ରଦର୍ଶନରେ ଦେବମାନେ ଚଞ୍ଚଳ ହେଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ରରୁ ଶାଖ-ନୈଗମେୟ ଆଦି ଓ ମାତୃଗଣ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ଶେଷରେ ସ୍କନ୍ଦ ସେନାପତି ପଦ ଗ୍ରହଣ କରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରାଜତ୍ୱକୁ ସ୍ଥାପିତ କରନ୍ତି। ଶ୍ୱେତପର୍ବତରେ ଦେବୋତ୍ସବ ଓ ପିତାମାତାଙ୍କ ପୁତ୍ରସମାଗମ—କ୍ରୋଧର ପରିଣାମ, ସ୍ତୋତ୍ର-ଯଜ୍ଞଭାଗ ଓ ଅର୍ବୁଦକ୍ଷେତ୍ରର ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳ—ସବୁ ଏକ ଶିକ୍ଷାମୟ ସମନ୍ୱୟରେ ଶେଷ ହୁଏ।

Skanda’s Senāpati-Abhiṣeka at the Mahī–Ocean Confluence (महीसमुद्रसंगमे स्कन्दाभिषेकः)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୦ରେ ନାରଦ ଶ୍ୱେତପର୍ବତରୁ ଦକ୍ଷିଣଦିଗକୁ ତାରକଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବା ପାଇଁ ଅଗ୍ରସର ହେଉଥିବା ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି। ଗ୍ରହ, ଉପଗ୍ରହ, ୱେତାଳ, ଶାକିନୀ, ଉନ୍ମାଦ, ଅପସ୍ମାର, ପିଶାଚ ଆଦି ବିଘ୍ନକାରୀ ସତ୍ତାମାନଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ସହିତ, ନିୟମିତ ଆଚରଣ ଓ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷାର ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ। ତାପରେ କଥା ମହୀ ନଦୀତଟକୁ ଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବମାନେ ମହୀ-ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ସ୍ତୁତି କରି, ବିଶେଷତଃ ମହୀ–ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମକୁ ସର୍ବତୀର୍ଥସାର ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ପିତୃତର୍ପଣ ସର୍ବଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଜଳ ଲୁଣିଆ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ରୂପାନ୍ତରକ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ। ପରେ ଦେବ-ଋଷିମାନେ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ସେନାପତି-ଅଭିଷେକକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ଅଭିଷେକ ସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ ହୁଏ, ମନ୍ତ୍ରପୂତ ହୋମ ହୁଏ; ପ୍ରଧାନ ଋତ୍ୱିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ କପିଳଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ହୋମକୁଣ୍ଡରେ ମହାଦେବ ଲିଙ୍ଗରୂପ ପ୍ରକାଶ କରି ବିଧିର ସତ୍ୟତା ପାଇଁ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣକାରୀ ଦେବତା, ଲୋକବର୍ଗ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସତ୍ତାମାନଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ଗଣନା ହୁଏ; ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ଦାନ, ଆୟୁଧ, ପାର୍ଷଦ ଓ ବହୁ ମାତୃଗଣ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ। ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ନମସ୍କାର ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ବରଦାନ-ସନ୍ନଦ୍ଧତା ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହୋଇ, ତୀର୍ଥମହିମା, ଅଭିଷେକବିଧି, ରକ୍ଷାନୀତି ଓ ନେତୃତ୍ୱର ଦିବ୍ୟ ମାନ୍ୟତାକୁ ସ୍ଥାପିତ କରେ।

Guha’s March to Tārakapura and the Deva-Host: Oath, Mobilization, and Stuti (गुहस्य तारकपुराभियानम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦ କହନ୍ତି—ଦେବମାନେ ଗୁହ (ସ୍କନ୍ଦ)ଙ୍କୁ ବର ମାଗିଲେ: ପାପୀ ତାରକଙ୍କ ବଧ। ଗୁହ ସମ୍ମତି ଦେଇ ମୟୂରରେ ଆରୋହଣ କରି ଯୁଦ୍ଧସଜ୍ଜ ହୋଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଧର୍ମର ଶର୍ତ୍ତ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି—ଯେମାନେ ଗୋ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅପମାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ସେ କେବେ ଛାଡ଼ିବେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଏହା ବିଜୟଲୋଭ ନୁହେଁ, ଧର୍ମରକ୍ଷାର ଅଭିଯାନ। ତାପରେ ବିରାଟ ସେନାସଂଚଳନ—ଶିବ ପାର୍ବତୀ ସହ ସିଂହଯୁକ୍ତ ଦୀପ୍ତ ରଥରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା ରଶ୍ମି ଧରନ୍ତି; କୁବେର, ଇନ୍ଦ୍ର, ମରୁତ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ଯମ, ବରୁଣ ଓ ଅସ୍ତ୍ର-ଉପକରଣର ଦିବ୍ୟରୂପ ସହଯାତ୍ରୀ ହୁଅନ୍ତି। ପଛରୁ ବିଷ୍ଣୁ ସମଗ୍ର ବ୍ୟୂହକୁ ରକ୍ଷା କରି ଆସନ୍ତି। ଉତ୍ତର ତଟରେ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାଚୀର ନିକଟେ ସେନା ରୁକେ; ସ୍କନ୍ଦ ତାରକପୁରର ସମୃଦ୍ଧି ନିରୀକ୍ଷଣ କରନ୍ତି। ପରେ ଦୂତନୀତି—ଇନ୍ଦ୍ର ଦୂତ ପଠାଇବାକୁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦିଅନ୍ତି; ଦୂତ ତାରକଙ୍କୁ କଠୋର ସନ୍ଦେଶ ଦିଏ: ବାହାରି ଆସ, ନଚେତ୍ ନଗର ଧ୍ୱଂସ ହେବ। ଅପଶକୁନରେ ବ୍ୟାକୁଳ ତାରକ ବିଶାଳ ଦେବସେନାକୁ ଦେଖି ‘ମହାସେନ’ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ଜୟଧ୍ୱନି ଓ ସ୍ତୁତି ଶୁଣେ; ଶେଷରେ ଦେବଶତ୍ରୁନାଶ ପାଇଁ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଥିବା ଔପଚାରିକ ସ୍ତୁତି ହୁଏ।

Tārakāsura–Vadhasya Prastāvaḥ (Prelude to the Slaying of Tāraka) / The Battle with Tāraka and the Release of Śakti
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୨ରେ ଯୁଦ୍ଧବର୍ଣ୍ଣନା ସହ ଧର୍ମ-ନୀତିଚର୍ଚ୍ଚା ଘନଭାବେ ଆସିଛି। ନାରଦଙ୍କ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ଅସୁରରାଜ ତାରକ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଡାକି ରଣଭେରୀ ବଜାଇ ସେନା ସଂଗ୍ରହ କରି ଦେବମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ। ଭୟଙ୍କର ସଂଗ୍ରାମରେ କିଛି ସମୟ ଦେବଗଣ ପଛୁଆ ହୁଅନ୍ତି; କାଳନେମିର ପ୍ରହାରରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଆହତ ହୁଅନ୍ତି। ପରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଶଙ୍କର, ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ଦେବତାମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅସୁରନାୟକଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରି ପରିସ୍ଥିତି ପଲଟାନ୍ତି। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମ-ନୀତିର ବିତର୍କ ହୁଏ। ତାରକ ‘ରୁଦ୍ରଭକ୍ତ’ ବୋଲି ଶୁଣି ସ୍କନ୍ଦ ତାକୁ ଆଘାତ କରିବାରେ ସଂକୋଚ କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ କହନ୍ତି—ଯେ ପ୍ରାଣୀହିଂସା କରେ ଓ ଧର୍ମବିରୋଧୀ, ସେ ସତ୍ୟ ଭକ୍ତ ନୁହେଁ। ତାରକ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ରଥ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ ଶିବ ଯୁଦ୍ଧନୀତିରେ ପଛକୁ ହଟନ୍ତି; ଦେବମାନଙ୍କ ସମବେତ ପ୍ରତିଆକ୍ରମଣରେ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଜଗତ ଅସ୍ଥିର ହେବା ପରି ଲାଗେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଉପଦେଶରେ ସଂଯମିତ ହୁଏ ଏବଂ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟ—ସଜ୍ଜନରକ୍ଷା ଓ ଦୁଷ୍ଟନିଗ୍ରହ—ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ତାରକର ମସ୍ତକରୁ ବ୍ୟକ୍ତରୂପ ‘ଶକ୍ତି’ ପ୍ରକଟି ତପସ୍ୟାରେ ଲଭ୍ୟ ଥିଲି, କିନ୍ତୁ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷୟ ସୀମାରେ ତାକୁ ଛାଡ଼ୁଛି ବୋଲି କହେ। ସେହିକ୍ଷଣେ ସ୍କନ୍ଦ ଶକ୍ତ୍ୟସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ନ୍ତି; ତାହା ତାରକର ହୃଦୟ ଭେଦି ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥା ପୁନଃ ସ୍ଥିର ହୁଏ। ପରେ ଶୁଭ ପବନ, ଦିଗ୍ଶାନ୍ତି, ଦେବସ୍ତୁତି ଏବଂ କ୍ରୌଞ୍ଚ ପର୍ବତରେ ବାଣ ସହ ମୁକାବିଲାର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ସହ କୌମାର ଅଭିଯାନ ଆଗକୁ ବଢ଼େ।

Tārakavadhānantara-śoka, Dharmopadeśa, and Tri-liṅga-pratiṣṭhā (प्रतिज्ञेश्वर–कपालेश्वर-स्थापनम्)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୩ରେ ନାରଦ ତାରକର ପତିତ ଶରୀର ଓ ଦେବମାନଙ୍କର ବିସ୍ମୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ବିଜୟ ସତ୍ତ୍ୱେ ସ୍କନ୍ଦ (ଗୁହ) ଧର୍ମବିଚାରରେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ଉତ୍ସବ-ସ୍ତୁତି ରୋକି, ରୁଦ୍ରଭକ୍ତିସମ୍ବନ୍ଧୀ ଶତ୍ରୁବଧ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ମାର୍ଗ ପଚାରନ୍ତି। ତେବେ ବାସୁଦେବ ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତି-ଇତିହାସ-ପୁରାଣ ପ୍ରମାଣରେ କହନ୍ତି—ହିଂସ୍ର ଦୁଷ୍ଟକୁ ଦମନ କରିବାରେ ଦୋଷ ନାହିଁ; ଲୋକଧର୍ମ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏହା ଆବଶ୍ୟକ। ପରେ ସେ ଉତ୍ତମ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ ମୋକ୍ଷୋପାୟ ଭାବେ ରୁଦ୍ରାରାଧନା, ବିଶେଷତଃ ଲିଙ୍ଗପୂଜା,ର ମହିମା କହନ୍ତି। ଶିବମହିମା ହଳାହଳଧାରଣ, ଶିରେ ଗଙ୍ଗାଧାରଣ, ତ୍ରିପୁରଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରତୀକ ଓ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞର ସତର୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଲିଙ୍ଗରେ ଜଳ-ପଞ୍ଚାମୃତାଭିଷେକ, ପୁଷ୍ପାର୍ଚ୍ଚନ, ନୈବେଦ୍ୟ ଆଦି ବିଧି ଏବଂ ଲିଙ୍ଗପ୍ରତିଷ୍ଠାର ମହାଫଳ—ବଂଶୋଦ୍ଧାର, ରୁଦ୍ରଲୋକପ୍ରାପ୍ତି—କୁହାଯାଏ। ଶିବ ସ୍ୱୟଂ ହରି-ଶିବ ଅଭେଦ ଘୋଷଣା କରି ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟକୁ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ସ୍କନ୍ଦ ତିନି ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି; ବିଶ୍ୱକର୍ମା ତାହା ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାବର୍ଣ୍ଣନା ଆସେ—ପ୍ରତିଜ୍ଞେଶ୍ୱର, କପାଲେଶ୍ୱର ଆଦି ନାମ, ଅଷ୍ଟମୀ ଓ କୃଷ୍ଣଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ବ୍ରତ, ସମୀପ ଶକ୍ତିପୂଜା, ‘ଶକ୍ତିଛିଦ୍ର’ ସ୍ଥାନ, ଏବଂ ସ୍ନାନ-ଜପରେ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ପରଲୋକଗତି ଦେଇଥିବା ବିଶେଷ ତୀର୍ଥର ମହିମା।

कुमारेश्वर-लिङ्गप्रतिष्ठा, तीर्थमाहात्म्य, स्तव-फलश्रुति (Kumarēśvara Liṅga Installation, Tīrtha-Greatness, and Hymn’s Fruits)
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ନାରଦ କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମା ତୃତୀୟ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି; ସ୍ୱଭାବତଃ ମଙ୍ଗଳମୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଅଧିକ ଦର୍ଶନୀୟ, ମନୋହର ଓ ଫଳଦାୟକ ଉତ୍ତମ ରୂପରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ତାଙ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପ। ଦେବତାମାନେ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଏକ ରମଣୀୟ ସରୋବର ସୃଷ୍ଟି କରି ଗଙ୍ଗା ଆଦି ମହାତୀର୍ଥର ଜଳକୁ ସେହି କୁଣ୍ଡରେ ଏକତ୍ର କରନ୍ତି। ବୈଶାଖର ଶୁଭ ତିଥିରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଋତ୍ୱିଜମାନେ ରୁଦ୍ରମନ୍ତ୍ର ସହିତ ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ହୋମ ଓ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ଗନ୍ଧର୍ବ-ଅପ୍ସରାମାନେ ବାଦ୍ୟ-ଗୀତରେ ଉତ୍ସବ କରନ୍ତି। ସ୍କନ୍ଦ ସ୍ନାନ କରି ‘ସର୍ବତୀର୍ଥଜଳ’ରେ ଲିଙ୍ଗାଭିଷେକ କରି ପାଞ୍ଚ ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା କରନ୍ତି; ଶିବ ଲିଙ୍ଗାନ୍ତରରୁ ପୂଜା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସ୍କନ୍ଦ ଅର୍ପଣର ଫଳ ପଚାରିଲେ ଶିବ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତି—ଲିଙ୍ଗପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ମନ୍ଦିରନିର୍ମାଣ ଶିବଲୋକରେ ଦୀର୍ଘବାସ ଦେଇଥାଏ। ଧ୍ୱଜ, ସୁଗନ୍ଧ, ଦୀପ, ଧୂପ, ନୈବେଦ୍ୟ, ପୁଷ୍ପ, ବିଲ୍ୱପତ୍ର, ଛତ୍ର, ସଙ୍ଗୀତ, ଘଣ୍ଟା ଆଦି ଦାନରେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ସମୃଦ୍ଧି, କୀର୍ତ୍ତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ପାପକ୍ଷୟ ପରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଫଳ ମିଳେ। କୁମାରେଶ୍ୱରରେ ‘ଗୁପ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର’ ଭାବେ ଶିବସନ୍ନିଧି ସ୍ଥିର, ଯେପରି ବାରାଣସୀରେ ବିଶ୍ୱନାଥ। ସ୍କନ୍ଦ ଦୀର୍ଘ ଶୈବ ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କରନ୍ତି; ପ୍ରାତଃ-ସାୟଂ ଜପ କରୁଥିବାଙ୍କୁ ଶିବ କୃପାଫଳ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ତୀର୍ଥନିୟମ—ମହୀସାଗର-ସଙ୍ଗମରେ ବିଶେଷ ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅବସରରେ ସ୍ନାନ-ପୂଜା କଲେ ମହାପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଅନାବୃଷ୍ଟି ନିବାରଣ ପାଇଁ ଅନେକ ରାତି ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳରେ ଅଭିଷେକ, ଅର୍ପଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ, ହୋମ, ଦାନ ଓ ରୁଦ୍ରଜପର ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି; ଏଥିରେ ବର୍ଷା ଓ ଲୋକକଲ୍ୟାଣ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ନିୟମିତ ପୂଜାରେ ଜାତିସ୍ମୃତି, ତୀର୍ଥରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ରୁଦ୍ରଲୋକପ୍ରାପ୍ତି, ଏବଂ କପର୍ଦୀ (ଗଣେଶ) ଦ୍ୱାରା ବିଘ୍ନନାଶ ନିଶ୍ଚିତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ପରଶୁରାମ ଆଦି ଭକ୍ତଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଓ ଆଦେଶ—ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପାଠ/ଶ୍ରବଣରେ ଇଷ୍ଟଫଳ, ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପାଠ କଲେ ପିତୃହିତ, ଗର୍ଭବତୀଙ୍କୁ ପଢ଼ିଶୁଣାଇଲେ ଶୁଭ ସନ୍ତାନ ମିଳେ।

जयस्तम्भ-स्थापनम् तथा स्तम्भेश्वर-लिङ्गप्रतिष्ठा (Installation of the Victory Pillar and the Stambheśvara Liṅga)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆଧାରେ ଦେବଗଣ ଗୁହା-ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ନିକଟକୁ କରଯୋଡ଼ି ଆସି ନିବେଦନ କରନ୍ତି—ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁକୁ ଜୟ କରିଥିବା ବିଜୟୀଙ୍କ ପ୍ରଚଳିତ ଧର୍ମ ହେଉଛି ଜୟଚିହ୍ନଯୁକ୍ତ ସ୍ତମ୍ଭ (ଜୟସ୍ତମ୍ଭ) ସ୍ଥାପନ। ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ବିଜୟସ୍ମୃତି ପାଇଁ ବିଶ୍ୱକର୍ମା-ନିର୍ମିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ତମ୍ଭ, ଯାହା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲିଙ୍ଗପରମ୍ପରା ସହ ସଂଯୁକ୍ତ, ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ସେମାନେ ପ୍ରସ୍ତାବ ରଖନ୍ତି। ସ୍କନ୍ଦ ସମ୍ମତି ଦେଲେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ପ୍ରମୁଖ ଦେବମାନେ ରଣଭୂମିରେ ଜାମ୍ବୂନଦ-ସୁବର୍ଣ୍ଣସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ ସ୍ତମ୍ଭ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ପରିସର ରତ୍ନସଦୃଶ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ହୁଏ। ଅପ୍ସରାମାନେ ଗୀତ-ନୃତ୍ୟରେ ଉତ୍ସବ କରନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ ବାଦ୍ୟସହାୟ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ଆକାଶରୁ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ଦେବାନୁମୋଦନର ଚିହ୍ନ ହୁଏ। ତାପରେ କଥା ସ୍ମାରକରୁ ଦେବତାରୂପକୁ ଯାଏ—ତ୍ରିନେତ୍ର ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ସ୍କନ୍ଦ ‘ସ୍ତମ୍ଭେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ସମୀପରେ ସ୍କନ୍ଦ ଏକ କୂପ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ତାହାର ଗର୍ଭରୁ ଗଙ୍ଗା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ବୋଲି କହି ଜଳପାବନତାକୁ ଲିଙ୍ଗପାବନତା ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଏ। ମାଘ କୃଷ୍ଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ କୂପସ୍ନାନ କରି ପିତୃତର୍ପଣ କଲେ ଗୟା-ଶ୍ରାଦ୍ଧସମ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ସୁଗନ୍ଧ ଓ ପୁଷ୍ପରେ ସ୍ତମ୍ଭେଶ୍ୱର ପୂଜା କଲେ ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞସମ ଫଳ; ଅମାବାସ୍ୟା-ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ବିଶେଷତଃ ଭୂମି-ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମଭାବ ସହ, ସ୍ତମ୍ଭେଶ୍ୱରାରାଧନା ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ପାପ ନଶେ, ରୁଦ୍ରଲୋକରେ ଉନ୍ନତି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଏହି ଉପଦେଶ ସ୍କନ୍ଦପ୍ରୀତ୍ୟର୍ଥେ ରୁଦ୍ର କହିଥିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବ ଏହି ପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ ବୋଲି ଉପସଂହାର।

सिद्धेश्वरलिङ्ग-स्थापनम् तथा सिद्धकूप-माहात्म्यम् (Establishment of Siddheśvara Liṅga and the Glory of Siddhakūpa)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭୂମି–ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମରେ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅନେକ ଲିଙ୍ଗ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବଗଣ ସମବେତ ହୁଅନ୍ତି। ବିକୀର୍ଣ୍ଣ ପୂଜାର ଅସୁବିଧା ଭାବି ସମୁହ ଭକ୍ତି ଓ କ୍ଷେତ୍ର-ସ୍ଥିରତା ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ଶୁଭ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ହୁଏ। ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ବ୍ରହ୍ମା-ନିର୍ମିତ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ଗୁହ ତାହାକୁ ‘ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର’ ନାମ ଦିଅନ୍ତି; ପରେ ଏକ ପବିତ୍ର ସରୋବର ଖୋଦି ବିଭିନ୍ନ ତୀର୍ଥଜଳରେ ପୂରଣ କରାଯାଏ। ତାପରେ ପାତାଳର ସଙ୍କଟ—ତାରକ ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ପଳାଇଥିବା ନାଗମାନେ ପ୍ରଲମ୍ବ ଦାନବର ଉପଦ୍ରବ କଥା କହନ୍ତି। ସ୍କନ୍ଦ ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ପାତାଳକୁ ପଠାନ୍ତି; ସେ ଭୂମିକୁ ଭେଦି ପ୍ରଲମ୍ବକୁ ବଧ କରେ, ଉତ୍ପନ୍ନ ଫାଟ ଶୁଦ୍ଧିକର ପାତାଳ-ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ପୂରିଯାଏ। ସ୍କନ୍ଦ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ‘ସିଦ୍ଧକୂପ’ ନାମ ଦେଇ କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ସ୍ନାନ, ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ପୂଜା ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ବିଧାନ କରନ୍ତି; ପାପକ୍ଷୟ ଓ ସ୍ଥାୟୀ ଫଳ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। କ୍ଷେତ୍ର ସଂସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ସିଦ୍ଧାମ୍ବିକା ପ୍ରତିଷ୍ଠା, କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ନିଯୁକ୍ତି (ଚଉଷଠି ମହେଶ୍ୱର ସହିତ) ଏବଂ ଆରମ୍ଭ-ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ସିଦ୍ଧିବିନାୟକ ସ୍ଥାପନ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷ ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ପାଠ-ଶ୍ରବଣରେ ସମୃଦ୍ଧି, ରକ୍ଷା ଓ ଶେଷେ ଷଣ୍ମୁଖ ଲୋକର ସାମୀପ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା ଅଛି।

बर्बरीतीर्थमाहात्म्य-प्रस्तावना तथा सृष्टि-भूगोलवर्णनम् (Barbarī Tīrtha Prologue and Cosmography of Creation)
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ନାରଦ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବର୍ବରୀ/ବରବରୀ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ବର୍ବରିକା ‘କୁମାରୀ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏବଂ କୌମାରିକାଖଣ୍ଡକୁ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ-ମୋକ୍ଷ—ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥଦାୟକ ବୋଲି ନିରୂପଣ କରାଯାଇଛି। ଅର୍ଜୁନ କୁମାରୀଙ୍କ କଥାର ବିସ୍ତାର, ସୃଷ୍ଟିରେ କର୍ମଭେଦ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଭାରତଖଣ୍ଡର ଗଠନ କିପରି—ଏ ସବୁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ନାରଦ ତତ୍ତ୍ୱମୟ ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ, ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ ଯୁଗଳତତ୍ତ୍ୱରୁ ମହତ୍, ପରେ ତ୍ରିଗୁଣଭେଦ ଅହଂକାର, ତନ୍ମାତ୍ରା, ଭୂତ, ମନ ସହିତ ଏକାଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଏଭଳି ଚତୁର୍ବିଂଶତି ତତ୍ତ୍ୱର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା। ତା’ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ବୁଦ୍ବୁଦାକାର ଅଣ୍ଡରୂପ ବୋଲି କହି, ଉପରେ ଦେବ, ମଧ୍ୟରେ ମନୁଷ୍ୟ, ତଳେ ନାଗ-ଦୈତ୍ୟାଦିଙ୍କ ନିବାସ ଭାବେ ତ୍ରିଲୋକ ବିଭାଗ ଦିଆଯାଏ। ପରେ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ଓ ସେମାନଙ୍କୁ ଘେରିଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟର ସମୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଆସେ। ମେରୁର ପ୍ରମାଣ, ଦିକ୍ପର୍ବତ, ବନ-ସରୋବର, ସୀମାପର୍ବତ ଓ ଜମ୍ବୂଦ୍ୱୀପର ବର୍ଷବିଭାଗ କହାଯାଏ; ଋଷଭବଂଶୀୟ ନାଭିପୁତ୍ର ଭରତଙ୍କ ନାମରୁ ‘ଭାରତ’ ନାମ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶାକ, କୁଶ, କ୍ରୌଞ୍ଚ, ଶାଲ୍ମଲି, ଗୋମେଦ, ପୁଷ୍କର ଦ୍ୱୀପମାନଙ୍କ ଅଧିପତି, ବିଭାଗ ଏବଂ ବାୟୁ, ଜାତବେଦସ୍/ଅଗ୍ନି, ଆପଃ, ସୋମ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚିନ୍ତନ ପ୍ରତି ଜପ-ସ୍ତୁତି-ଧ୍ୟାନରୂପ ଭକ୍ତିବିଧି ଦେଇ, ଶେଷରେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଲୋକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ନେଇ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆଗେଇଯାଏ।

रथ-मण्डल-लोकविन्यासः (Cosmography of Chariots, Spheres, and Lokas)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦଙ୍କ ବ୍ୟାଖ୍ୟାରୂପେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଜ୍ୟୋତିଷୀୟ ବିନ୍ୟାସ ଓ ଲୋକରଚନାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟରଥର ଗଠନ—ଅକ୍ଷ, ଚକ୍ର, ପରିମାଣ—ବିବରିତ ହୋଇଛି; ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସପ୍ତ ଅଶ୍ୱକୁ ବେଦୀୟ ଛନ୍ଦ (ଗାୟତ୍ରୀ, ବୃହତୀ, ଉଷ୍ଣିକ୍, ଜଗତୀ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍, ଅନୁଷ୍ଟୁଭ୍, ପଙ୍କ୍ତି) ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ-ଅସ୍ତମୟକୁ ପ୍ରକୃତ ନାଶ ନୁହେଁ, ଦର୍ଶନରେ ପ୍ରକଟ-ଅପ୍ରକଟ ହେବା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଉତ୍ତରାୟଣ-ଦକ୍ଷିଣାୟଣରେ ରାଶିପଥ ଓ ଗତିଭେଦ କୁମ୍ଭକାର ଚକ୍ର ଉପମାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି। ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ କ୍ଷତି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟାକାରୀ ସତ୍ତାମାନଙ୍କ ସଂଘର୍ଷ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି ଏବଂ ଗାୟତ୍ରୀଶୁଦ୍ଧ ଜଳର ଅର୍ଘ୍ୟ/ତର୍ପଣ ସହିତ ସନ୍ଧ୍ୟାବିଧିକୁ ଧର୍ମରକ୍ଷା ଓ ନୈତିକ ସୁରକ୍ଷାର ଉପାୟ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି। ପରେ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳ, ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳ, ଗ୍ରହସ୍ଥାନ ଓ ରଥ, ସପ୍ତର୍ଷିମଣ୍ଡଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମ, ଧ୍ରୁବକୁ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ଚକ୍ରର ଅକ୍ଷ/ଧୁରା ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି। ଭୂଃ, ଭୁବଃ, ସ୍ୱଃ, ମହଃ, ଜନଃ, ତପଃ, ସତ୍ୟ—ଏହି ସପ୍ତଲୋକ, ସେମାନଙ୍କ ଦୂରତା ଓ କୃତକ-ଅକୃତକ ସ୍ୱଭାବର ସୂଚନା ମିଳେ। ଶେଷରେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ବିଶ୍ୱସ୍ଥାନ ଓ ଦିବ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ବାନ୍ଧି ଘୁରାଇଥିବା ସପ୍ତ ବାୟୁ-ସ୍କନ୍ଧର ବର୍ଣ୍ଣନା ଦେଇ ପାତାଳପ୍ରକରଣକୁ ଗତି କରାଯାଏ।

Pātāla–Naraka Cosmography and the Barkareśvara–Stambhatīrtha Māhātmya (कालमान-वर्णन सहित)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୯ରେ ପାତାଳଲୋକ ଓ ନରକମାନଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ, ଧର୍ମୋପଦେଶମୟ ବର୍ଣ୍ଣନା ସହ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ମିଶି ଆସେ। ନାରଦ ଅତଳରୁ ପାତାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସାତ ପାତାଳକୁ ଅତି ଶୋଭାମୟ ଲୋକ ଭାବେ, ଦାନବ–ଦୈତ୍ୟ–ନାଗ ନିବାସରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ‘ଶ୍ରୀହାଟକେଶ୍ୱର’ ମହାଲିଙ୍ଗର ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ପରେ ପାତାଳମାନଙ୍କ ତଳେ ଥିବା ଅନେକ ନରକର ନାମ ଦେଇ, ମିଥ୍ୟା ସାକ୍ଷ୍ୟ, ହିଂସା, ମଦ୍ୟ/ମତ୍ତ ପଦାର୍ଥର ଦୁରୁପଯୋଗ, ଗୁରୁ–ଅତିଥିଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ, ଅଧର୍ମାଚରଣ ଇତ୍ୟାଦି ପାପକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନରକଫଳ ସହ ଯୋଡ଼ି କର୍ମଫଳ ନିୟମ ବୁଝାନ୍ତି। ତାପରେ ବିଶ୍ୱରଚନାର ବର୍ଣ୍ଣନା—କାଳାଗ୍ନି, ଅନନ୍ତ, ଦିଗ୍ଗଜ ଓ ଜଗତକୁ ଘେରିଥିବା ‘କଟାହ’ (ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଆବରଣ) ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ନିମେଷରୁ ଯୁଗ, ମନ୍ୱନ୍ତର ଓ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାଳମାନର କ୍ରମବଦ୍ଧ ଗଣନା ଏବଂ କିଛି ନାମିତ କଳ୍ପର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ପଛରେ ସ୍ତମ୍ଭତୀର୍ଥ କଥା: ସମୁଦ୍ର–ଭୂମି ସଙ୍ଗମ ନିକଟେ ପୂର୍ବଜନ୍ମ କାରଣରୁ ବର୍କରୀମୁଖୀ କୁମାରିକା ତପ ଓ ତୀର୍ଥକର୍ମରେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇ ‘ବର୍କରେଶ୍ୱର’ ସ୍ଥାପନ କରେ; ‘ସ୍ୱସ୍ତିକକୂପ’ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ସେଠାରେ ଦାହକ୍ରିୟା ଓ ଅସ୍ଥିବିସର୍ଜନର ଦୀର୍ଘ ଶୁଭଫଳ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଭାରତଖଣ୍ଡର ବିଭାଗ, ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବତ–ନଦୀ ଉତ୍ସ, ଏବଂ ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳର ଗ୍ରାମ/ପଟ୍ଟଣ ସଂଖ୍ୟା ସହ ପୁରାଣୀୟ ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳ ମାନଚିତ୍ର ଭଳି ଦିଆଯାଇଛି।

Mahākāla-prādurbhāva and the Discourse on Tarpaṇa, Śrāddha, and Yuga-Dharma (महाकालप्रादुर्भावः)
ଅର୍ଜୁନ ନାରଦଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଏକ ବିଶେଷ ତୀର୍ଥରେ ମହାକାଳ କିଏ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ନାରଦ ବାରାଣସୀରେ ତପସ୍ବୀ ମାଣ୍ଡି ଦୀର୍ଘକାଳ ରୁଦ୍ରଜପ କରି ପୁତ୍ରାର୍ଥେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିବା କଥା କହନ୍ତି; ଶିବ ତାଙ୍କୁ ମହାବଳବାନ ସନ୍ତାନ ଦାନ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସେ ଶିଶୁ ବର୍ଷକାଳ ଗର୍ଭରେ ରହି ‘କାଳ-ମାର୍ଗ’ (କର୍ମଗତି) ପ୍ରତି ଭୟ ବ୍ୟକ୍ତ କରେ ଏବଂ ମୋକ୍ଷସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ‘ଅର୍ଚିସ୍’ ପଥର ସଙ୍କେତ ଦିଏ। ଶିବଙ୍କ କୃପା ଓ ବ୍ୟକ୍ତ ରୂପ ‘ବିଭୂତି’ମାନଙ୍କ ସହାୟତାରେ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେଇ ‘କାଳଭୀତି’ ନାମ ପାଏ। କାଳଭୀତି ପାଶୁପତ ଭକ୍ତ ହୋଇ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରେ ଏବଂ ବିଲ୍ୱବୃକ୍ଷ ତଳେ ଘୋର ମନ୍ତ୍ରଜପ କରି ପରମାନନ୍ଦ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ; ସେ ସ୍ଥାନର ଅସାଧାରଣ ପବିତ୍ରତା ଓ ଫଳଦାୟକତା ଜାଣେ। ଶତବର୍ଷୀୟ ବ୍ରତରେ ଗୋଟିଏ ରହସ୍ୟମୟ ପୁରୁଷ ଜଳ ଦେବାକୁ ଆସେ; ଶୁଚିତା, ବଂଶଜ୍ଞାନ ଓ ଦାନ-ଗ୍ରହଣ ଧର୍ମ ନେଇ ବିବାଦ ହୁଏ, ଶେଷରେ ଗୋଟିଏ ଗଡ଼ିଆ ଭରି ସରୋବର ହୋଇଯିବା ଚମତ୍କାର ଦେଖାଯାଏ। ସେ ପୁରୁଷ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ ଏବଂ ବିଶାଳ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ହୁଏ; ଦିବ୍ୟ ଉତ୍ସବ ହୁଏ। କାଳଭୀତି ବହୁମୁଖ ଶିବସ୍ତୋତ୍ର କରେ; ଶିବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି—ସ୍ୱୟଂଭୂଲିଙ୍ଗରେ ନିତ୍ୟସନ୍ନିଧି, ସେଠାରେ ପୂଜା-ଦାନର ଅକ୍ଷୟ ଫଳ, ଏବଂ ସମୀପ କୂପରେ ସ୍ନାନ ଓ ପିତୃତର୍ପଣ କଲେ ସର୍ବତୀର୍ଥଫଳ, ସହିତ ବିଶେଷ ତିଥି-ନିୟମ। ପରେ ରାଜା କରନ୍ଧମ ଆସି ପଚାରନ୍ତି—ଜଳତର୍ପଣ ପିତୃମାନଙ୍କୁ କିପରି ପହଞ୍ଚେ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କିପରି ଫଳେ। ମହାକାଳ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗ୍ରହଣ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ତନ୍ମାତ୍ରା ମାଧ୍ୟମରେ), ମନ୍ତ୍ରସହିତ ଅର୍ପଣର ଆବଶ୍ୟକତା, ଏବଂ ଦର୍ଭ, ତିଳ, ଅକ୍ଷତର ରକ୍ଷାର୍ଥ ପ୍ରୟୋଜନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଚାରି ଯୁଗର ଧର୍ମ—କୃତରେ ଧ୍ୟାନ, ତ୍ରେତାରେ ଯଜ୍ଞ, ଦ୍ୱାପରରେ ନିୟମାଚାର, କଳିରେ ଦାନ—ବର୍ଣ୍ଣନା କରି କଳିଯୁଗର ଅବସ୍ଥା ଓ ଧର୍ମପୁନରୁତ୍ଥାନର ସଙ୍କେତ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି।

Adhyāya 41 — Deva-tāratamya-vicāra, Pāpa-vibhāga, Śiva-pūjā-vidhi, and Ācāra-saṅgraha (Mahākāla’s Instruction)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କରଣ୍ଢମଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ମହାକାଳ ସୁସଂଗଠିତ ଧର୍ମୋପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଦେବତାରତମ୍ୟ-ବିଚାର—କେହି ଶିବଙ୍କୁ, କେହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, କେହି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; ମହାକାଳ ସରଳ ‘ଶ୍ରେଷ୍ଠତା’ ଦାବିରୁ ସାବଧାନ କରି ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ଋଷିମାନେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଚାହିଥିବା ପୂର୍ବପ୍ରସଙ୍ଗ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ଅନେକ ଦିବ୍ୟରୂପଙ୍କ ସମ୍ମାନକୁ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ପରେ ପାପ-ବିଭାଗ—ମାନସିକ, ବାଚିକ, କାୟିକ ଦୋଷ; ଶିବଦ୍ୱେଷକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଘୋର ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଏ; ମହାପାତକ, ଉପପାତକ ଏବଂ ଠକେଇ, କ୍ରୁରତା, ଶୋଷଣ, ନିନ୍ଦା ଇତ୍ୟାଦି ସାମାଜିକ-ନୈତିକ ଅପରାଧର ଶ୍ରେଣୀ ଦିଆଯାଏ। ତାପରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ବିଧିବଦ୍ଧ ଶିବପୂଜା-ପ୍ରକ୍ରିୟା—ପୂଜାକାଳ, ଶୁଚିତା (ଭସ୍ମଧାରଣ ସହ), ମନ୍ଦିରପ୍ରବେଶ ଓ ପରିଷ୍କାର, ଜଳପାତ୍ର (ଗଡୁକ) ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଉପଚାର-ଅର୍ପଣ, ଧ୍ୟାନ, ମନ୍ତ୍ରପ୍ରୟୋଗ (ମୂଳମନ୍ତ୍ର ସହ), ଅର୍ଘ୍ୟ, ଧୂପ-ଦୀପ-ନୈବେଦ୍ୟ, ନୀରାଜନ ଏବଂ ଶେଷରେ ସ୍ତୋତ୍ର ଓ ଅପରାଧକ୍ଷମା ପ୍ରାର୍ଥନା। ପରେ ଗୃହସ୍ଥଭକ୍ତଙ୍କ ଆଚାର-ସଂଗ୍ରହ—ସନ୍ଧ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ, ବାକ୍ସଂଯମ, ଦେହଶୁଚିତା, ବୃଦ୍ଧ-ପବିତ୍ର ସତ୍ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ, ଧର୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାରିକ ନିୟମ। ଶେଷରେ ଦେବସଭା ମହାକାଳଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରି ଲିଙ୍ଗ ଓ ତୀର୍ଥର କୀର୍ତ୍ତି ଘୋଷଣା କରେ, ଏବଂ ଶ୍ରବଣ-ପାଠ-ପୂଜାର ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହାଯାଏ।

Aitareya-Māhātmya and Ekādaśī-Jāgara: Vāsudeva Installation, Bhāva-Śuddhi, and Liberation Theology
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ତିନିଟି ସଂଯୁକ୍ତ ପ୍ରବାହରେ ଗଢ଼ିଉଠିଛି। ପ୍ରଥମେ ନାରଦ ତୀର୍ଥ-ତତ୍ତ୍ୱ କହନ୍ତି—ବାସୁଦେବ ବିନା ତୀର୍ଥ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ। ସେ ଦୀର୍ଘ ଯୋଗପୂଜା ଓ ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର ଜପ କରି ସର୍ବଲୋକହିତ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଏକ ‘କଳା’ ସେଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି; ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ସମ୍ମତି ଦେଇ ବାସୁଦେବ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୁଏ, ଏବଂ ସ୍ଥାନଟିର ବିଶେଷ ନାମ-ମହିମା ଓ ବିଧି-ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ସ୍ଥିର ହୁଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗରେ କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତବିଧାନ—ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜଳରେ ସ୍ନାନ, ପଞ୍ଚୋପଚାର ପୂଜା, ଉପବାସ, ରାତ୍ରିଜାଗରଣରେ କୀର୍ତ୍ତନ/ପାଠ/ବାଦ୍ୟ, କ୍ରୋଧ-ମାନ ତ୍ୟାଗ ଓ ଦାନ। ଭକ୍ତି-ନୀତିଗୁଣର ଆଦର୍ଶ ଦେଇ କୁହାଯାଏ ଯେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଗରଣ କରିଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ହୁଏନାହିଁ। ତୃତୀୟ ଭାଗରେ ଉପଦେଶାତ୍ମକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ। ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ନାରଦ ଐତରେୟଙ୍କ ବଂଶ, ନିରନ୍ତର ମନ୍ତ୍ରଜପ ଯୋଗୁଁ ତାଙ୍କର ମୌନବତ ଅବସ୍ଥା ଓ ଗୃହତଣାପୋଡ଼େଣା କହନ୍ତି। ଐତରେୟ ଦେହଧାରୀ ଜୀବନର ଦୁଃଖ, ବାହ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧିର ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତତା ଓ ଭାବଶୁଦ୍ଧିର ଆବଶ୍ୟକତା ବୁଝାଇ ନିର୍ବେଦ→ବୈରାଗ୍ୟ→ଜ୍ଞାନ→ବିଷ୍ଣୁ-ସାକ୍ଷାତ୍କାର→ମୋକ୍ଷ କ୍ରମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସ୍ତୋତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରି ବର ଦିଅନ୍ତି, ତାହାର ‘ଅଘା-ନାଶନ’ ପ୍ରଭାବ ଘୋଷଣା କରି କୋଟିତୀର୍ଥ ଓ ହରିମେଧସ ପ୍ରସଙ୍ଗ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି; ଶେଷରେ ଐତରେୟ ବାସୁଦେବାନୁସ୍ମୃତିରେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।

Bhattāditya-pratiṣṭhā, Sūrya-stuti (aṣṭottara-śata-nāma), and Arghya-vidhi at Kāmarūpa
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସଂବାଦରୂପେ ରଚିତ; ନାରଦ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଲୋକହିତାର୍ଥେ କରାଯାଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟଭକ୍ତିର କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଜଗତ୍ଧାରକ, ସର୍ବପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପୋଷକ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ନିୟନ୍ତା ବୋଲି ତତ୍ତ୍ୱତଃ ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ; ସ୍ମରଣ, ସ୍ତବନ ଓ ନିତ୍ୟପୂଜାରେ ଲୋକିକ ସିଦ୍ଧି ଏବଂ ରକ୍ଷା ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ନାରଦଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟାର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି; ତାହାର ଫଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କ ‘କାମରୂପ-କଳା’ ସେଠାରେ ସଦା ବିରାଜିତ ରହିବ। ତାପରେ ନାରଦ ‘ଭଟ୍ଟାଦିତ୍ୟ’ ନାମରେ ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଅଷ୍ଟୋତ୍ତର-ଶତନାମ ଶୈଳୀରେ ବିସ୍ତୃତ ସୂର୍ଯ୍ୟସ୍ତୁତି ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱନିୟନ୍ତା, ବୈଦ୍ୟ, ଧର୍ମଧାରକ ଓ ଦୁଃଖ-ରୋଗ-ନାଶକ ଭାବେ ଅନେକ ନାମରେ କୀର୍ତ୍ତନ କରାଯାଏ। ପରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଅର୍ଘ୍ୟବିଧି ବିସ୍ତାରେ କୁହାଯାଏ—ପ୍ରାତଃଶୌଚ-ଶୁଦ୍ଧି, ମଣ୍ଡଳ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ଅର୍ଘ୍ୟପାତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟ, ଦ୍ୱାଦଶରୂପ ସୂର୍ଯ୍ୟଧ୍ୟାନ, ଆବାହନମନ୍ତ୍ର, ପାଦ୍ୟ-ସ୍ନାନ-ବସ୍ତ୍ର-ଯଜ୍ଞୋପବୀତ-ଆଭୂଷଣ-ଗନ୍ଧ-ପୁଷ୍ପ-ଧୂପ-ନୈବେଦ୍ୟ ଆଦି ଉପଚାର; ଶେଷରେ କ୍ଷମାପ୍ରାର୍ଥନା ଓ ବିସର୍ଜନ। ଅନ୍ତେ କ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ବନକୁଣ୍ଡ, ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ସପ୍ତମୀର ସ୍ନାନ, ରଥପୂଜା-ରଥଯାତ୍ରା, ଏବଂ ମହାତୀର୍ଥସମ ଫଳର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରହିଛି; ଭଟ୍ଟାଦିତ୍ୟଙ୍କ ନିତ୍ୟସନ୍ନିଧି ପାପନାଶକ ଓ ଧର୍ମବର୍ଦ୍ଧକ ବୋଲି ପୁନଃ ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଏ।

दिव्य-शपथ-प्रकरणम् (Divya Ordeals and Oath-Procedure Discourse)
ପ୍ରମାଣ ନଥିବାବେଳେ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଚାଲୁଥିବା ବିବାଦରେ ‘ଦିବ୍ୟ’—ଅର୍ଥାତ୍ ସତ୍ୟପରୀକ୍ଷା ପ୍ରକ୍ରିୟା—ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଅର୍ଜୁନ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ନାରଦ ମାନ୍ୟ ଦିବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣନା କରି କହନ୍ତି ଯେ ଶପଥ ଓ ଦିବ୍ୟବିଧି ରାଜଧର୍ମରେ ସତ୍ୟ ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ—ବିବାଦ, ଅଭିଯୋଗ ଓ ଗୁରୁତର ଅପରାଧରେ—ନିୟମିତ ଭାବେ ମାତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ ହେବା ଉଚିତ। ଅଧ୍ୟାୟଟି ପୁନଃପୁନଃ ସଚେତନ କରେ ଯେ ମିଥ୍ୟା ଶପଥ ଦେବସାକ୍ଷୀଙ୍କୁ ଲୁଚେ ନାହିଁ—ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ହୃଦୟ/ଅନ୍ତଃକରଣ, ଯମ, ଦିନ-ରାତି, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ଧର୍ମ ସାକ୍ଷୀ; ଛଳ କିମ୍ବା ହଳକାଭାବରେ ଶପଥ ନେଲେ ବିନାଶ ହୁଏ। ପରେ ତୁଳା/ଘଟ ଆଧାରିତ ତୋଳ-ଦିବ୍ୟ, ବିଷ-ଦିବ୍ୟ, ତପ୍ତ ଲୋହାରେ ଅଗ୍ନି-ଦିବ୍ୟ, ତପ୍ତମାଷ/ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ଗ୍ରହଣ, ଫାଳ/ଜିହ୍ୱା ପରୀକ୍ଷା, ତଣ୍ଡୁଳ ପଦ୍ଧତି (ବିଶେଷତଃ ଚୋରି ମାମଲାରେ), ଜଳ-ଦିବ୍ୟ (ଡୁବିଥିବା ସମୟ) ଇତ୍ୟାଦିର ପଦକ୍ରମ, ସାମଗ୍ରୀ, ମାପ, ଅଧିକାରୀ ଓ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ-ଅନୁତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ଏହାକୁ ଶାସକ ଓ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଉପାୟ ବୋଲି ଦେଖାଇ, ନିଷ୍ପକ୍ଷ ଓ କୁଶଳ ପରିଚାଳନା ସହ ଛଳ-ନିବାରଣ ସୁରକ୍ଷା ରଖି ପ୍ରୟୋଗ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଏ।

बहूदकतīर्थे नन्दभद्र-सत्यव्रतसंवादः (Nandabhadra–Satyavrata Dialogue at Bahūdaka Tīrtha)
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୫ରେ ନାରଦ କାମରୂପର ବହୂଦକ ତୀର୍ଥରେ ଏହି ସଂବାଦର ପ୍ରସଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ସେ ତୀର୍ଥର ନାମକରଣ ଓ ପବିତ୍ରତାର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, କପିଳ ମୁନିଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଏବଂ କପିଳେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗର ପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ତାପରେ ନନ୍ଦଭଦ୍ର ଏକ ନୀତିମୟ ଆଦର୍ଶ ଭାବେ ପରିଚିତ ହୁଅନ୍ତି—ମନ, ବାଣୀ, କର୍ମରେ ସଂଯମୀ, ଶିବପୂଜାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ଏବଂ ଠକେଇ ବିନା ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଜୀବିକା (ଅଳ୍ପ ଲାଭରେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ବ୍ୟବସାୟ) କରୁଥିବା। ସେ ଯଜ୍ଞ, ସନ୍ନ୍ୟାସ, କୃଷି, ଲୋକାଧିପତ୍ୟ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଇତ୍ୟାଦିର କେବଳ ବାହ୍ୟ ପ୍ରଶଂସାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି; ଶୁଚିତା ଓ ଅହିଂସା ବିନା ସେଗୁଡ଼ିକ ନିଷ୍ଫଳ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଥିବା ନିଷ୍କପଟ ଭକ୍ତିକୁ ସେ ସତ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ଭାବେ ଦେଖାନ୍ତି ଏବଂ ପାପନିବୃତ୍ତିରେ ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି ଜଣାନ୍ତି। ପଡ଼ୋଶୀ ସନ୍ଦେହବାଦୀ ସତ୍ୟବ୍ରତ ନନ୍ଦଭଦ୍ରର ଦୋଷ ଖୋଜି, ପୁତ୍ର-ପତ୍ନୀ ବିୟୋଗ ଭଳି ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟକୁ ଧର୍ମ ଓ ଲିଙ୍ଗପୂଜା ବିରୋଧରେ ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ଧରେ। ସେ ବାକ୍ଗୁଣ-ବାକ୍ଦୋଷର ତାତ୍ତ୍ୱିକ/ପ୍ରାୟୋଗିକ ବିବରଣୀ ଦେଇ, ଦୈବ କାରଣକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରୁଥିବା ‘ସ୍ୱଭାବବାଦ’ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ। ନନ୍ଦଭଦ୍ର ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି—ଅଧର୍ମୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦେଖାଯାଏ; ଦେବ ଓ ବୀରମାନେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିବା ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇ ଲିଙ୍ଗପୂଜାକୁ ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି; ଅଳଙ୍କାରମୟ କିନ୍ତୁ ଅସଙ୍ଗତ ବାଣୀରୁ ସତର୍କ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ସେ ବହୂଦକ-କୁଣ୍ଡ ଦିଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରି, ବେଦ-ସ୍ମୃତି ଓ ଧର୍ମସଙ୍ଗତ ଯୁକ୍ତି—ଏହି ପ୍ରମାଣରେ ଭିତ୍ତିକୃତ ଧର୍ମକୁ ଅଧିକାରୀ ବୋଲି ପୁନଃ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି।

Bahūdaka-kuṇḍa Māhātmya and the Instruction on Guṇas, Karma, and Detachment (बाहूदककुण्डमाहात्म्यं तथा गुणकर्मवैराग्योपदेशः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବହୂଦକ-କୁଣ୍ଡ ତଟରେ କପିଲେଶ୍ୱର-ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କରି ନନ୍ଦଭଦ୍ର ସଂସାରର ବିଷମତା ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ନିର୍ଲେପ ଭଗବାନ କାହିଁକି ଦୁଃଖ, ବିୟୋଗ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ-ନରକ ଭେଦ ଥିବା ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେତେବେଳେ ସାତ ବର୍ଷର ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ଶିଶୁ ଆସି କହେ—ଶାରୀରିକ ଓ ମାନସିକ ଦୁଃଖର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାରଣ ଅଛି; ମାନସିକ ପୀଡାର ମୂଳ ‘ସ୍ନେହ’ (ଆସକ୍ତି), ତାହାରୁ ରାଗ, କାମ, କ୍ରୋଧ ଓ ତୃଷ୍ଣା ଜନ୍ମେ। ନନ୍ଦଭଦ୍ର ପଚାରନ୍ତି—ଅହଂକାର, କାମ, କ୍ରୋଧ ତ୍ୟାଗ କରି ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ କିପରି ଆଚରଣ କରିବା। ଶିଶୁ ପ୍ରକୃତି-ପୁରୁଷ, ଗୁଣୋତ୍ପତ୍ତି, ଅହଂକାର, ତନ୍ମାତ୍ରା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି କହେ—ରଜସ-ତମସକୁ ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଶୋଧନ କରିବା ହିଁ ସାଧନା। ଭକ୍ତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ କାହିଁକି ହୁଏ—ପୂଜାର ଶୁଦ୍ଧି-ଅଶୁଦ୍ଧି, କର୍ମଫଳର ଅନିବାର୍ୟତା, ଏବଂ ଦେବକୃପା; କୃପାରେ କାହାରି ଫଳଭୋଗ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ, କାହାରି ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ଫଳକ୍ଷୟ। ଶେଷରେ ଶିଶୁ ନିଜ ପୂର୍ବଜନ୍ମ କଥା କହେ—କପଟ ଉପଦେଶକ ନରକରେ ଦଣ୍ଡିତ ହୋଇ ଅନେକ ଯୋନିରେ ଭ୍ରମଣ କଲା, ପରେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ସାରସ୍ୱତ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅନୁଗୃହୀତ ହେଲା। ସେ ବହୂଦକରେ ବିଧି ଦେଉଛି—ସପ୍ତାହ ଉପବାସ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଜପ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତୀର୍ଥରେ ଦାହ, ଅସ୍ଥିବିସର୍ଜନ, ଏବଂ ବହୂଦକରେ ଭାସ୍କର ପ୍ରତିଷ୍ଠା। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ତର୍ପଣ, ଅନ୍ନସେବା, ନାରୀ-ଆତିଥ୍ୟ, ଯୋଗାଭ୍ୟାସ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଶ୍ରବଣର ପୁଣ୍ୟ ଏବଂ ମୋକ୍ଷାଭିମୁଖ ଫଳ କୁହାଯାଇଛି।

Śakti-vyāpti, Digdevī-sthāpana, Navadurgā-pratiṣṭhā, and Tīrtha-phalapradāna (Chapter 47)
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୭ରେ ଶକ୍ତିତତ୍ତ୍ୱକୁ ସୁସଂଗଠିତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଶକ୍ତି ନିତ୍ୟ ପ୍ରକୃତି ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପିଣୀ—ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ସର୍ବବ୍ୟାପ୍ତି ସଦୃଶ; ଉପାସନା ଓ ଅଭିମୁଖତାରେ ସେ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ, ଅବହେଳା ଓ ବିମୁଖତାରେ ବନ୍ଧନକାରିଣୀ ହୁଅନ୍ତି। ଶକ୍ତିକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପତନକୁ ବାରାଣସୀର ପତିତ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ସତର୍କ କରାଯାଇଛି। ତାପରେ ଦିଗ୍ଭିତ୍ତିକ ପୂଜାଭୂଗୋଳ ଦର୍ଶାଯାଏ—ଚାରି ଦିଗରେ ଚାରି ମହାଶକ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠା: ପୂର୍ବେ ସିଦ୍ଧାମ୍ବିକା, ଦକ୍ଷିଣେ ତାରା (କୂର୍ମ-ପ୍ରସଙ୍ଗ ସହ, ବେଦଧର୍ମରକ୍ଷା ସମ୍ବନ୍ଧିତ), ପଶ୍ଚିମେ ଭାସ୍କରା (ସୂର୍ଯ୍ୟ-ନକ୍ଷତ୍ରାଦିକୁ ତେଜ ଦେଇଥିବା), ଉତ୍ତରେ ଯୋଗନନ୍ଦିନୀ (ଯୋଗଶୁଦ୍ଧି ଓ ସନକାଦି ସହ ସମ୍ପର୍କିତ)। ପରେ ତୀର୍ଥରେ ନବଦୁର୍ଗା ପ୍ରତିଷ୍ଠା: ତ୍ରିପୁରା, କୋଲମ୍ବା (ରୁଦ୍ରାଣୀ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ କୂପ; ମାଘ ଅଷ୍ଟମୀ ସ୍ନାନବିଶେଷ; ମହାତୀର୍ଥଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାର ଦାବି), କପାଲେଶୀ, ସୁବର୍ଣ୍ଣାକ୍ଷୀ, ‘ଚର୍ଚିତା’ ନାମରେ ମହାଦୁର୍ଗା (ଶୌର୍ଯ୍ୟଦାୟିନୀ; ବନ୍ଧିତ ବୀରମୋଚନର ଭବିଷ୍ୟତ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ), ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟବିଜୟା (ସୋମଲୋକରୁ), ଏକବୀରା (ପ୍ରଳୟଶକ୍ତି), ହରସିଦ୍ଧି (ରୁଦ୍ରଦେହସମ୍ଭବା; ଡାକିନୀ-ବିଘ୍ନନାଶିନୀ), ଏବଂ ଈଶାନ କୋଣରେ ଚଣ୍ଡିକା/ନବମୀ (ଚଣ୍ଡ-ମୁଣ୍ଡ, ଅନ୍ଧକ, ରକ୍ତବୀଜ ଯୁଦ୍ଧପ୍ରସଙ୍ଗ)। ନବରାତ୍ର ପୂଜାରେ ବଳି, ପୂପ, ନୈବେଦ୍ୟ, ଧୂପ, ଗନ୍ଧ ଆଦି ଅର୍ପଣବିଧି ଦିଆଯାଇଛି ଏବଂ ରାସ୍ତା-ଚଉରାହା ପରି ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷାଫଳ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଭୂତମାତା/ଗୁହାଶକ୍ତି ଉପଦ୍ରବୀ ଭୂତଗଣଙ୍କୁ ସୀମାବଦ୍ଧ କରି, ବୈଶାଖ ଦର୍ଶା ଦିନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅର୍ପଣରେ ପୂଜା କରୁଥିବାମାନଙ୍କୁ ବର ଦେଇଥାନ୍ତି। ଶେଷରେ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ବହୁ ସ୍ଥାନରେ ବହୁ ଦେବୀଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଭାବେ ଦର୍ଶାଇ, ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥା, ସୁରକ୍ଷା ଓ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆରାଧନାକୁ ମୁଖ୍ୟ ଉପାୟ କୁହାଯାଇଛି।

स्तम्भतीर्थमाहात्म्ये सोमनाथवृत्तान्तवर्णनम् (Somanātha Account within the Glory of Stambha-tīrtha)
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ନାରଦ କହନ୍ତି ଯେ ସ୍ତମ୍ଭତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ସୋମନାଥଙ୍କ ମହିମା ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବେ; ଶ୍ରବଣ ଓ ପାଠକୁ ପାପମୋକ୍ଷର ସାଧନ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଏ। ଊର୍ଜୟନ୍ତ ଓ ପ୍ରାଲେୟ ନାମକ ଦୁଇ ତେଜସ୍ବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରଭାସ ଓ ତାହାର ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣି ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ଯାତ୍ରାର ସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି। ବନ ଓ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି ନର୍ମଦାକୁ ମଧ୍ୟ ପାର ହୋଇ, ଭୂମି–ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମର ପବିତ୍ରତା ଦର୍ଶାଉଥିବା ଅଞ୍ଚଳକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି; କ୍ଲାନ୍ତି, ଭୁଖ ଓ ପିଆସ ଯାତ୍ରାଧର୍ମର ପରୀକ୍ଷା ହୁଏ। ସିଦ୍ଧଲିଙ୍ଗ ନିକଟରେ ସେମାନେ ପଡ଼ିଯାଇ ସିଦ୍ଧନାଥଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି। ସେହି ସୀମାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଲିଙ୍ଗର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ, ଆକାଶବାଣୀ ଓ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟିର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ; ପ୍ରାଲେୟ ସୋମନାଥ ସମ ଫଳ ପାଉଥାଏ ଏବଂ ସମୁଦ୍ରତଟରେ ସ୍ଥାପିତ ଲିଙ୍ଗର ସଙ୍କେତ ଦିଆଯାଏ। ପରେ କଥା ପ୍ରଭାସକୁ ଫେରି ଦୁଇ ଯାତ୍ରୀ ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ ‘ଦ୍ୱିତୀୟ/ଦ୍ୱିବିଧ ସୋମନାଥ’ ଭାବକୁ ଉଦ୍ଘାଟନ କରେ। ତାପରେ ହାଟକେଶ୍ୱର ପ୍ରସଙ୍ଗ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲିଙ୍ଗପ୍ରତିଷ୍ଠାର କଥା ଓ ଏକ କ୍ରମବଦ୍ଧ ସ୍ତୁତି, ଯେଉଁଥିରେ ଶିବଙ୍କ ବିଶ୍ୱରୂପ (ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ—ସୂର୍ଯ୍ୟ/ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ-ଶବ୍ଦ ଇତ୍ୟାଦି) ଗଣନା କରାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତି କହେ—ବ୍ରହ୍ମସ୍ତୋତ୍ରର ଶ୍ରବଣ-ପାଠ ଓ ହାଟକେଶ୍ୱର ସ୍ମରଣ କଲେ ଅଷ୍ଟବିଧ ଶିବରେ ସାୟୁଜ୍ୟ/ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ମିଳେ, ଏବଂ ଭୂମି–ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମରେ ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥର ପ୍ରଚୁରତା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।

Jayāditya-Māhātmya and the Discourse on Karma, Rebirth, and the ‘Twofold Food’
ଅର୍ଜୁନ ମହୀନଗରକରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ପ୍ରଧାନ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଚାହାନ୍ତି। ନାରଦ ସେହି ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରର ପରିଚୟ ଦେଇ ଜୟାଦିତ୍ୟ (ସୂର୍ଯ୍ୟସ୍ୱରୂପ)ଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି—ତାଙ୍କ ନାମସ୍ମରଣରେ ରୋଗଶମନ ଓ ହୃଦୟର ଆକାଙ୍କ୍ଷା ପୂରଣ ହୁଏ, ଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ମଙ୍ଗଳକାରୀ। ନାରଦ ପୂର୍ବବୃତ୍ତାନ୍ତ କହନ୍ତି: ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକକୁ ଯାଇଥିବାବେଳେ ଭାସ୍କର ପଚାରନ୍ତି—ନାରଦ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ବସାଇଛନ୍ତି ସେମାନେ କେମିତି। ନାରଦ ସ୍ତୁତି‑ନିନ୍ଦା ଉଭୟର ଧାର୍ମିକ ଝୁମ୍ପ ଦେଖାଇ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଯାଞ୍ଚ କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ତେଣୁ ଭାସ୍କର ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଶ ଧରି ତଟପ୍ରଦେଶକୁ ଆସନ୍ତି; ହାରୀତଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସ୍ଥାନୀୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅତିଥି ଭାବେ ସତ୍କାର କରନ୍ତି। ଅତିଥି ‘ପରମ‑ଭୋଜନ’ ମାଗିଲେ, ହାରୀତପୁତ୍ର କମଠ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଭୋଜନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ—ଦେହକୁ ତୃପ୍ତ କରୁଥିବା ସାଧାରଣ ଭୋଜନ, ଏବଂ ଧର୍ମୋପଦେଶର ଶ୍ରବଣ‑ଶିକ୍ଷା ରୂପ ‘ପରମ ଭୋଜନ’ ଯାହା ଆତ୍ମା/କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞକୁ ପୋଷଣ କରେ। ପରେ ଜନ୍ମ‑ଲୟ ଓ ଭସ୍ମ ହେବା ପରେ ଜୀବର ଗତି ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ, ସେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ‑ତାମସ‑ମିଶ୍ର କର୍ମଭେଦ ଅନୁସାରେ ସ୍ୱର୍ଗ, ନରକ, ତିର୍ୟକ ଓ ମାନବ ଯୋନିର ପୁନର୍ଜନ୍ମ ପଥ କହେ। ଗର୍ଭୋତ୍ପତ୍ତି ଓ ଗର୍ଭସ୍ଥ ଦୁଃଖ ବର୍ଣ୍ଣନା ସହ, ଦେହକୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞର ‘ଗୃହ’ କହି କର୍ମ‑ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ନରକ ପ୍ରାପ୍ତି ନିଷ୍କର୍ଷ ହୁଏ।

Śarīra–Brahmāṇḍa-sāmya, Dhātu–Nāḍī-vyavasthā, and Karma–Preta-yātrā (Body–Cosmos Correspondence and Post-mortem Ethics)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସଂବାଦରୂପେ ଏକ ପ୍ରାଯୁକ୍ତିକ ଧର୍ମ-ତତ୍ତ୍ୱ ଆଲୋଚନା। ଅତିଥି ଶରୀରଲକ୍ଷଣ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଲେ, କମଠ କହନ୍ତି—ଶରୀର ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରତିରୂପ; ପାତାଳରୁ ସତ୍ୟଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକସ୍ତରଗୁଡ଼ିକ ଶରୀରରେ ମାନଚିତ୍ର ପରି ନିବିଡ଼ ଭାବେ ସମ୍ବନ୍ଧିତ। ପରେ ସପ୍ତ ଧାତୁ (ତ୍ୱଚା, ରକ୍ତ, ମାଂସ, ମେଦ, ଅସ୍ଥି, ମଜ୍ଜା, ଶୁକ୍ର), ଅସ୍ଥି-ନାଡ଼ୀ ସଂଖ୍ୟା, ମୁଖ୍ୟ ଅଙ୍ଗ-ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅବୟବର ବର୍ଣ୍ଣନା ଆସେ। ତାପରେ କ୍ରିୟାତ୍ମକ ଶରୀରବିଜ୍ଞାନ—ମୁଖ୍ୟ ନାଡ଼ୀ (ସୁଷୁମ୍ନା, ଇଡ଼ା, ପିଙ୍ଗଳା), ପଞ୍ଚବାୟୁ (ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ, ବ୍ୟାନ) ଓ ସେମାନଙ୍କର କର୍ମସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ, ପାଚନାଗ୍ନିର ପାଞ୍ଚ ଭେଦ (ପାଚକ ଆଦି) ଏବଂ କଫ/ସୋମର ଅଂଶ (କ୍ଲେଦକ, ବୋଧକ, ତର୍ପଣ, ଶ୍ଲେଷ୍ମକ, ଆଲମ୍ବକ ଆଦି) ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ। ଆହାର ରସ ହୋଇ କ୍ରମେ ରକ୍ତାଦି ଧାତୁରେ ପରିଣତ ହୁଏ; ମଳ ଦ୍ୱାଦଶ ମଳାଶ୍ରୟ ଦ୍ୱାରା ବାହାରୁଥାଏ। ପରେ ନୀତିଶିକ୍ଷା—ଶରୀରକୁ ପୁଣ୍ୟସାଧନର ଉପକରଣ ଭାବେ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; ଦେଶ-କାଳ-ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ କର୍ମଫଳ ମିଳେ। ଶେଷରେ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପରଲୋକଯାତ୍ରା—ଜୀବ କର୍ମାନୁସାରେ ଦେହର ରନ୍ଧ୍ର ଦ୍ୱାରା ବାହାରି ‘ଅତିବାହିକ’ ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ଯମଲୋକକୁ ନିୟାଯାଏ, ବୈତରଣୀ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ ଓ ପ୍ରେତଲୋକ ଅବସ୍ଥା ଭୋଗେ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଦାନ-ଉପହାର, ବାର୍ଷିକ କ୍ରିୟା ଓ ସପିଣ୍ଡୀକରଣ ପ୍ରେତତ୍ୱ ଶମନରେ ସାହାଯ୍ୟକାରୀ; ମିଶ୍ର କର୍ମରେ କର୍ମପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ ସ୍ୱର୍ଗ-ନରକ ମିଶ୍ର ଗତି ମିଳେ।

Jayāditya-pratiṣṭhā, Karma-phala Lakṣaṇa, and Sūrya-stuti (जयादित्यप्रतिष्ठा—कर्मफललक्षण—सूर्यस्तुति)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ତିନୋଟି ସଂଯୁକ୍ତ ପ୍ରବାହ ଦେଖାଯାଏ। ପ୍ରଥମେ, ପରଲୋକ ଓ କର୍ମଫଳ ବିଷୟରେ ଥିବା ସନ୍ଦେହ ନିବାରଣ ପାଇଁ କାମଠ ‘କର୍ମ-ଫଳ-ଲକ୍ଷଣ’କୁ ସୁସଂଗଠିତ ଭାବେ କହନ୍ତି—ହିଂସା, ଚୋରି, ଠକେଇ, ବ୍ୟଭିଚାର, ଗୁରୁ-ଅବମାନ, ଗୋ-ବ୍ରାହ୍ମଣାଦିଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେବା ଇତ୍ୟାଦି ପାପ ଅନୁସାରେ ଦେହରେ ରୋଗ, ଅଙ୍ଗବିକଳତା, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ସମାଜରେ ତିରସ୍କାର ଭଳି ଅବସ୍ଥା ଫଳରୂପେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଏହା ନୀତିନିଶ୍ଚୟ ଦୃଢ଼ କରିବାକୁ ଉପଦେଶମୂଳକ ସୂଚୀ। ତାପରେ ଧର୍ମକେନ୍ଦ୍ରିକ ନିଗମନ—ଧର୍ମରୁ ଉଭୟ ଲୋକରେ ସୁଖ, ଅଧର୍ମରୁ ଦୁଃଖ; ଶୁକ୍ଳ (ଶୁଦ୍ଧ) କର୍ମଯୁକ୍ତ ଅଳ୍ପାୟୁ ମଧ୍ୟ ଉଭୟଲୋକବିରୋଧୀ ଦୀର୍ଘାୟୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଶେଷରେ ନାରଦ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କାମଠଙ୍କ ବଚନ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସନ୍ତୋଷ ପ୍ରକାଶ କରି ବର ଦିଅନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସ୍ଥାୟୀ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଚାହିଲେ, ସେ ‘ଜୟାଦିତ୍ୟ’ ନାମରେ ସେଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ଭକ୍ତଙ୍କ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ରୋଗ ନାଶର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। କାମଠ ସ୍ତୁତି ପାଠ କରନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ରବିବାର, ବିଶେଷତଃ ଆଶ୍ୱିନ ମାସ, କୋଟିତୀର୍ଥ ସ୍ନାନ, ପୂଜା ସାମଗ୍ରୀ ଓ କାଳନିୟମ କହି ଶୁଦ୍ଧି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତିର ଫଳ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଶେଷରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥଫଳ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ବୋଲି କହାଯାଏ।

कोटितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Koti-tīrtha Māhātmya: The Glory and Ritual Efficacy of Koti Tirtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅର୍ଜୁନ ନାରଦଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—କୋଟିତୀର୍ଥ କିପରି ଜନ୍ମିଲା, କିଏ ନିର୍ମାଣ କଲା, ଏବଂ ତାହାର ଫଳ କାହିଁକି ଏତେ ପ୍ରଶଂସିତ? ନାରଦ କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରୁ ଆଣିବା ପରେ ସେ ଅସଂଖ୍ୟ ତୀର୍ଥ ସ୍ମରଣ କଲେ; ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ ଓ ପାତାଳର ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ନିଜ-ନିଜ ଲିଙ୍ଗ ସହ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ସ୍ନାନ-ପୂଜା ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ମନସା ଏକ ସରୋବର ଗଢ଼ି ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ—ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ସେହି ସରୋବରରେ ବାସ କରୁନ୍ତୁ, ଏବଂ ସେଠାରେ ଏକ ଲିଙ୍ଗର ପୂଜା ସମସ୍ତ ଲିଙ୍ଗପୂଜା ସମାନ ହେଉ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି—କୋଟିତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଗଙ୍ଗା ସହ ସମସ୍ତ ନଦୀ-ତୀର୍ଥର ଫଳ ମିଳେ; ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ପିଣ୍ଡଦାନରେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଅକ୍ଷୟ ତୃପ୍ତି ମିଳେ; କୋଟୀଶ୍ୱର ପୂଜାରେ କୋଟି-ଲିଙ୍ଗ ପୂଜାର ପୁଣ୍ୟ ଲଭ୍ୟ। ପରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ—ଅତ୍ରି ଦକ୍ଷିଣେ ଅତ୍ରୀଶ୍ୱର ସ୍ଥାପନ କରି ଜଳାଶୟ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଭରଦ୍ୱାଜ ଭରଦ୍ୱାଜେଶ୍ୱର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ତପ ଓ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି; ଗୌତମ ଅହଲ୍ୟା ପାଇଁ ଘୋର ତପ କରିବା ପରେ ଅହଲ୍ୟା ‘ଅହଲ୍ୟା-ସର’ ଗଢ଼ନ୍ତି—ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, କର୍ମ ଓ ଗୌତମେଶ୍ୱର ପୂଜାରେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି କୁହାଯାଇଛି। ଦାନଧର୍ମର ନୀତି ସ୍ପଷ୍ଟ: ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଗୋଟିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଭୋଜନ ଦେଲେ ‘କୋଟି’ ତୃପ୍ତି ହୁଏ, ଏଠାରେ ଦିଆ ଦାନ ବହୁଗୁଣ ଫଳେ; କିନ୍ତୁ ଦାନର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ନ ଦେବା ଘୋର ଦୋଷ। ମାଘ, ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି, କନ୍ୟା ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଓ କାର୍ତ୍ତିକରେ ଫଳ ବିଶେଷ ବଢ଼େ, କୋଟି-ଯଜ୍ଞ ସମ ପୁଣ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି; ଶେଷରେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ସହ ଜଡିତ ମୃତ୍ୟୁ, ଦାହ ଓ ଅସ୍ଥି-ବିସର୍ଜନର ମହିମା ବାଣୀର ଅତୀତ ବୋଲି କହି କୋଟିତୀର୍ଥର ଅସାଧାରଣତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି।

त्रिपुरुषशालामाहात्म्य–नारदीयसरोमाहात्म्य–द्वारदेवीपूजाफलवर्णनम् (Chapter 53: Glory of the Trīpuruṣa Śālā, Nārādīya Pond, and Gate-Goddess Worship Results)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦଙ୍କ ବାଣୀ ମାଧ୍ୟମରେ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ରକ୍ଷାବିଧିର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ସମଗ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଲୁପ୍ତ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ଶୁଣି ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ-ମହେଶ୍ୱର ତ୍ରିଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ଏହି ବର ମାଗନ୍ତି—ସ୍ଥାନ ନ ଲୁପ୍ତ ହେଉ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ଚିରସ୍ଥାୟୀ ରହୁ; ତ୍ରିଦେବ ନିଜ-ନିଜ ଅଂଶସନ୍ନିଧି ଦ୍ୱାରା ସେଠାରେ ରକ୍ଷା ଦେଇଥାନ୍ତି। ପରେ ଧର୍ମ-ରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ—ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ବେଦପାଠ କରିବେ (ପୂର୍ବାହ୍ନେ ଋଗ୍, ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ଯଜୁଃ, ତୃତୀୟ ଯାମେ ସାମ) ଏବଂ ଉପଦ୍ରବ ହେଲେ ଶାଳାମୁଖରେ ଶାପବାକ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଶତ୍ରୁ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ସମୟରେ ଭସ୍ମ ହେବ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିବେ—ଏହା ପୂର୍ବ ରକ୍ଷା-ପ୍ରତିଜ୍ଞାର ପ୍ରୟୋଗ। ତାପରେ ନାରଦୀୟ ସରସର ମାହାତ୍ମ୍ୟ: ନାରଦ ଗୋଟିଏ ସରୋବର ଖୋଦି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରୁ ଆଣିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଳରେ ଭରନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଦାନ—ବିଶେଷକରି ଆଶ୍ୱିନ ମାସର ରବିବାର—ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘକାଳ ତୃପ୍ତ କରେ; ଦାନକୁ ‘ଅକ୍ଷୟ’ ଫଳଦାୟକ କୁହାଯାଏ। କଦ୍ରୁଙ୍କ ଶାପମୋଚନ ପାଇଁ ନାଗମାନଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଓ ପରେ ନାଗେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବର୍ଣ୍ଣିତ; ସେଠାରେ ପୂଜା କଲେ ମହାପୁଣ୍ୟ ଓ ସର୍ପଭୟ ଶମନ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଦ୍ୱାରସଂଲଗ୍ନ ଦେବୀମାନେ—‘ଅପର-ଦ୍ୱାରକା’ ଓ ନଗରଦ୍ୱାରର ଦ୍ୱାରବାସିନୀ—ଙ୍କ ପୂଜା: କୁଣ୍ଡସ୍ନାନ କରି ଚୈତ୍ର କୃଷ୍ଣ ନବମୀ, ଆଶ୍ୱିନ ନବରାତ୍ରି ଆଦି ତିଥିରେ ଆରାଧନା କଲେ ବିଘ୍ନନାଶ, ଅଭୀଷ୍ଟସିଦ୍ଧି, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସନ୍ତାନଲାଭ ଫଳଶ୍ରୁତି ରୂପେ କୁହାଯାଏ।

Nārada’s Wandering, Dakṣa’s Curse, and the Kārttika Prabodhinī Rite at Nārada-kūpa (नारदचापल्य-शापकथा तथा प्रबोधिनी-विधिः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁରାଣୀୟ ସଂବାଦ-ପରମ୍ପରା ମାଧ୍ୟମରେ କଥା ପରତ ପରତ ଭାବେ ଖୋଲିଯାଏ। ନାରଦ ମୁନି କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ପ୍ରବୋଧିନୀ ତିଥିରେ ନିଜ ଉପାସନାର କଥା କହି, ଏହାଦ୍ୱାରା କଳିଜନ୍ୟ ଦୋଷ ନିବୃତ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗ ସୁଦୃଢ଼ ହୁଏ ବୋଲି ଜଣାନ୍ତି। ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦୀର୍ଘଦିନର ସନ୍ଦେହ—ସମଦର୍ଶୀ, ସଂଯମୀ ଓ ମୋକ୍ଷପରାୟଣ ନାରଦ କଳିପୀଡ଼ିତ ଜଗତରେ ପବନ ପରି ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇ କାହିଁକି ସଦା ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି? ସୂତ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ହାରୀତ ବଂଶୀୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବାବ୍ହ୍ରବ୍ୟଙ୍କୁ ଆଣନ୍ତି; ସେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣିଥିବା କାରଣ କହନ୍ତି। ଅନ୍ତର୍କଥାରେ କୃଷ୍ଣ ସମୁଦ୍ର-ସଙ୍ଗମ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯାଇ ପିଣ୍ଡଦାନ ଓ ମହାଦାନ କରନ୍ତି, ଗୁହେଶ୍ୱର ଆଦି ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ବିଧିବତ୍ ପୂଜା କରନ୍ତି, କୋଟିତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ନାରଦଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରନ୍ତି। ଉଗ୍ରସେନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ କୃଷ୍ଣ କହନ୍ତି—ସୃଷ୍ଟିମାର୍ଗରେ ବିଘ୍ନ କରିଥିବାରୁ ଦକ୍ଷ ନାରଦଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇଥିଲେ; ତେଣୁ ତାଙ୍କର ନିରନ୍ତର ଭ୍ରମଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପ୍ରେରିତ/ଉତ୍ତେଜିତ କରିବାର ଖ୍ୟାତି ହେଲା। ତଥାପି ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା, ଏକାଗ୍ରତା ଓ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେ ଅକଳୁଷ ରହନ୍ତି। କୃଷ୍ଣ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ନାରଦଙ୍କ ଗୁଣ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ, ନିଷ୍କପଟତା, ସ୍ଥିରତା, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ, ଅଦ୍ରୋହ) କୀର୍ତ୍ତନ କରି ନିୟମିତ ପାଠକଙ୍କୁ ନାରଦକୃପା ଫଳ କହନ୍ତି। ପରେ ବିଧି—କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀ (ପ୍ରବୋଧିନୀ) ଦିନ ନାରଦ-କୂପରେ ସ୍ନାନ କରି ସାବଧାନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା; ତପ, ଦାନ ଓ ଜପ ଏଠାରେ ଅକ୍ଷୟ ଫଳଦାୟକ। “ଇଦଂ ବିଷ୍ଣୁ” ମନ୍ତ୍ରରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରବୋଧିତ କରି, ପରେ ନାରଦଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବୋଧିତ କରି ପୂଜା କରିବା; ଯଥାଶକ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଛତା, ବସ୍ତ୍ର (ଧୋତି) ଓ କମଣ୍ଡଲୁ ଦାନ କରିବା। ଫଳ—ପାପନାଶ, କଳିର ଉପଦ୍ରବ ନ ଉଦ୍ଭବ, ଏବଂ ସାଂସାରିକ ଦୁଃଖ ଶମନ।

गौतमेश्वरलिङ्गमाहात्म्यं तथा अष्टाङ्गयोगोपदेशः (Gautameśvara Liṅga Māhātmya and Instruction on Aṣṭāṅga Yoga)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଗୁପ୍ତ-କ୍ଷେତ୍ରର ପୂର୍ବ ପ୍ରଶଂସା ଶୁଣି ଜିଜ୍ଞାସୁ ନାରଦଙ୍କୁ ଅଧିକ ବିସ୍ତାରରେ ପଚାରନ୍ତି। ନାରଦ ପ୍ରଥମେ ଗୌତମେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଫଳ କହନ୍ତି—ଗୌତମ ଋଷି (ଅକ୍ଷପାଦ) ଗୋଦାବରୀ ତଟରେ ଅହଲ୍ୟା-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନରେ ଘୋର ତପ କରି ଯୋଗସିଦ୍ଧି ପାଇ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ମହାଲିଙ୍ଗର ସ୍ନାନ, ଚନ୍ଦନଲେପନ, ପୁଷ୍ପାର୍ଚ୍ଚନ ଓ ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ ଧୂପ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା ପାପଶୋଧକ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ରୁଦ୍ରଲୋକାଦି ଉତ୍ତମ ଗତିଦାୟକ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଯୋଗ-ପ୍ରଶ୍ନରେ ନାରଦ ଯୋଗକୁ ‘ଚିତ୍ତବୃତ୍ତି-ନିରୋଧ’ ଭାବେ ପରିଭାଷା କରି ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗଯୋଗ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି—ଯମ (ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଅସ୍ତେୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଅପରିଗ୍ରହ) ଓ ନିୟମ (ଶୌଚ, ତୁଷ୍ଟି/ସନ୍ତୋଷ, ତପ, ଜପ/ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ଗୁରୁଭକ୍ତି)। ପ୍ରାଣାୟାମର ପ୍ରକାର, ପରିମାଣ, ଫଳ ଓ ସାବଧାନୀ; ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା (ପ୍ରାଣର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଗତି ଓ ସ୍ଥିରତା), ଶିବକେନ୍ଦ୍ରିତ ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ସମାଧିରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିଘ୍ନ-ଉପସର୍ଗ, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଆହାର, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଦେହଲକ୍ଷଣରୁ ମୃତ୍ୟୁ-ନିମିତ୍ତ ଜ୍ଞାନ, ଏବଂ ସିଦ୍ଧିମାନଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ତାଲିକା—ଶେଷରେ ଅଣିମାଦି ଅଷ୍ଟ ମହାସିଦ୍ଧି—ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ସିଦ୍ଧିରେ ଆସକ୍ତି ନ କରିବାକୁ ସତର୍କ କରି ମୋକ୍ଷକୁ ପରମାତ୍ମା ସହ ଆତ୍ମତାଦାତ୍ମ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଇଛି; ଏବଂ ଆଶ୍ୱିନ ମାସର କୃଷ୍ଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଅହଲ୍ୟା-ସରସରେ ସ୍ନାନ କରି ଲିଙ୍ଗପୂଜା କଲେ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ‘ଅକ୍ଷୟ’ ଅବସ୍ଥା ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ପୁନରୁକ୍ତ।

ब्रह्मेश्वर–मोक्षेश्वर–गर्भेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Brahmeśvara, Mokṣeśvara, and Garbheśvara: A Māhātmya of Sacred Liṅgas and Tīrthas)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦ ସଂବାଦରୂପେ କ୍ଷେତ୍ର-ପ୍ରତିଷ୍ଠାର କଥା, ଲିଙ୍ଗମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ତାହାର ଆଚାରବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସୃଷ୍ଟି-ପ୍ରେରଣାରେ ବ୍ରହ୍ମା ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଘୋର ତପ କରି ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି; ଶଙ୍କର ବର ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ନଗରର ପୂର୍ବେ ମହାପାପନାଶକ ‘ବ୍ରହ୍ମସରସ’ ଖନନ କରି, ଯେଉଁ ତଟରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶଙ୍କରଙ୍କ ସନ୍ନିଧି କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ମହାଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ, ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡଦାନ, ଯଥାଶକ୍ତି ଦାନ ଓ ଭକ୍ତିପୂଜା—ବିଶେଷକରି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ—ବିଧିତ; ପୁଷ୍କର, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଓ ଗଙ୍ଗାତୀର୍ଥ ସମଫଳ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ। ତାପରେ ମୋକ୍ଷଲିଙ୍ଗ—‘ମୋକ୍ଷେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲିଙ୍ଗର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଦର୍ଭାଗ୍ରରେ ଖୋଦା କୂପର କଥା ଆସେ; ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ କମଣ୍ଡଲୁ ଦ୍ୱାରା ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ସେହି କୂପରେ ଆଣି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମୋକ୍ଷହିତ ପାଇଁ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ସେହି କୂପରେ ସ୍ନାନ କରି ତିଳପିଣ୍ଡ ଅର୍ପଣ କଲେ ‘ମୋକ୍ଷତୀର୍ଥ’ ଫଳ ମିଳେ ଏବଂ ବଂଶରେ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରେତଭାବ ହୁଏନି ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି। ଜୟାଦିତ୍ୟକୂପ ତୀର୍ଥରେ ଗର୍ଭେଶ୍ୱର ପୂଜା ପୁନର୍ଗର୍ଭପ୍ରବେଶ ନିବାରକ ବୋଲି କହି, ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଶ୍ରବଣକୁ ମଧ୍ୟ ପାବନ ଓ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ଉପସଂହାର କରାଯାଏ।

नीलकण्ठमाहात्म्यवर्णनम् | Nīlakaṇṭha Māhātmya (Glorification of Nīlakaṇṭha)
ଅଧ୍ୟାୟଟି ନାରଦଙ୍କ ବାକ୍ୟରୁ ସଂବାଦରୂପେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ନାରଦ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ଲୋକହିତାର୍ଥେ ପବିତ୍ର ମହୀନଗରକରେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ଅତ୍ରୀଶଙ୍କ ଉତ୍ତରେ ଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ କେଦାର-ଲିଙ୍ଗର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି, ଯାହା ମହାପାପନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ବିଧିକ୍ରମ—ଅତ୍ରିକୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ, ନିୟମାନୁସାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଅତ୍ରୀଶଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ, ପରେ କେଦାର ଦର୍ଶନ; ଏଭଳି କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ‘ମୁକ୍ତି-ଭାଗୀ’ ହୁଏ। ପରେ କୋଟିତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ନୀଳକଣ୍ଠ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ତାପରେ ଜୟାଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି କୁହାଯାଇଛି। କୂପସ୍ନାନ ପରେ ମହାଜନମାନେ ଜୟାଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି; ତାଙ୍କ କୃପାରୁ ବଂଶ ନଷ୍ଟ ହୁଏନି ବୋଲି ରକ୍ଷାବଚନ ମିଳେ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ମହୀନଗରକର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

स्तम्भतीर्थ-गुप्तक्षेत्र-कारणकथनम् (The Origin of the Hidden Sacred Field and the Rise of Stambha-tīrtha)
ଅର୍ଜୁନ ନାରଦଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ କାହିଁକି ଏକ ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରକୁ “ଗୁପ୍ତକ୍ଷେତ୍ର” କୁହାଯାଏ। ନାରଦ ପୁରାତନ ଘଟଣା କହନ୍ତି—ଅସଂଖ୍ୟ ତୀର୍ଥଦେବତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସଭାରେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପ୍ରାଧାନ୍ୟର ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଚାହାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥକୁ ଏକମାତ୍ର ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ସହଜ ହୁଏନା। ତେବେ “ମହୀ-ସାଗର-ସଙ୍ଗମ” ନାମକ ସଂଯୁକ୍ତ ତୀର୍ଥ ତିନୋଟି କାରଣ ଦେଇ ନିଜ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଘୋଷଣା କରେ—ଗୁହା/ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ଲିଙ୍ଗପ୍ରତିଷ୍ଠା ସମ୍ବନ୍ଧ, ନାରଦଙ୍କ ସ୍ୱୀକୃତି ଇତ୍ୟାଦି। ଧର୍ମଦେବ ସ୍ୱ-ସ୍ତୁତିକୁ ନିନ୍ଦା କରି କହନ୍ତି—ସତ୍ୟ ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଜ୍ଜନ ନିଜେ ତାହା ପ୍ରଚାର କରନ୍ତି ନାହିଁ—ଏବଂ ଫଳସ୍ୱରୂପ ସେ ସ୍ଥାନ “ଅପ୍ରସିଦ୍ଧ” ହେବ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ଏହି ସ୍ତମ୍ଭ (ଅହଂକାର/ହଠ) ଠାରୁ “ସ୍ତମ୍ଭତୀର୍ଥ” ନାମ ହୁଏ। ଗୁହା ଶାପର କଠୋରତାକୁ ପ୍ରତିବାଦ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ନୀତିକୁ ମାନି କହନ୍ତି—କିଛି କାଳ ଏହା ଗୁପ୍ତ ରହିବ, ପରେ ସ୍ତମ୍ଭତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥଫଳ ଦେବ। ପରେ ବିଶେଷକରି ଶନିବାର ଅମାବାସ୍ୟା ବ୍ରତ ଆଦିର ଫଳତୁଳନା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ, ଯାହା ଅନେକ ମହାତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମା ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ ତୀର୍ଥର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି, ଏବଂ ନାରଦ କହନ୍ତି—ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ପାପକ୍ଷୟ ଓ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ।

Ghaṭotkaca’s Mission and the Kāmākhya-Ordained Marriage Alliance (घटोत्कचप्रेषणम्—कामाख्यावाक्येन मौर्वीविवाहनिश्चयः)
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ଶୌନକ ଋଷି ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ପୂର୍ବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଅଦ୍ଭୁତ ପବିତ୍ରତା କ’ଣ, ‘ସିଦ୍ଧଲିଙ୍ଗ’ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ କେଉଁମାନେ ସଂପୃକ୍ତ, ତାଙ୍କ କୃତି କ’ଣ, ଏବଂ କୃପାରେ ସିଦ୍ଧି କିପରି ମିଳେ? ସୂତ (ଉଗ୍ରଶ୍ରବା) କହନ୍ତି ଯେ ଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଥିବା ପରମ୍ପରାକୁ ସେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବେ। ପରେ କଥା ମହାଭାରତ ପରିବେଶକୁ ଯାଏ—ପାଣ୍ଡବମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥରେ ବସି ସଭାରେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବାବେଳେ ଘଟୋତ୍କଚ ଆସେ। ଭାଇମାନେ ଓ ବାସୁଦେବ ତାକୁ ସ୍ୱାଗତ କରନ୍ତି; ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କ କୁଶଳ, ରାଜ୍ୟଶାସନ ଓ ମାତାଙ୍କ ସ୍ଥିତି ପଚାରନ୍ତି। ଘଟୋତ୍କଚ କହେ—ସେ ଶାନ୍ତି-ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରୁଛି, ମାତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ପିତୃଭକ୍ତି କରୁଛି, ଏବଂ କୁଳମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ତାପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଘଟୋତ୍କଚଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ବିବାହ ବିଷୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରନ୍ତି। କୃଷ୍ଣ ପ୍ରାଗ୍ଜ୍ୟୋତିଷପୁରର ଏକ ଭୟଙ୍କର ପରାକ୍ରମଶାଳିନୀ କନ୍ୟା—ଦୈତ୍ୟ ମୁର (ନରକସମ୍ବନ୍ଧୀ) ଙ୍କ କନ୍ୟା—ବିଷୟରେ କହନ୍ତି। ପୂର୍ବ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବୀ କାମାଖ୍ୟା ମଧ୍ୟସ୍ଥ ହୋଇ ତାକୁ ହତ୍ୟା ନ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଇ, ଯୁଦ୍ଧବର ଦେଇ, ନିୟତ ସମ୍ବନ୍ଧ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ—ସେ ଘଟୋତ୍କଚଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେବେ। କନ୍ୟାର ନିୟମ—ଯେ ମୋତେ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜରେ ହରାଇବ ସେଇ ମୋର ପତି; ଅନେକ ବର ଚେଷ୍ଟାରେ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି। ସଭାରେ ଚର୍ଚ୍ଚା ହୁଏ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଝୁମ୍ପର ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ଭୀମ କ୍ଷତ୍ରିୟଧର୍ମ ଓ ଦୁଷ୍କର କର୍ମର ଆବଶ୍ୟକତା କହନ୍ତି, ଅର୍ଜୁନ ଦେବବାଣୀକୁ ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି, କୃଷ୍ଣ ଶୀଘ୍ର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତି। ଘଟୋତ୍କଚ ବିନୟରେ ଦାୟିତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରି ପିତୃକୁଳମାନ ରକ୍ଷାର ସଙ୍କଳ୍ପ କରେ; କୃଷ୍ଣ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ସେକୁ ପଠାନ୍ତି, ଏବଂ ସେ ଆକାଶମାର୍ଗେ ପ୍ରାଗ୍ଜ୍ୟୋତିଷକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରେ।

घटोत्कच–मौर्वी संवादः (Ghaṭotkaca and Maurvī: Contest of Power, Question, and Marriage Settlement)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ରାଜସଭା-ବୀରରସମୟ ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଘଟୋତ୍କଚ ପ୍ରାଗ୍ଜ୍ୟୋତିଷର ବାହାରେ ପହଞ୍ଚି ବହୁତଳ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ପ୍ରାସାଦ ଦେଖେ, ଯେଉଁଠାରେ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ପରିଚାରକମାନଙ୍କ ଚଞ୍ଚଳତା ରହିଛି। ଦ୍ୱାରେ କର୍ଣ୍ଣପ୍ରାବରଣା ନାମକ ଦ୍ୱାରପାଳିକା ସେକୁ ସତର୍କ କରେ—ମୁରାଙ୍କ କନ୍ୟା ମୌର୍ବୀକୁ ପାଇବାକୁ ପୂର୍ବେ ଅନେକ ବର ନଶ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି; ସେ ଭୋଗସୁଖ ଓ ସେବାର ପ୍ରସ୍ତାବ ମଧ୍ୟ ଦିଏ। କିନ୍ତୁ ଘଟୋତ୍କଚ ତାହାକୁ ନିଜ ସଙ୍କଳ୍ପବିରୋଧୀ ଭାବି ଅସ୍ୱୀକାର କରି ‘ଅତିଥି’ ଭାବେ ବିଧିବତ୍ ସତ୍କାର ଚାହେ। ମୌର୍ବୀ ସେକୁ ଭିତରକୁ ନେଇ ଧର୍ମବିପର୍ୟୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୃହସ୍ଥିତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବଂଶ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ ରଖେ—‘ନାତୁଣୀ’ କି ‘କନ୍ୟା’ ଏହି ସମ୍ବନ୍ଧ ଗୋଲମାଳ କିପରି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହେବ? ଉତ୍ତର ନମିଳିଲେ ସେ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଦଳ ଛାଡ଼େ; ଘଟୋତ୍କଚ ସହଜରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରି ମୌର୍ବୀକୁ ବଶ କରେ ଓ ଦଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ, ମୌର୍ବୀ ପରାଜୟ ସ୍ୱୀକାର କରି ତାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ମାନେ। ତାପରେ ଘଟୋତ୍କଚ କହେ ଯେ ଗୁପ୍ତ କିମ୍ବା ଅନିୟମିତ ସଂଯୋଗ ଧର୍ମସମ୍ମତ ନୁହେଁ; ସେ ମୌର୍ବୀଙ୍କ ସ୍ୱଜନ, ବିଶେଷକରି ଭଗଦତ୍ତଙ୍କ ନିକଟରୁ ବିଧିବତ୍ ଅନୁମତି ଚାହେ ଓ ତାଙ୍କୁ ଶକ୍ରପ୍ରସ୍ଥକୁ ନେଇଯାଏ। ସେଠାରେ ବାସୁଦେବ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଉତ୍ସବ ହୁଏ; ପରେ ଦମ୍ପତି ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ଫେରନ୍ତି। ଶେଷରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବର୍ବରୀକର ଜନ୍ମ ଓ ଶୀଘ୍ର ବୃଦ୍ଧି, ଏବଂ ଦ୍ୱାରକାରେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇ ବଂଶ-ଧର୍ମ-ଭବିଷ୍ୟ କଥାଧାରା ଯୋଡ଼ାଯାଏ।

महाविद्यासाधने गाणेश्वरकल्पवर्णनम् | Mahāvidyā-Sādhana and the Gaṇeśvara Ritual Protocol
ଅଧ୍ୟାୟ ୬୧ରେ ଦ୍ୱାରକାର ରାଜସଭାର ଧାର୍ମିକ-ତାତ୍ତ୍ୱିକ ସମ୍ବାଦ ପରେ ସାଧନାବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଘଟୋତ୍କଚ ପୁତ୍ର ବର୍ବରୀକ ସହ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଆସିଲେ; ନଗରରକ୍ଷକମାନେ ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁ ରାକ୍ଷସ ଭାବେ ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତି, ପରେ ସେ ଭକ୍ତ ଓ ଦର୍ଶନାର୍ଥୀ ବୋଲି ପରିଚିତ ହୁଅନ୍ତି। ସଭାରେ ବର୍ବରୀକ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପଚାରେ—ଧର୍ମ, ତପ, ଧନ, ତ୍ୟାଗ, ଭୋଗ, ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ ‘ଶ୍ରେୟସ’ କ’ଣ? ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣାନୁସାର ନୀତି କହନ୍ତି—ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ-ସଂଯମ-ତପ, କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ବଳବୃଦ୍ଧି, ଦୁଷ୍ଟଦମନ ଓ ସଜ୍ଜନରକ୍ଷା, ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଗୋପାଳନ-କୃଷି-ବାଣିଜ୍ୟଜ୍ଞାନ, ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଦ୍ୱିଜସେବା, ଶିଳ୍ପକର୍ମ ଓ ମୌଳିକ ଭକ୍ତିକର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ବର୍ବରୀକ କ୍ଷତ୍ରିୟଜନ୍ମ ଥିବାରୁ ପ୍ରଥମେ ଦେବୀ-ଆରାଧନାରେ ଅତୁଳ ବଳ ଲାଭ କରିବାକୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଗୁପ୍ତକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦିଗ୍ଦେବୀ ଓ ଦୁର୍ଗାର ବିଭିନ୍ନ ରୂପଙ୍କୁ ପୂଜା-ଅର୍ପଣ-ସ୍ତୁତି କଲେ ଦେବୀମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବଳ, ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ଯଶ, କୁଳକ୍ଷେମ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦାନ କରନ୍ତି। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ‘ସୁହୃଦୟ’ ନାମ ଦେଇ ସେଠାକୁ ପଠାନ୍ତି; ତ୍ରିକାଳ ପୂଜା ପରେ ଦେବୀମାନେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଶକ୍ତି ଦେଇ ବିଜୟସଂଗ ପାଇଁ ସେଠାରେ ବାସ କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ପରେ ବିଜୟ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିଦ୍ୟାସିଦ୍ଧି ଚାହିଁ ଆସନ୍ତି; ସ୍ୱପ୍ନାଦେଶରେ ଦେବୀମାନେ ସୁହୃଦୟଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟ ନେବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ତା’ପରେ ରାତ୍ରିବିଧି—ଉପବାସ, ମନ୍ଦିରପୂଜା, ମଣ୍ଡଳ ନିର୍ମାଣ, ରକ୍ଷାକୀଳ ସ୍ଥାପନ, ଆୟୁଧସଂସ୍କାର, ଏବଂ ବିଘ୍ନନାଶ-ଅଭୀଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଗଣପତିମନ୍ତ୍ର ସହ ତିଳକ-ପୂଜା-ହୋମର ବିସ୍ତୃତ ପ୍ରକ୍ରିୟା—ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ ଅଧ୍ୟାୟକୋଲୋଫନରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

Kṣetrapāla-sṛṣṭi, Kālīkā-prasāda, Vaṭayakṣiṇī-pūjā, and Aparājitā Mahāvidyā
ଶୌନକ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଗଣପ/କ୍ଷେତ୍ରପାଳ (ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରର ରକ୍ଷକ-ସ୍ୱାମୀ) କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ? ସୂତ କହନ୍ତି: ଦାରୁକ ନାମକ ପ୍ରବଳ ଦୈତ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି ଚ୍ୟୁତ କରିଦେଲା; ଦେବମାନେ ଶିବ-ଦେବୀଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ କହିଲେ ଯେ ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ତତ୍ତ୍ୱ ବିନା ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ତାକୁ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ। ତେବେ ପାର୍ବତୀ ହରଙ୍କ କଣ୍ଠସ୍ଥ ‘ତମସ’ ଶକ୍ତିରୁ କାଳିକାଙ୍କୁ ପ୍ରକଟ କରି, ନାମ ଦେଇ ଶତ୍ରୁନାଶର ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। କାଳିକାଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନରେ ଦାରୁକ ସପରିବାର ନଶ୍ଟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଜଗତରେ ଅଶାନ୍ତି ହୁଏ। ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ରୁଦ୍ର ଶ୍ମଶାନରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ଶିଶୁରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; କାଳିକା ତାଙ୍କୁ ସ୍ତନ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି, ଏବଂ ସେ ଶିଶୁ ଯେପରି କ୍ରୋଧମୂର୍ତ୍ତିକୁ ପିଇ ଦେବୀଙ୍କ ଉଗ୍ରତା ଶମନ କରେ, ଦେବୀ ସୌମ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ଦେବମାନଙ୍କ ଭୟ ରହିଲେ ଶିଶୁ-ମହେଶ୍ୱର ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ନିଜ ମୁଖରୁ ଚଉଷଠି ଶିଶୁସଦୃଶ କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ସୃଷ୍ଟି କରି ସ୍ୱର୍ଗ, ପାତାଳ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଭୁବନାତ୍ମକ ଭୂଲୋକରେ ତାଙ୍କ ଅଧିକାର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି। ପରେ କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ପୂଜାର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିଧି—ନବାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର, ଦୀପ, ଏବଂ କଳା ଉଡ଼ଦ-ଚାଉଳ ମିଶ୍ର ନୈବେଦ୍ୟ; ଅବହେଳା କଲେ କର୍ମଫଳ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ସତ୍ତା ଫଳ ହରଣ କରେ। ସ୍ତୁତିରେ ବନ, ଜଳ, ଗୁହା, ଚଉମୁହାଣୀ, ପର୍ବତ ଆଦି ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ରକ୍ଷକମାନଙ୍କ ନାମ-ସ୍ଥାନ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ତାପରେ ବଟୟକ୍ଷିଣୀ କଥା—ବିଧବା ସୁନନ୍ଦା ତପ ଓ ନିତ୍ୟପୂଜାରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି; ଶିବ ନିୟମ ଦିଅନ୍ତି—ଯେ ମୋତେ ପୂଜି ବଟୟକ୍ଷିଣୀଙ୍କୁ ପୂଜେ ନାହିଁ, ତାହାର ଫଳ ଶୂନ୍ୟ। ବଟୟକ୍ଷିଣୀଙ୍କ ସରଳ ମନ୍ତ୍ର-ପ୍ରାର୍ଥନା ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷ ଉଭୟଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ। ଶେଷରେ ବିଜୟ ‘ପରମ ବୈଷ୍ଣବୀ’ ଅପରାଜିତା ମହାବିଦ୍ୟାଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଦୀର୍ଘ ରକ୍ଷାମନ୍ତ୍ର ଅଗ୍ନି-ଜଳ-ବାୟୁ, ଚୋର-ପଶୁ, ଶତ୍ରୁକୃତ୍ୟ, ରୋଗ ଆଦି ଭୟରୁ ରକ୍ଷା, ବିଜୟ ଓ ବାଧାନିବାରଣ ଦେଇଥାଏ—ନିତ୍ୟଜପରେ ବଡ଼ ବିଧି ବିନା ମଧ୍ୟ ବିଘ୍ନ ଦୂର ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Barbarīka’s Night Vigil, Defeat of Obstacle-Makers, and the Nāga-Established Mahāliṅga (Routes to Major Kṣetras)
ସୂତ କହନ୍ତି—ରାତିରେ ବିଜୟ ବଳ‑ଅତିବଳ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରନ୍ତି। ରାତିର ପ୍ରହର ପ୍ରହରେ ବିଘ୍ନକାରୀ ଆସନ୍ତି—ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସୀ ମହାଜିହ୍ୱା ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଅହିଂସା ଓ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଉପକାର କରିବାର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରେ; ପର୍ବତସଦୃଶ ରେପାଲେନ୍ଦ୍ର/ରେପାଲା ବର୍ବରୀକଙ୍କ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପ୍ରତିଘାତରେ ପରାଜିତ ହୁଏ; ଶାକିନୀ ନେତ୍ରୀ ଦୁହଦ୍ରୁହା ଦମିତ ହୋଇ ନିହତ ହୁଏ। ତାପରେ ତପସ୍ବୀ ବେଶରେ ଜଣେ ଯଜ୍ଞରେ ସୂକ୍ଷ୍ମଜୀବହିଂସା ଅଛି ବୋଲି ନିନ୍ଦା କରେ; ବର୍ବରୀକ ଶାସ୍ତ୍ରସମ୍ମତ ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ଏହା ମିଥ୍ୟା ବୋଲି କହି ତାକୁ ତାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ସେ ଦୈତ୍ୟରୂପ ଦେଖାଏ। ପଛୁଆଇ ବହୁପ୍ରଭା ନଗରରେ ବିଶାଳ ଦୈତ୍ୟସେନା ପରାଜିତ ହୁଏ; ବାସୁକି ଆଦି ନାଗମାନେ କୃତଜ୍ଞତାରେ ବର ଦିଅନ୍ତି—ବିଜୟଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ବିଘ୍ନ ହେଉ। ପରେ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ତଳେ ରତ୍ନମୟ ମହାଲିଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ; ନାଗକନ୍ୟାମାନେ ତାହାକୁ ପୂଜନ୍ତି। ସେମାନେ କହନ୍ତି—ଶେଷନାଗ ତପସ୍ୟାରେ ଏହା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଏଠାରୁ ଚାରି ଦିଗର ପଥ—ପୂର୍ବେ ଶ୍ରୀପର୍ବତ, ଦକ୍ଷିଣେ ଶୂର୍ପାରକ, ପଶ୍ଚିମେ ପ୍ରଭାସ, ଉତ୍ତରେ ଗୁପ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରର ସିଦ୍ଧଲିଙ୍ଗ—ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ବିଜୟ ଯୁଦ୍ଧଭସ୍ମର ତାବିଜ ଦେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି; ବର୍ବରୀକ ବୈରାଗ୍ୟରେ ନାକାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କୌରବଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ଅନର୍ଥ ହେବ ବୋଲି ଦେବବାଣୀ ସତର୍କ କରିବାରୁ ସେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଦେବମାନେ ବିଜୟଙ୍କୁ “ସିଦ୍ଧସେନ” ଉପାଧି ଦେଇ ବ୍ରତସମାପ୍ତି ଓ ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥାର ସ୍ଥିରତା ଘୋଷଣା କରନ୍ତି।

भीमेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा तथा तीर्थाचारोपदेशः (Bhimeshvara Liṅga स्थापना and Instruction on Tīrtha Conduct)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦ୍ୟୂତପରାଜୟ ପରେ ବନବାସ-ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକାଳେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଦେବୀକୁଣ୍ଡରେ ହୋଇଥିବା ନୀତି-ଆଚାର ବିବାଦ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦ୍ରୌପଦୀ ସହ କ୍ଲାନ୍ତ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଚଣ୍ଡିକାଙ୍କ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ପିଆସରେ ଭୀମ କୁଣ୍ଡରେ ପସି ପାଣି ପିବା ଓ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତୀର୍ଥାଚାରର ନିୟମ ସ୍ମରଣ କରାଇଲେ। ସେତେବେଳେ ସୁହୃଦୟ ନାମକ ରକ୍ଷକସଦୃଶ ବ୍ୟକ୍ତି ଭୀମଙ୍କୁ ତାଡ଼ନା କରି କହିଲେ—ଏହି ଜଳ ଦେବସ୍ନାନ ପାଇଁ ନିବେଦିତ; ବାହାରେ ପାଦ ଧୋଇ ନିକଟକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ଅଭିଷିକ୍ତ ଜଳକୁ ଦୂଷିତ କରିବା ଅନୁଚିତ; ତୀର୍ଥରେ ଅବଧାନହୀନତା ମହାପାପ ଫଳ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ଶାସ୍ତ୍ରବାଣୀ ଉଦ୍ଧୃତ କଲେ। ଭୀମ ଦେହଧର୍ମ ଓ ତୀର୍ଥସ୍ନାନର ସାଧାରଣ ଆଜ୍ଞା ଦେଖାଇ ପ୍ରତିବାଦ କଲେ; ବିବାଦ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରିଣତ ହେଲା। ଅତିବଳବାନ ବାର୍ବରୀକ ଭୀମଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି ସମୁଦ୍ରକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ରୁକିଗଲେ; ରୁଦ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧର ରହସ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରି ଏହା ଅଜ୍ଞାନବଶତଃ ହୋଇଥିବା ଦୋଷ ବୋଲି କହିଲେ। ବାର୍ବରୀକ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ଆତ୍ମନାଶ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ, ଦେବୀସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦେବୀମାନେ ଅନଇଚ୍ଛିକ ଦୋଷର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବିଚାର ବୁଝାଇ ରୋକିଲେ ଏବଂ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ହାତରେ ତାଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୃତ୍ୟୁ ହେବ ବୋଲି ଭବିଷ୍ୟଦ୍ବାଣୀ କଲେ। ଶେଷରେ ସମାଧାନ ହେଲା; ପାଣ୍ଡବମାନେ ପୁନଃ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଭୀମ ଭୀମେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ଜ୍ୟେଷ୍ଠ କୃଷ୍ଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀର ବ୍ରତ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି—ଜନ୍ମଦୋଷଶୁଦ୍ଧି ଓ ପାପନାଶ ଫଳ; ଭୀମେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗକୁ ଅନ୍ୟ ମହାଲିଙ୍ଗ ସମ ଫଳଦାୟକ ଓ ପାପହର ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି।

Devī-stuti, Bhīmasena’s Reversal, and the Prophetic Mapping of Kali-yuga Devī-Sthānas (Ekānaṃśā / Keleśvarī / Durgā / Vatseśvarī)
ସୂତ କହନ୍ତି—ତୀର୍ଥରେ ସାତ ରାତି ରହି ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରାତଃ ଶୌଚ-ସ୍ନାନ କରି ଦେବୀମାନଙ୍କ ଓ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି, କ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରସ୍ଥାନ-କାଳୀନ ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କରନ୍ତି। ପରେ ସେ ମହାଶକ୍ତି ଦେବୀଙ୍କୁ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଭଗିନୀ ଏକାନଂଶା ଭାବେ ସମ୍ବୋଧନ କରି, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଶ୍ୱରୂପିଣୀଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ ରକ୍ଷା ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଭୀମ (ବାୟୁପୁତ୍ର) ନୀତି-ଚେତାବନୀ ଭାବେ ବିରୋଧ କରି କହନ୍ତି—ମୋହକାରିଣୀ ‘ପ୍ରକୃତି’ରେ ଆଶ୍ରୟ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ପଣ୍ଡିତ ମହାଦେବ, ବାସୁଦେବ, ଅର୍ଜୁନ ଓ ଭୀମଙ୍କୁ ହିଁ ସ୍ତୁତି କରିବା ଉଚିତ; ନିଷ୍ଫଳ କଥା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ହାନି କରେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଇ କହନ୍ତି—ଦେବୀ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମାତା, ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ-ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ; ତେଣୁ ଅବମାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସେହିକ୍ଷଣେ ଭୀମଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ନଷ୍ଟ ହୁଏ—ଦେବୀଙ୍କ ଅପ୍ରସାଦ ବୋଲି ଜାଣି ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରଣାଗତି କରି ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କରନ୍ତି; ବ୍ରାହ୍ମୀ, ବୈଷ୍ଣବୀ, ଶାମ୍ଭବୀ ଆଦି ରୂପ, ଦିଗ୍ଶକ୍ତି, ଗ୍ରହସମ୍ବନ୍ଧ ଓ ଲୋକ-ପାତାଳବ୍ୟାପ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ଦୃଷ୍ଟି ଫେରାଇବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଦେବୀ ତେଜୋମୟୀ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଭୀମଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅନ୍ତି, ପୂଜ୍ୟଙ୍କ ନିନ୍ଦା ଛାଡ଼ିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ଧର୍ମସ୍ଥାପନରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହାୟିକା ଭାବେ ନିଜ ଉଦ୍ଧାରକ ଭୂମିକା କହନ୍ତି। ପରେ କଳିଯୁଗ ପାଇଁ ଭବିଷ୍ୟ ତୀର୍ଥ-ଦେବୀସ୍ଥାନ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି—ଲୋହାଣା, ଲୋହାଣାପୁର, ମହୀସାଗର ସମୀପ ଧର୍ମାରଣ୍ୟ, ଅଟ୍ଟାଲଜ, ଗୟାତ୍ରାଡ; ଭବିଷ୍ୟ ଭକ୍ତ କେଲୋ, ବୈଲାକ, ବତ୍ସରାଜ; ଶୁକ୍ଳ ସପ୍ତମୀ, ଶୁକ୍ଳ ନବମୀ ଆଦି ତିଥି; ଫଳ—ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି, ସନ୍ତାନ, ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ, ବିଘ୍ନନାଶ, ରୋଗଶମନ ଓ ଦୃଷ୍ଟିଲାଭ। ଶେଷରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହୋଇ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଜାରି ରଖନ୍ତି, ବର୍ବରୀକଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଆନ୍ତି।

बर्बरीक-शिरःपूजा, गुप्तक्षेत्र-माहात्म्य, कोटितीर्थ-फलश्रुति (Barbarīka’s Severed Head, Guptakṣetra Māhātmya, and Koṭitīrtha Phalaśruti)
ଅଧ୍ୟାୟ ୬୬ରେ ସୂତଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ମାଧ୍ୟମରେ ଯୁଦ୍ଧଶିବିରର ସଂବାଦ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ। ତେର ବର୍ଷ ପରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ପାଣ୍ଡବ–କୌରବ ସମବେତ ହୁଅନ୍ତି; ବୀରଗଣନା ଓ ବିଜୟ ପାଇଁ ଲାଗିବା ସମୟ ନେଇ ତର୍କ ଚାଲେ। ଅର୍ଜୁନ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ଯୁଦ୍ଧ-ପ୍ରତିଜ୍ଞାର ସମ୍ଭବନାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରି ନିଜ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଶକ୍ତି କହେ; ସେତେବେଳେ ଭୀମଙ୍କ ପୌତ୍ର ବର୍ବରୀକ (ସୂର୍ଯ୍ୟବର୍ଚ୍ଚା) ଆସି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଯୁଦ୍ଧ ସମାପ୍ତ କରିପାରିବି ବୋଲି ଘୋଷଣା କରେ। ସେ ବିଶେଷ ବାଣରେ ଦୁଇ ସେନାର ମର୍ମସ୍ଥାନରେ ଭସ୍ମ/ରକ୍ତସଦୃଶ ଚିହ୍ନ ଦେଇ ନିଜ କୌଶଳ ଦେଖାଏ, କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି; ଧର୍ମଶପଥବଦ୍ଧ ହୋଇ ଶୀଘ୍ର ସଂହାର କରିପାରିବି ବୋଲି କହିଲେ ସଭା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହୁଏ। ତାପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ରରେ ବର୍ବରୀକଙ୍କ ଶିରଚ୍ଛେଦ କରନ୍ତି। ଦେବୀ ଓ ସହଚରୀ ଦେବୀମାନେ ଆସି କହନ୍ତି—ଲୋକଭାର-ହରଣର ପୂର୍ବନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଯୋଜନା ଅନୁସାରେ ଯୁଦ୍ଧର ନିୟତ ପଥ ରକ୍ଷା ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଶାପରୁ ବର୍ବରୀକଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ। ବର୍ବରୀକଙ୍କ ଶିର ପୁନର୍ଜୀବିତ ହୋଇ ପୂଜ୍ୟ ହୁଏ; ପର୍ବତଶିଖରରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧଦର୍ଶନର ବର ପାଏ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘକାଳ ପୂଜା ଓ ଆରୋଗ୍ୟଲାଭର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ମିଳେ। ପରେ ଗୁପ୍ତକ୍ଷେତ୍ର, କୋଟିତୀର୍ଥ ଓ ମହୀନଗରକର ମାହାତ୍ମ୍ୟ—ସ୍ନାନ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଦାନ, ଶ୍ରବଣ-ପାଠରେ ଶୁଦ୍ଧି, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ମୋକ୍ଷ (ରୁଦ୍ରଲୋକ/ବିଷ୍ଣୁଲୋକ) ଲାଭ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବର୍ବରୀକ ସ୍ତୋତ୍ର ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶ୍ରବଣ-ପାଠର ପୁଣ୍ୟଫଳ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ।
The section emphasizes a southern coastal tīrtha-cluster whose sanctity is described as exceptionally merit-yielding, yet pedagogically guarded by danger, highlighting that spiritual benefit is coupled with ethical resolve and right intention.
Merit is associated with bathing and disciplined conduct at the five tīrthas, with narratives implying purification, restoration from curse-conditions, and alignment with higher lokas through devotional and ethical steadiness.
Key legends include the account of Arjuna (Phālguna) approaching the five tīrthas, the grāha episode leading to an apsaras’ restoration, and Nārada’s role in directing afflicted beings toward the pilgrim-hero for release.