Adhyaya 7

Verse 1

अर्जुन उवाच । महीसागरमाहात्म्यमद्भुतं कीर्तितं त्वया । विस्मयः परमो मह्यं प्रहर्षश्चोपजायते

ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ଆପଣ ମହୀସାଗରର ଅଦ୍ଭୁତ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତନ କରିଛନ୍ତି; ତାହାରୁ ମୋ ମନରେ ପରମ ବିସ୍ମୟ ଓ ହର୍ଷ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।

Verse 2

तदहं विस्तराच्छ्रोतुमिदमिच्छामि नारद । कस्य यज्ञे मही ग्लाना वह्नितापाभितापिता

ଏହେତୁ, ହେ ନାରଦ, ମୁଁ ଏହି କଥାକୁ ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। କାହାର ଯଜ୍ଞରେ ପୃଥିବୀ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ଅଗ୍ନିର ଦହନତାପରେ ପୀଡିତ ହେଲା?

Verse 3

नारद उवाच । महादाख्यानमाख्यास्ये यथा जाता महीनदी । श्रृण्वन्नेतां कथां पुण्यां पुण्यमाप्स्यसि पांडव

ନାରଦ କହିଲେ—‘ମହୀ’ ନାମକ ନଦୀ କିପରି ଜନ୍ମ ନେଲା, ସେଇ ମହାଖ୍ୟାନ ମୁଁ କହିବି। ହେ ପାଣ୍ଡବ, ଏହି ପୁଣ୍ୟକଥା ଶୁଣିଲେ ତୁମେ ପୁଣ୍ୟ ପାଇବ।

Verse 4

पुराभूद्भूपतिर्भूमाविन्द्रद्युम्न इति श्रुतः । वदान्यः सर्वधर्मज्ञो मान्यो मानयिता प्रभुः

ପୁରାତନ କାଳରେ ପୃଥିବୀରେ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଜଣେ ରାଜା ଥିଲେ। ସେ ଦାନଶୀଳ, ସର୍ବଧର୍ମଜ୍ଞ, ନିଜେ ମାନ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ମାନ ଦେଇଥିବା ସତ୍ୟ ପ୍ରଭୁ ଥିଲେ।

Verse 5

उचितज्ञो विवेकस्य निवासो गुणसागरः । न तदस्ति धरापृष्ठे नगरं ग्रामपत्तनम्

ସେ ଉଚିତଜ୍ଞ, ବିବେକର ନିବାସ, ଗୁଣସାଗର ଥିଲେ। ଧରାପୃଷ୍ଠରେ ଏମିତି କୌଣସି ନଗର, ଗ୍ରାମ କିମ୍ବା ପଟ୍ଟନ ନଥିଲା…

Verse 6

तदीयपूर्तधर्मस्य चिह्नेन न यदंकितम् । कन्यादानानि बहुधा ब्राह्मेण विधिना व्यधात्

ତାଙ୍କର ପୂର୍ତ୍ତଧର୍ମ (ଲୋକହିତ କାର୍ଯ୍ୟ) ଚିହ୍ନରେ ଅଙ୍କିତ ନହୋଇଥିବା କୌଣସି ସ୍ଥାନ ନଥିଲା। ସେ ବ୍ରାହ୍ମ ବିଧି ଅନୁସାରେ ବହୁ ପ୍ରକାରେ କନ୍ୟାଦାନ କରିଥିଲେ।

Verse 7

भूपालोऽसौ ददौ दानमासहस्राद्धनार्थिनाम् । दशमीदिवसे रात्रौ गजपृष्ठेन दुन्दुभिः

ସେଇ ଭୂପାଳ ଧନାର୍ଥୀ ଯାଚକମାନଙ୍କୁ—ହଜାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ଦାନ ଦେଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ। ଦଶମୀ ରାତିରେ ହାତୀର ପିଠିଉପରୁ ଦୁନ୍ଦୁଭି ବାଜାଇ ନଗରେ ଘୋଷ କରାଗଲା।

Verse 8

ताड्यते तत्पुरे प्रातः कार्यमेकादशीव्रतम् । यज्वना तेन भूपेन विच्छिन्नं सोमपायिनाम्

ସେହି ନଗରରେ ପ୍ରଭାତେ ଦୁନ୍ଦୁଭି ପିଟାଗଲା—“ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ।” ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ସେ ରାଜା ସୋମପାୟୀମାନଙ୍କ ପ୍ରଥାକୁ ସେତେବେଳେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କଲେ।

Verse 9

स्वरणैरास्तृता दर्भैर्द्व्यंगुलोत्सेधिता मही । गंगायां सिकता धारा वर्षतो दिवि तारकाः

ଭୂମି ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଦର୍ଭ ଘାସରେ ଆସ୍ତୃତ ଥିଲା ଏବଂ ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଳ ଉଚ୍ଚ ହୋଇଥିଲା। ଗଙ୍ଗାରେ ବାଳୁକାର ଧାରା ବହୁଥିଲା, ଆକାଶରେ ତାରାମାନେ ଯେନେ ବର୍ଷୁଥିଲେ।

Verse 10

शक्या गणयितुं प्राज्ञैस्तदीयं सुकृतं न तु । ईदृशैः सुकृतैरेष तेनैव वपुषा नृपः

ପ୍ରାଜ୍ଞମାନେ ଅନେକ କଥା ଗଣନା କରିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟର ପରିମାଣ ନୁହେଁ। ଏପରି ଅଦ୍ଭୁତ ପୁଣ୍ୟବଳରେ ସେ ରାଜା ସେହି ଦେହରେଇ ଦିବ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 11

धाम प्रजापतेः प्राप्तो विमानेन कुरूद्वह । बुभुजे स तदा भोगान्दुर्लभानमरैरपि

ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ବିମାନରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଧାମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ତାପରେ ସେ ଅମରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଭୋଗଗୁଡ଼ିକୁ ଉପଭୋଗ କଲେ।

Verse 12

अथ कल्पशतस्यांते व्यतीते तं महीपतिम् । प्राह प्रजापतिः सेवावसरायातमात्मनः

ତେବେ ଶତ କଳ୍ପ ଅତିବାହିତ ହେଲାପରେ, ସେବାର ନିୟତ ସମୟରେ ନିଜ ପାଖକୁ ଆସିଥିବା ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ।

Verse 13

ब्रह्मोवाच । इंद्रद्युम्न द्रुतं गच्छ धरापृष्ठं नृपोत्तम । न स्तातव्यं मदीयेद्य लोके क्षणमपि त्वया

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ହେ ନୃପୋତ୍ତମ, ଶୀଘ୍ର ଧରାପୃଷ୍ଠକୁ ଯାଅ। ଆଜି ମୋ ଲୋକରେ ତୁମେ କ୍ଷଣମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ରହିବ ନାହିଁ।

Verse 14

इंद्रद्युम्न उवाच । कस्माद्ब्रह्मन्नितो भूमौ मां प्रेषयसि सम्प्रति । सति पुण्ये मदीये तु बहुले वद कारणम्

ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଏବେ ଆପଣ ମୋତେ ଏଠାରୁ ଭୂମିକୁ କାହିଁକି ପଠାଉଛନ୍ତି? ମୋର ପୁଣ୍ୟ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବହୁତ ଥିବାବେଳେ କାରଣ କହନ୍ତୁ।

Verse 15

ब्रह्मोवाच । न पुण्यं केवलं राजन्गुप्तं स्वर्गस्य साधकम् । विना निष्कल्मषां कीर्ति त्रिलोकीतलविस्तृताम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, କେବଳ ପୁଣ୍ୟ—ବିଶେଷକରି ଯାହା ଗୁପ୍ତ ରହେ—ସ୍ୱର୍ଗସାଧକ ନୁହେଁ; ତ୍ରିଲୋକରେ ବିସ୍ତୃତ ନିଷ୍କଳଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ବିନା।

Verse 16

तव कीर्तिसमुच्छेदः सांप्रतं वसुधातले । संजातश्चिरकालेन गत्वा तां कुरु नूतनाम्

ଦୀର୍ଘକାଳ ଅତିବାହିତ ହେବାରୁ ଏବେ ଧରାତଳରେ ତୁମ କୀର୍ତ୍ତିର ଛେଦ ଘଟିଛି। ସେଠାକୁ ଯାଇ ତାହାକୁ ପୁନଃ ନୂତନ କର।

Verse 17

यदि वांछा महीपाल मम धामनि संस्थितौ

ହେ ମହୀପାଳ! ଯଦି ତୁମେ ମୋ ଧାମରେ ସ୍ଥିରଭାବେ ରହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କର…

Verse 18

इन्द्रद्युम्न उवाच । मदीयं सुकृतं ब्रह्मन्कथं भूमौ भवेदिति । किं कर्तव्यं मया नैतन्मम चेतसि तिष्ठति

ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ କହିଲେ— ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍! ମୋ ସୁକୃତ ପୃଥିବୀରେ କିପରି (କ୍ଷୟ କିମ୍ବା ପରିବର୍ତ୍ତନ) ହେବ? ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ଏହା ମୋ ଚିତ୍ତରେ ଥିର ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 19

ब्रह्मोवाच । बलवानेष भूपाल कालः कलयति स्वयम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ— ହେ ଭୂପାଳ! ଏହି କାଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଳବାନ; ସେ ନିଜେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଅନ୍ତକୁ ନେଇଯାଏ।

Verse 20

ब्रह्मांडान्यपि मां चैव गणना का भवादृशाम् । तदेतदेव मन्येऽहं तव भूपाल सांप्रतम्

ଅସଂଖ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମାନଙ୍କର—ମୋର ମଧ୍ୟ—ଗଣନା ତୁମ ପରି ଜଣଙ୍କ ପାଇଁ କିପରି ସମ୍ଭବ? ହେ ଭୂପାଳ! ବର୍ତ୍ତମାନ ତୁମ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ମୁଁ ଏହିପରି ମନେ କରେ।

Verse 21

यत्कीर्तिमात्मनो व्यक्तिं नीत्वाभ्येहि पुनर्दिवम् । शुश्रुवानिति वाचं स ब्रह्मणः पृथिवीपतिः

ନିଜ କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଆତ୍ମପରିଚୟ ସହ ନେଇ ପୁନର୍ବାର ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଆସ— ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି ବାଣୀ ଶୁଣି ପୃଥିବୀପତି ରାଜା ବିସ୍ମୟାକୁଳ ହେଲେ।

Verse 22

पश्यतिस्म तथात्मानं महीतलमुपागतम् । कांपिल्यनगरे भूयः पप्रच्छात्मानमात्मना

ତେବେ ସେ ନିଜକୁ ହିଁ ପୃଥିବୀତଳକୁ ଅବତରିତ ହୋଇଥିବା ଦେଖିଲା। ପୁନର୍ବାର କାମ୍ପିଲ୍ୟ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚି, ମନମଧ୍ୟରେ ନିଜ ବିଷୟରେ ନିଜେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲା।

Verse 23

नगरं स तदा देशमप्राक्षीदिति विस्मितः । जना ऊचुः । न जानीमो वयं भूपमिंद्रद्युम्नं न तत्पुरम्

ବିସ୍ମିତ ହୋଇ ସେ ସେହି ନଗର ଓ ଦେଶ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲା। ଲୋକେ କହିଲେ—“ହେ ରାଜନ୍, ଆମେ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ରାଜାକୁ ଜାଣୁନାହୁଁ, ନ ତାଙ୍କର ସେହି ପୁରକୁ।”

Verse 24

यत्त्वं पृच्छसि भो भद्र कञ्चित्पृच्छ चिरायुषम् । इन्द्रद्युम्न उवाच । कः संप्रति धरापृष्ठे चिरायुः प्रथितो जनाः

“ହେ ଭଦ୍ର, ତୁମେ ଯଦି ଏହା ପଚାରୁଛ, ତେବେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କାହାକୁ ପଚାର।” ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ କହିଲେ—“ଏବେ ଏହି ଧରାପୃଷ୍ଠରେ ‘ଚିରାୟୁ’ ଭାବେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ପ୍ରସିଦ୍ଧ?”

Verse 25

पृथिवीजयराज्येस्मिन्यत्र प्रबूत मा चिरम् । जना ऊचुः । श्रूयते नैमिषारण्ये सप्तकल्पस्मरो मुनिः

ଏହି ପୃଥିବୀଜୟ ରାଜ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମେ (ତୁମ ଭାବନାନୁସାରେ) ଅଳ୍ପକାଳ ପୂର୍ବେ ରାଜ୍ୟ କରିଥିଲ, ଲୋକେ କହିଲେ—“ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ସାତ କଳ୍ପ ସ୍ମରଣ କରୁଥିବା ଜଣେ ମୁନି ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ।”

Verse 26

मार्कंडेय इति ख्यातस्तं गत्वा पृच्छ संशयम् । तथोपदिष्टस्तैर्गत्वा तत्र तं मुनिपुंगवम्

ସେ ‘ମାର୍କଣ୍ଡେୟ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ତୁମ ସନ୍ଦେହ ପଚାର। ଏପରି ଉପଦେଶ ପାଇ ସେ ସେଠାକୁ ଯାଇ ସେହି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲା।

Verse 27

निशम्य प्रणिपत्याह नृपः स्वहृदयस्थितम् । इंद्रद्युम्न उवाच । चिरायुर्भगवान्भूमौ विश्रुतः सांप्रतं ततः

ଏହା ଶୁଣି ରାଜା ପ୍ରଣାମ କରି ହୃଦୟରେ ନିଶ୍ଚିତ କଥା କହିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ କହିଲେ—“ଅତଏବ ‘ଚିରାୟୁ’ ଭଗବାନ ଏବେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇଛନ୍ତି।”

Verse 28

पृच्छाम्यहं भवान्वेत्ति इंद्रद्युम्नं नृपं न वा

ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପଚାରୁଛି—ଆପଣ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି କି, ନା ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ?

Verse 29

श्रीमार्कंडेय उवाच । सप्तकल्पान्तरे नाभूत्कोपींद्रद्युम्नसंज्ञितः । भूपाल किमहं वच्मि तवान्यत्पृच्छ संशयम्

ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—“ସାତ କଳ୍ପର ଅନ୍ତେ ‘ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ’ ନାମରେ କେହି ଥିଲେ ନାହିଁ। ହେ ଭୂପାଳ, ମୁଁ ଆଉ କ’ଣ କହିବି? ତୋର ଅନ୍ୟ ସନ୍ଦେହ ଥାକିଲେ ପଚାର।”

Verse 30

स निराशस्तदाकर्ण्य वचो भूपोग्निसाधने । समुद्योगं तदा चक्रे तं दृष्ट्वाह तदा मुनिः

ରାଜାଙ୍କ ଅଗ୍ନିପ୍ରବେଶ ନିଶ୍ଚୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସେଇ କଥା ଶୁଣି ସେ ନିରାଶ ହେଲା; ତଥାପି ସେତେବେଳେ ହିଁ ପ୍ରୟାସ ଆରମ୍ଭ କଲା। ତାକୁ ଏଭଳି ପ୍ରସ୍ତୁତ ଦେଖି ମୁନି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ କହିଲେ।

Verse 31

मार्कंडेय उवाच । मा साहसमिदं कार्षीर्भद्र वाचं श्रृणुष्व मे । एति जीवंतमानंदो नरं वर्षशतादपि

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—“ହେ ଭଦ୍ର, ଏହି ଦୁସ୍ସାହସ କରନି; ମୋ କଥା ଶୁଣ। ମଣିଷ ଶତବର୍ଷ ବଞ୍ଚିଲେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ନ ପାଇ, ଶୋକକୁ ହିଁ ପାଇପାରେ।”}]}}

Verse 32

तत्करोमि प्रतीकारं तव दुःखोपशांतये । श्रृणु भद्र ममास्तीह बको मित्रं चिरंतनः

ତୋର ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ମୁଁ ପ୍ରତିକାର କରିବି। ଶୁଣ, ହେ ଭଦ୍ର! ଏଠାରେ ମୋର ଚିରନ୍ତନ ମିତ୍ର ବକ ଅଛି।

Verse 33

नाडीजंघ इति ख्यातः स त्वा ज्ञास्यत्यसंशयम् । तस्मादेहि द्रुतं यावदावां तत्र व्रजावहे

ସେ ‘ନାଡୀଜଂଘ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେ ନିଶ୍ଚୟ ତୋତେ ଚିହ୍ନିବ। ତେଣୁ ଶୀଘ୍ର ଆ, ଆମେ ଦୁହେଁ ସେଠାକୁ ଯାଉ।

Verse 34

परोपकारैकफलं जीवितं हि महात्मनाम् । यदि ज्ञास्यत्यसंदिग्धमिंद्रद्युम्नं स वक्ष्यति

ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ଜୀବନର ଏକମାତ୍ର ଫଳ—ପରୋପକାର। ସେ ଯଦି ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣେ, ତେବେ କହିଦେବ।

Verse 35

तौ प्रस्थिताविति तदा विप्रेंद्रनृपपुंगवौ । हिमाचलं प्रति प्रीतौ नाडीजंघालयं प्रति

ତେବେ ସେ ଦୁଇଜଣ—ବିପ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ରାଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଣୀ—ହର୍ଷରେ ହିମାଚଳ ଦିଗକୁ, ନାଡୀଜଂଘଙ୍କ ନିବାସ ଦିଗକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ।

Verse 36

बकोऽथ मित्रं स्वं वीक्ष्य चिरकालादुपागतम् । मार्कंडेयं ययौ प्रीत्युत्कंठितः सम्मुखं द्विजैः

ତାପରେ ବକ ନିଜ ମିତ୍ରକୁ ଦୀର୍ଘକାଳ ପରେ ଆସିଥିବା ଦେଖି, ପ୍ରେମରେ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହୋଇ, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସହ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଗଲେ।

Verse 37

कृतसंविदभूत्पूर्वं कुशलस्वागतादिना । पप्रच्छानंतरं कार्यं वदागमनकारणम्

ପ୍ରଥମେ କୁଶଳ-ସ୍ୱାଗତ ଆଦି କରି ସମ୍ବାଦ ସମାପ୍ତ କରି, ପରେ କାର୍ଯ୍ୟବିଷୟ ପଚାରିଲେ— “ତୁମ ଆଗମନର କାରଣ କହ।”

Verse 38

मार्कंडेयोथ तं प्राह बकं प्रस्तुतमीप्सितम् । इंद्रद्युम्नं भवान्वेत्ति भूपालं पृथिवीतले

ତେବେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ବକଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଉପସ୍ଥାପନ କରି କହିଲେ— “ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି କି?”

Verse 39

एतस्य मम मित्रस्य तेन ज्ञातेन कारणम् । नो वायं त्यजति प्राणान्पुरा वह्निप्रवेशनात्

ଏହା ମୋ ମିତ୍ରଙ୍କର କାରଣ; ସେ ନିଜେ ଜାଣିଛନ୍ତି। ଏହି ଲୋକ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରୁନାହିଁ— ପୂର୍ବନିଶ୍ଚୟରୁ ଅଗ୍ନିପ୍ରବେଶକୁ ଉଦ୍ୟତ।

Verse 40

एतस्य प्राणरक्षार्थं ब्रूहि जानासि चेन्नृपम्

ହେ ନୃପ, ଯଦି ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି, ତେବେ କହନ୍ତୁ— ଏହି ଲୋକର ପ୍ରାଣରକ୍ଷା କିପରି ହେବ?

Verse 41

नडीजंघ उवाच । चतुर्दश स्मराम्यस्मि कल्पान्विप्रेंद्र सांप्रतम् । आस्तां तद्दर्शनं वार्तामपि वा न स्मराम्यहम्

ନାଡୀଜଂଘ କହିଲେ— “ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ମରଣ କରେ; କିନ୍ତୁ ସେଥିରେ— ଦର୍ଶନ ତ ଦୂର— ତାହାର ବାର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ ମୋତେ ସ୍ମରଣ ନାହିଁ।”

Verse 42

इंद्रद्युम्नो महीपालः कोऽपि नासीन्महीतले । एतावन्मात्रमेवाहं जानामि द्विजपुंगव

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ପୃଥିବୀରେ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ନାମର କୌଣସି ରାଜା କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ନଥିଲେ; ମୁଁ ଏତିକି ମାତ୍ର ଜାଣେ।

Verse 43

नारद उवाच । ततः स विस्मयाविष्टस्तस्यायुरिति शुश्रुवान् । पप्रच्छ राजा को हेतुर्दानस्य तपसोऽथ वा । यदायुरीदृशं दीर्घं संजातमिति विस्मितः

ନାରଦ କହିଲେ—ତାହାପରେ ତାଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟର କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ୟାବିଷ୍ଟ ହୋଇ ପଚାରିଲେ—“ଏପରି ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ କାହିଁକି ହେଲା—ଦାନ, ତପ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି?”

Verse 44

नाडीजंघ उवाच । घृतकंबलमाहात्म्यान्मम देवस्य शूलिनः । दीर्घमायुरिदं विप्र शापाद्बकवपुः श्रृणु

ନାଡୀଜଂଘ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ର! ମୋର ଶୂଳଧାରୀ ଦେବ ମହାଦେବଙ୍କ ‘ଘୃତକମ୍ବଳ’ ମାହାତ୍ମ୍ୟରୁ ମୋତେ ଏହି ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ମିଳିଛି; ଶାପରୁ ମୋର ବକ (ବଗୁଳା) ଦେହ ହୋଇଛି—ଶୁଣ।

Verse 45

पुरा जन्मन्यहं बालो ब्राह्मणस्याभवं भुवि । पाराशर्यसगोत्रस्य विश्वरूपस्य सन्मुनेः

ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରେ ଏକ ବାଳକ ଥିଲି—ପାରାଶର୍ୟ ଗୋତ୍ରର, ବିଶ୍ୱରୂପ ନାମକ ସତ୍ମୁନିଙ୍କ।

Verse 46

बालको बक इत्येवं प्रतीतोऽतिप्रियः पितुः । चपलोऽतीव बालत्वे निसर्गादेव भद्रक

ବାଳ୍ୟକାଳରେ ମୁଁ ‘ବକ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲି ଏବଂ ପିତାଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଥିଲି; କିନ୍ତୁ ହେ ଭଦ୍ର! ସ୍ୱଭାବତଃ ବାଳ୍ୟରେ ମୁଁ ବହୁତ ଚଞ୍ଚଳ ଥିଲି।

Verse 47

अथ मारकतं लिंगं देवतावसरात्पितुः । चापल्याद्वालभावाच्चापहृत्य निहितं मया

ତେବେ ପୂଜାର ସମୟର ସୁଯୋଗ ନେଇ, ବାଳସୁଲଭ ଚଞ୍ଚଳତାରେ ମୁଁ ପିତାଙ୍କର ମରକତ-ସଦୃଶ ସ୍ଫଟିକ ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ଚୋରି କରି ଗୁପ୍ତରେ ରଖିଦେଲି।

Verse 48

घृतस्य कुंभे संक्रांतौ मकरस्योत्तरायणे । अथ प्रातर्व्यतीतायां निशि यावत्पिता मम

ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ସମୟରେ, ଉତ୍ତରାୟଣରେ, ଘିଅର କୁମ୍ଭ ରଖାଯାଇଥିଲା; ଏବଂ ରାତି କଟି ପ୍ରଭାତ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ସେତେବେଳେ ମୋ ପିତା…

Verse 49

निर्माल्यापनयं चक्रे तावच्छून्यं शिवालयम् । निशम्य कांदिशीको मां पप्रच्छ मधुरस्वरम्

ସେ ନିର୍ମାଲ୍ୟ (ଗତଦିନର ଅର୍ପଣାବଶେଷ) ଅପସାରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ସେତେବେଳେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିବାଳୟ ଶୂନ୍ୟ ଥିଲା। ଶୁଣି କାଂଦିଶୀକ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ମୋତେ ପଚାରିଲେ।

Verse 50

वत्स क्व नु त्वया लिंगं नूनं विनिहितं वद । दास्यामि वांछितं यत्ते भक्ष्यमन्यत्तवेप्सितम्

“ବତ୍ସ, ତୁମେ ଲିଙ୍ଗଟି ନିଶ୍ଚୟ କେଉଁଠି ରଖିଛ? କହ। ତୁମେ ଯାହା ଚାହ, ମୁଁ ଦେବି—ଭୋଜନ ପାଇଁ ଭକ୍ଷ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଯାହା କିଛି ତୁମ ଇଚ୍ଛା।”

Verse 51

ततो मया बालभावाद्भक्ष्यलुब्धेन तत्पितुः । घृतकुंभांतराकृष्य भद्रलिंगं समर्पितम्

ତାପରେ ମୁଁ—ବାଳଭାବରୁ ଓ ଭକ୍ଷ୍ୟଲୋଭରେ—ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଘିଅ କୁମ୍ଭର ଭିତରୁ ଟାଣି ବାହାର କରି ସେଇ ମଙ୍ଗଳମୟ ଲିଙ୍ଗକୁ ସମର୍ପଣ କଲି।

Verse 52

अथ काले तु संप्राप्ते प्रमीतोऽहं नृपालये । जातो जातिस्मारस्तावदानर्ताधिपतेः सुतः

ଯଥାକାଳେ ମୁଁ ରାଜଭବନରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କଲି; ପରେ ଆନର୍ତ୍ତାଧିପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲି ଏବଂ ପୂର୍ବଜନ୍ମସ୍ମୃତି ମୋତେ ଥିଲା।

Verse 53

घृतकंबलमाहात्म्यान्मकरस्थे दिवाकरे । अपि बाल्यादवज्ञानात्संयोगाद्घृतलिंगयोः

‘ଘୃତକମ୍ବଳ’ ପୂଜାର ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ—ସୂର୍ଯ୍ୟ ମକରରେ ଥିବାବେଳେ—ଶିଶୁସ୍ୱଭାବର ଅବଧାନହୀନତା ସତ୍ତ୍ୱେ, କେବଳ ଘିଅ ଓ ଲିଙ୍ଗର ସ୍ପର୍ଶ-ସଂଯୋଗମାତ୍ରେ…

Verse 54

ततः संस्थापितं लिंगं प्राग्जन्म स्मरता मया । ततः प्रभृति लिंगानि घृतेनाच्छादयाम्यहम्

ଏହିପରି ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମରଣ କରି ମୁଁ ଲିଙ୍ଗକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲି; ତାହାପରେ ମୁଁ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ଘିଅରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରି ପୂଜା କରେ।

Verse 55

पितृपैतामहं प्राप्य राज्यं शक्त्यनुरूपतः । ततः प्रसन्नो भगवान्पार्वतीपतिराह माम्

ପିତୃ-ପୈତାମହିକ ରାଜ୍ୟକୁ ମୋ ଶକ୍ତିଅନୁରୂପେ ପାଇ, ତାପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଭଗବାନ ପାର୍ବତୀପତି ମୋତେ କହିଲେ।

Verse 56

पूर्वजन्मनि तुष्टोऽहं घृतकंबलपूजया । प्रयच्छाम्यस्मि त राज्यमधुनाभिमतं वृणु

ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ‘ଘୃତକମ୍ବଳ’ ପୂଜାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଥିଲି; ତେଣୁ ତୁମକୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଉଛି—ଏବେ ତୁମ ଅଭିମତ ବର ଚୟନ କର।

Verse 57

ततो मया वृतः प्रादाद्गाणपत्यं मदीप्सितम् । कैलासे मां शिवो नित्यं संतुष्टः प्राह चेति च

ତେବେ ମୁଁ ବରଣ କରିବା ପରେ ସେ ମୋ ଇଚ୍ଛିତ ଗଣାଧିପତ୍ୟ ଦାନ କଲେ। କୈଲାସରେ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ ଭଗବାନ ଶିବ ମୋତେ ଏହିପରି ମଧ୍ୟ କହିଲେ।

Verse 58

तेनैव हि शरिरेण प्रणतं पुरतः स्थितम् । अद्यप्रभृति संक्रांतौ मकरस्यापरोपि यः

ସେହି ଦେହରେ ହିଁ (ଭକ୍ତ) ପ୍ରଣାମ କରି ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେବ। ଆଜିଠାରୁ ମକର-ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଦିନ ଯେ କେହି ଅନ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏପରି କରିବ…

Verse 59

घृतेन पूजां कर्तासौ भावी मम गणः स्फुटम् । इत्युक्त्वा मां शिवो भद्र गणकोटीश्वरं व्यधात्

‘ସେ ଘିଅରେ ପୂଜା କରିବ; ନିଶ୍ଚୟ ସେ ମୋର ଗଣ ହେବ।’ ଏହିପରି କହି ମଙ୍ଗଳମୟ ଶିବ ମୋତେ ଗଣକୋଟୀଶ୍ୱର ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।

Verse 60

प्रतीपपालकंनाम संस्थितं शिवशासनम् । ततः कामादिभिः षड्भिः पदैश्चंक्रमणात्मिकाम्

‘ପ୍ରତୀପପାଳକ’ ନାମକ ଶିବଶାସନ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା। ପରେ କାମ ଆଦି ଛଅ ବେଗରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ମୋ ଜୀବନ ପଦେ ପଦେ ଅଶାନ୍ତ ଭ୍ରମଣ ହେଲା।

Verse 61

निसर्गचपलां प्राप्य भ्रमरीमिव तां श्रियम् । नैवालमभवं तस्या धारणे दैवयोगतः

ସ୍ୱଭାବତଃ ଚଞ୍ଚଳ, ଭ୍ରମରୀ ପରି ଅସ୍ଥିର ସେଇ ଶ୍ରୀକୁ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୈବଯୋଗରେ ମୁଁ ତାହାକୁ ଧାରଣ କରିପାରିଲି ନାହିଁ।

Verse 62

विचचार तदा मत्तः किलाहं वारणो यथा । कृत्याकृत्यविचारेण विमुक्तोऽतीव गर्वितः

ତେବେ ମୁଁ ମତ୍ତ ହାତୀ ପରି ଏଦିକ-ସେଦିକ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲି; କର୍ତ୍ତବ୍ୟ-ଅକର୍ତ୍ତବ୍ୟର ବିବେକରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଅତ୍ୟଧିକ ଗର୍ବରେ ଫୁଲିଉଠିଲି।

Verse 63

विद्यामभिजनं लक्ष्मीं प्राप्य नीचनरो यथा । आपदां पात्रतामेति सिंधूनामिव सागरः

ଯେପରି ନୀଚ ମଣିଷ ବିଦ୍ୟା, ଅଭିଜନ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପାଇ ଆପଦାର ପାତ୍ର ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ନଦୀମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ସାଗର ସେମାନଙ୍କର ଆଧାର-ପାତ୍ର ହୁଏ।

Verse 64

अथ काले व्यतिक्रांते कियन्मात्रे यदृच्छया । विचरन्नगमं शैलं हिमानीरुद्धकंदरम्

ତାପରେ କିଛି ସମୟ ବିତିଗଲା ପରେ, ଯଦୃଚ୍ଛାରେ ଘୁରୁଥିବାବେଳେ ମୁଁ ଏମିତି ଏକ ପର୍ବତକୁ ପହଞ୍ଚିଲି, ଯାହାର କନ୍ଦରାମାନେ ହିମପଟରେ ଅବରୁଦ୍ଧ ଥିଲା।

Verse 65

तपस्यति मुनिस्तत्र गालवो भार्यया सह । सदैव तीव्रतपसा कृशो धमनिसंततः

ସେଠାରେ ଗାଲବ ମୁନି ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ; ତୀବ୍ର ତପରେ ସେ ସଦା କୃଶ ଥିଲେ ଓ ଧମନୀମାନେ ଉଦ୍‌ଭାସିତ ଥିଲା।

Verse 66

ब्राह्मणस्य हि देहोयं नैवैहिकफलप्रियः । कृच्छ्राय तपसे चेह प्रेत्यानंतसुखाय च

ବ୍ରାହ୍ମଣର ଏହି ଦେହ ଲୌକିକ ଫଳକୁ ପ୍ରିୟ କରେନାହିଁ; ଏହା ଏଠାରେ କଠିନ ତପ ପାଇଁ ଓ ପରଲୋକରେ ଅନନ୍ତ ସୁଖ ପାଇଁ ଅଟେ।

Verse 67

तस्य भार्याऽतिरूपेण विजिग्ये विश्ववर्णिनी । तन्वी श्यामा मृगाक्षी सा पीनोन्नतपयोधरा

ତାହାର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅତିରୂପବତୀ ଥିଲା, ଯେନେ ସମସ୍ତ ନାରୀଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ୟକୁ ଜୟ କରିଥିଲା। ସେ ତନ୍ୱୀ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣା, ମୃଗନୟନୀ ଏବଂ ପୀନୋନ୍ନତ ସ୍ତନଧାରିଣୀ ଥିଲା।

Verse 68

हंसगद्गदसंभाषा मत्तमातंगगामिनी । विस्तीर्णजघना मध्ये क्षामा दीर्घशिरोरुहा

ତାହାର କଥା ହଂସର ଭଳି କୋମଳ ଓ ଗଦ୍ଗଦ ଥିଲା; ତାହାର ଗତି ମତ୍ତ ହସ୍ତିନୀ ପରି ଥିଲା। ଜଘନ ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ, ମଧ୍ୟଭାଗ କ୍ଷୀଣ, ଏବଂ କେଶ ଦୀର୍ଘ ଭାବେ ପ୍ରବାହିତ ଥିଲା।

Verse 69

निम्ननाभिर्विधात्रैषा निर्मिता संदिदृक्षुणा । विकीर्णमिव सौंदर्यमेकपात्रमिव स्थितम्

ଗଭୀର ନାଭିଯୁକ୍ତ ସେ ସୁନ୍ଦରୀକୁ ବିଧାତା ନିଜ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଗଢ଼ିଥିବା ପରି ଲାଗିଲା। ତାହାର ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଯେନେ ସବୁଠାରେ ଛିଟିଯାଇଥିଲା, ତଥାପି ଏକ ପାତ୍ରରେ ସଂଗୃହୀତ ଥିଲା।

Verse 70

ततोऽविनीतस्तां वीक्ष्य भद्र गालववल्लभाम् । अहमासं शरव्रातैस्ताडितः पुष्पधन्विना । विवेकिनोऽपि मुनयस्तावदेव विवेकिनः

ତାପରେ ମନରେ ଅବିନୀତ ମୁଁ, ଗାଲବଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସେ ଭଦ୍ର କନ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ପୁଷ୍ପଧନୁ କାମଦେବଙ୍କ ଶରବ୍ରାତରେ ଆହତ ହେଲି। ବିବେକୀ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ତତ୍କ୍ଷଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହିଁ ବିବେକୀ ରହନ୍ତି।

Verse 71

यावन्न हरिणाक्षीणामपांगविवरेक्षिताः । मया व्यवसितं चित्ते तदानीं तां जिहीर्षुणा

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହରିଣାକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଆପାଙ୍ଗ-କଟାକ୍ଷ ମୋତେ ଭେଦିନଥିଲା, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋ ଚିତ୍ତର ନିଶ୍ଚୟ ଦୃଢ଼ ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ତାକୁ ହରଣ କରିବା ଇଚ୍ଛା ଜାଗିବା ସହିତ ସେ ଡଗମଗାଇଲା।

Verse 72

इति चेति हरिष्यामि तपसा रक्षितां मुनेः । अस्याः कृते यदि शपेन्मुनिस्तत्र पराभवः

‘ଯଦି ଏମିତି, ତେବେ ମୁନିଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ରକ୍ଷିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତାକୁ ହରିନେବି।’ କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ମୁନି ଯଦି ମୋତେ ଶାପ ଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ମୋର ପରାଭବ ଓ ବିନାଶ ହେବ।

Verse 73

मम भावी भवेदेषा भार्या मृत्युरुतापि मे । तस्माच्छिष्यो भवाम्यस्य शुश्रूषानिरतो मुनेः

ସେ ମୋର ଭବିଷ୍ୟତ୍ ପତ୍ନୀ ହୋଇପାରେ—କିମ୍ବା ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ। ତେଣୁ ମୁଁ ଏହି ମୁନିଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ସେବାରେ ନିରତ ରହିବି।

Verse 74

प्राप्यांतरं हरिष्यामि नास्य योग्येयमंगना । इति व्यवस्य विद्यार्थिमूर्तिमास्थाय गालवम्

‘ସୁଯୋଗ ପାଇଲେ ମୁଁ ତାକୁ ହରିନେବି; ଏହି ନାରୀ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।’ ଏମିତି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀର ରୂପ ଧାରଣ କରି ସେ ଗାଲବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲା।

Verse 75

नमस्कृत्य वचोऽवोचमिति भाव्यर्थनोदितः । तथा मतिस्तथा मित्रं व्यवसायस्तथा नृणाम्

ନମସ୍କାର କରି ମୁଁ କଥା କହିଲି, ମୋର ଅଭିପ୍ରେତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ। କାରଣ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ମତି ଯେପରି, ମିତ୍ରତା ମଧ୍ୟ ସେପରି, ଏବଂ ଉଦ୍ୟମ ମଧ୍ୟ ସେପରି ହୁଏ।

Verse 76

भवेदवश्यं तद्भावि यथा पुंभिः पुरा कृतम् । विवेकवैराग्ययुतो भगवंस्त्वासमुपस्थितः

ଯାହା ଅବଶ୍ୟ ଭାବୀ, ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ଘଟେ—ପୂର୍ବକାଳରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ କରିଥିବା କର୍ମ ଯେପରି ଫଳ ଦିଏ। ହେ ଭଗବନ, ବିବେକ ଓ ବୈରାଗ୍ୟଯୁକ୍ତ ହୋଇ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି।

Verse 77

शिष्योऽहं भवता पाठ्यं कर्णधारं महामुनिम् । अपारपारदं विष्णुं विप्रमूर्तिमुपाश्रितम्

ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ହେ ମହାମୁନି; ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ। ଆପଣ ଏହି ଅପାର ସଂସାର-ସାଗରର କର୍ଣ୍ଣଧାର—ପାର କରାଉଥିବା ବିଷ୍ଣୁ, ଯିଏ ଏଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଉପାସ୍ୟ।

Verse 78

नमस्ये चेतनं ब्रह्मा प्रत्यक्षं गालवाख्यया । अविद्याकृष्णसर्पेण दष्टं तद्विषपीडितम्

ଗାଲବ ନାମରେ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୋଇଥିବା ଚେତନ ପରବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରୁଛି। ଅବିଦ୍ୟା-ରୂପ କଳା ସର୍ପ ମୋତେ ଦଂଶିଛି; ତାହାର ବିଷରେ ମୁଁ ପୀଡିତ।

Verse 79

उपदेशमहामंत्रैर्मां जांगुलिक जीवय । महामोहमहा वृक्षो हृद्यावापसमुत्थितः

ହେ ଜାଙ୍ଗୁଲିକ (ସର୍ପବିଷ ନିବାରକ), ଉପଦେଶର ମହାମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଜୀବନ୍ତ କରନ୍ତୁ। ମୋ ହୃଦୟର ବୀଜଶୟ୍ୟାରୁ ମହାମୋହର ମହାବୃକ୍ଷ ଉଦ୍ଭବିଛି।

Verse 80

त्वद्वाक्यतीक्ष्णधारेण कुठारेण क्षयं व्रजेत् । अपवर्गपथव्यापी मूढसंसर्गसेचनः

ଆପଣଙ୍କ ବାକ୍ୟର ତୀକ୍ଷ୍ଣଧାର ଥିବା କୁଠାରଦ୍ୱାରା, ମୂଢମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗରୁ ବଢ଼ିଥିବା ମୋ ମୂର୍ଖତାର ‘ସେଚନ’ ନଶ୍ଟ ହେଉ। ତାହାରେ ଅପବର୍ଗ (ମୋକ୍ଷ) ପଥ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରଶସ୍ତ ହେଉ।

Verse 81

छिद्यतां सूत्रधारेण विद्यापरशुनाधुना । भजामि तव शिष्योऽहं वरिवस्यापरश्चिरम्

ଏବେ ସୂତ୍ରଧାର (ମାର୍ଗଦର୍ଶକ) ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ବିଦ୍ୟା-ରୂପ ପରଶୁଦ୍ୱାରା ଏହି ବନ୍ଧନ ଛିନ୍ନ ହେଉ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ହୋଇ ଆପଣଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି; ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ମୁଁ କେବଳ ବାହ୍ୟ ବରିବସ୍ୟା (ପୂଜା-ସେବା)ରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲି, ଉଚ୍ଚ ସାଧନାରେ ନୁହେଁ।

Verse 82

समिद्दर्भान्मूलफलं दारूणि जलमेव च । आहरिष्येऽनुगृह्णीष्व विनीतं मामुपस्थितम्

ମୁଁ ସମିଧା, ଦର୍ଭ, ମୂଳ-ଫଳ, କାଠ ଏବଂ ଜଳ ମଧ୍ୟ ଆଣିଦେବି। ବିନୀତଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ମୋତେ କୃପାକରି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।

Verse 83

इत्थं पुरा बकाभिख्यं बकवृत्तिमुपाश्रितम् । तदाऽर्जवे कृतमतिरनुजग्राह मां मुनिः

ଏଭଳି ପୂର୍ବକାଳରେ ମୁଁ ‘ବକ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବକର ଭଳି ବୃତ୍ତି ଆଶ୍ରୟ କରିଥିଲି। ସେତେବେଳେ ମୋ ମନ ସରଳ ସତ୍ୟପଥେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲାପରେ ମୁନି ମୋତେ ଅନୁଗ୍ରହ କଲେ।

Verse 84

ततोऽतीव विनीतोऽहं भूत्वा तं ब्राह्मणीयुतम् । विश्वासनाय सुदृढं तोषयामि दिनेदिने

ତାପରେ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିନୀତ ହୋଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀସହିତ ଥିବା ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଦିନେଦିନେ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଥିଲି।

Verse 85

स च जानन्मुनिः पत्नीं पात्रभूतामविश्वसन् । स्त्रीचरित्रविदंके तां विधाय स्वपिति द्विजः

ସେ ମୁନି ପତ୍ନୀକୁ ଯୋଗ୍ୟା ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱାସ କରିଲେ ନାହିଁ। ସ୍ତ୍ରୀସ୍ୱଭାବ ଜାଣୁଥିବା ସେ ଦ୍ୱିଜ ତାକୁ ନିଜ କୋଳରେ ରଖି ଶୋଇଲେ।

Verse 86

अथान्यस्मिन्दिने साभूद्ब्राह्मण्यथ रजस्वला । तद्दूरशायिनी रात्रौ विश्वासान्मे तपस्विनी

ତାପରେ ଅନ୍ୟ ଦିନ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ରଜସ୍ୱଳା ହେଲେ। ମୋପରେ ବିଶ୍ୱାସ ରଖି ସେ ତପସ୍ୱିନୀ ରାତିରେ ଦୂରେ (ଅଲଗା) ଶୟନ କଲେ।

Verse 87

इदमन्तरमित्यंतर्विचिंत्याहं प्रहर्षितः । मलिम्लुचाकृतिर्भूत्वा निशीथे तामथाहरम्

ମନେ “ଏହି ଅବସର” ବୋଲି ଭାବି ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ହର୍ଷିତ ହେଲି। ମଲିମ୍ଲୁଚ (ନୀଚ ଦସ୍ୟୁ) ରୂପ ଧରି, ନିଶୀଥେ ମୁଁ ତାକୁ ଅପହରଣ କଲି।

Verse 88

विललाप तदा बाला ह्रियमाणा मयोच्चकैः । मैवं मैवमिति ज्ञात्वा मां स्वरेणाब्रवीन्मुनिम्

ତେବେ ମୋର ବଳପ୍ରୟୋଗରେ ହରଣ ହେଉଥିବା ସେ ବାଳା ବିଳାପ କଲା। ମୋତେ ଚିହ୍ନି ଭୟାକୁଳ ସ୍ୱରେ “ମା କର, ମା କର” ବୋଲି ମୁନିଙ୍କୁ ଡାକିଲା।

Verse 89

बकवृत्तिरयं दुष्टो धर्मकंचुकमाश्रितः । हरते मां दुराचारस्तस्मात्त्वं त्राहि गालव

ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ବକବୃତ୍ତିର—ଧର୍ମର କଞ୍ଚୁକ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବା କପଟୀ। ଏହି ଦୁରାଚାରୀ ମୋତେ ଅପହରଣ କରୁଛି; ତେଣୁ ହେ ଗାଲବ, ମୋତେ ରକ୍ଷା କର।

Verse 90

तव शिष्यः पुरा भूत्वा कोप्वेषोद्य मलिम्लुचः । मां जिहीर्षति तद्रक्ष शरण्य शरणं भव

ଏ ଏକଦା ତୁମର ଶିଷ୍ୟ ଥିଲା; ଆଜି କ୍ରୋଧର ବେଷ ଧରିଥିବା ଏହି ମଲିମ୍ଲୁଚ ମୋତେ ଧରିନେବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ହେ ଶରଣ୍ୟ, ମୋତେ ରକ୍ଷା କର; ମୋର ଶରଣ ହେଅ।

Verse 91

तद्वाक्यसमकालं स प्रबुद्धो गालवो मुनिः । तिष्ठतिष्ठेति मामुक्त्वा गतिस्तम्भं व्यधान्मम

ସେହି କଥା ସହିତେ ମୁନି ଗାଲବ ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ। “ଠିଆ ହେ, ଠିଆ ହେ” ବୋଲି କହି ସେ ମୋର ଗତିକୁ ରୋକି, ମୋର ଚଳନଶକ୍ତିକୁ ସ୍ତମ୍ଭିତ କରିଦେଲେ।

Verse 92

ततश्चित्राकृतिरहं स्तम्भितो मुनिनाऽभवम् । व्रीडितं प्रविशामीव स्वांगानि किल लज्जया

ତତଃ ମୁଁ ବିଚିତ୍ର ବିକୃତ ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତମ୍ଭିତ ହେଲି। ଲଜ୍ଜାରେ ମୁଁ ଏମିତି ସଙ୍କୁଚିତ ହେଲି ଯେ ନିଜ ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲି।

Verse 93

ततः प्रकुपितः प्राह मामभ्येत्याथ गालवः । तद्वज्रदुःसहं वाक्यं येनाहमभवं बकः

ତାପରେ କ୍ରୋଧିତ ଗାଲବ ମୋ ପାଖକୁ ଆସି ବଜ୍ରସଦୃଶ ଅସହ୍ୟ ବାକ୍ୟ କହିଲେ; ସେହି ବାକ୍ୟରେ ମୁଁ ବକ ହୋଇଗଲି।

Verse 94

गालव उवाच । बकवृत्तिमुपाश्रित्य वंचितोऽहं यतस्त्वया । तस्माद्बकस्त्वं भविता चिरकालं नराधम

ଗାଲବ କହିଲେ—‘ବକର ବୃତ୍ତି ଆଶ୍ରୟ କରି ତୁମେ ମୋତେ ଠକିଛ; ତେଣୁ, ହେ ନରାଧମ, ତୁମେ ଦୀର୍ଘକାଳ ବକ ହୋଇ ରହିବ।’

Verse 95

इति शप्तोऽहमभवं मुनिनाऽधर्ममाश्रितः । परदारोपसेवार्थमनर्थमिममागतः

ଏଭଳି ମୁନିଙ୍କ ଶାପରେ ମୁଁ ଅଧର୍ମାଶ୍ରୟୀ ହେଲି। ପରଦାରା-ଉପସେବାର ଲୋଭରେ ପଡି ଏହି ଅନର୍ଥକୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲି।

Verse 96

न हीदृशमनायुष्यं लोके किंचन विद्यते । यादृशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम्

ଏହି ଲୋକରେ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ପରଦାରା-ସେବନ ପରି ଆୟୁ ଓ କଲ୍ୟାଣ ନାଶକ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।

Verse 97

ततः सती सा मत्स्पर्शदूषितांगी तपस्विनी । मया विमुक्ता स्नात्वा मां तथैवानुशशाप ह

ତତଃ ସେହି ସତୀ ତପସ୍ୱିନୀ—ମୋ ସ୍ପର୍ଶରେ ଦୂଷିତ ଅଙ୍ଗବତୀ—ମୋଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ନାନ କରି, ସେହିପରି ମୋତେ ଶାପ ଦେଲେ।

Verse 98

एवं ताभ्यामहं शप्तो ह्यश्वत्थपर्णवद्भयात् । कंपमानः प्रणम्योभाववोचं तत्र दम्पती

ଏଭଳି ତାହାଦୁଇଜଣଙ୍କ ଶାପରେ ଶପ୍ତ ହୋଇ, ଭୟରେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ପତ୍ର ପରି କମ୍ପିତ ହୋଇ, ସେଠାରେ ସେହି ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ବିନୟରେ କହିଲି।

Verse 99

गणोऽहमीश्वरस्यैव दुर्विनीततरो युवाम् । निरोधमेवं कुरुतं भगवंतावनुग्रहम्

ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଗଣ; କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବିନୀତ ହୋଇପଡ଼ିଛି। ହେ ଭଗବନ୍ ଦମ୍ପତି, ଏହି ଦୋଷକୁ ନିରୋଧ କରି ମୋପରେ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତୁ।

Verse 100

वाचि क्षुरो नावनीतं हृदयं हि द्विजन्मनाम् । प्रकुप्यंति प्रसीदंति क्षणेनापि प्रसादिताः

ବାକ୍ୟରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ କ୍ଷୁର ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ହୋଇପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ନବନୀତ ପରି କୋମଳ ମଧ୍ୟ ଅଟେ। ସେମାନେ କ୍ଷଣେ କ୍ରୋଧିତ, କ୍ଷଣେ ପ୍ରସନ୍ନ; ପ୍ରସାଦିତ ହେଲେ ମୁହୂର୍ତ୍ତେ କୃପାଳୁ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 101

त्वयि विप्रतिपन्नस्य त्वमेव शरणं मम । भूमौ स्खलितपादानां भूमिरेवावलंबनम्

ମୁଁ ଭ୍ରମିତ ଓ ନିରୁପାୟ; ମୋ ପାଇଁ ଆପଣ ହିଁ ଏକମାତ୍ର ଶରଣ। ଯାହାଙ୍କ ପାଦ ଭୂମିରେ ସ୍ଖଳିଯାଏ, ସେମାନଙ୍କୁ ଉଠିବାର ଆଧାର ମଧ୍ୟ ସେହି ଭୂମି ହୁଏ।

Verse 102

गणाधिपत्यमपि मे जातं परिभवास्पदम् । विषदंता हि जायन्ते दुर्विनीतस्य सम्पदः

ଗଣମାନଙ୍କର ଅଧିପତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଅପମାନର କାରଣ ହେଲା। କାରଣ ଦୁର୍ବିନୀତର ସମ୍ପଦ ମଧ୍ୟ ବିଷଦନ୍ତ ସହିତ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।

Verse 103

विदुरेष्यद्धियाऽपायं परतोऽन्ये विवेकिनः । नैवोभयं विदुर्नीचा विनाऽनुभवमात्मनः

ବିବେକୀମାନେ ଆସୁଥିବା ଅପାୟକୁ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ଘଟିଗଲା ପରେ ବୁଝନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ନୀଚବୁଦ୍ଧି ଦୁହେଁ ଜାଣେନାହିଁ—ନିଜେ ଅନୁଭବ ନ କରିଲେ।

Verse 104

दुर्वीनीतः श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेव वा । न तिष्ठति चिरं स्थाने यथाहं मदगर्वितः

ଦୁର୍ବିନୀତ ଲୋକ ଶ୍ରୀ, ବିଦ୍ୟା କିମ୍ବା ଐଶ୍ୱର୍ୟ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘକାଳ ସ୍ଥାନରେ ଟିକି ରହେନାହିଁ—ମଦଗର୍ବରେ ମତ୍ତ ମୁଁ ଯେପରି ରହିପାରିଲି ନାହିଁ।

Verse 105

विद्यामदो धनमदस्तृतीयोऽभिजनो मदः । एते मदा मदांधानामेत एव सतां दमाः

ବିଦ୍ୟାର ମଦ, ଧନର ମଦ, ତୃତୀୟ କୁଳଗର୍ବର ମଦ—ଏଗୁଡ଼ିକ ମଦାନ୍ଧଙ୍କୁ ଅନ୍ଧ କରୁଥିବା ମତ୍ତତା। କିନ୍ତୁ ସତ୍ଜନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହିଗୁଡ଼ିକ ହିଁ ଦମନର ସାଧନ ହୁଏ।

Verse 106

नोदर्कशालिनी बुद्धिर्येषामविजितात्मनाम् । तैः श्रियश्चपला वाच्यं नीयंते मादृशैर्जनैः

ଯେମାନେ ଆତ୍ମଜୟ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଦୂରଦର୍ଶୀ ବିବେକବୁଦ୍ଧି ନଥାଏ। ଏମାନଙ୍କଠାରୁ ଚଞ୍ଚଳ ଶ୍ରୀ ନିଶ୍ଚୟ ଦୂରେ ଚାଲିଯାଏ—ମୋ ପରି ଲୋକଙ୍କଠାରୁ ଯେପରି।

Verse 107

तत्प्रसीद मुनिश्रेष्ठ शापांतं मेऽधुना कुरु । दुर्विनीतेष्वपि सदा क्षमाचारा हि साधवः

ଅତଏବ ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ ଏବଂ ଏବେ ମୋ ଶାପର ଅନ୍ତ କରନ୍ତୁ। କାରଣ ସାଧୁଜନ ଦୁର୍ବିନୀତଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ସଦା କ୍ଷମାଶୀଳ।

Verse 108

इत्थं वचसि विज्ञप्ते विनीतेनापि वै मया । प्रसादप्रवणो भूत्वा शापांतं मे तदा व्यधात्

ଏଭଳି ମୋର—ଏବେ ବିନୀତ ହୋଇଥିବା—ବଚନରେ ନିବେଦନ କରାଯାଉଥିବାବେଳେ, ସେ କୃପାପ୍ରବଣ ହୋଇ ତେବେ ମୋ ଶାପର ଅନ୍ତ ବିଧାନ କଲେ।

Verse 109

गालव उवाच । छन्नकीर्तिसमुद्धारसहायस्त्वं भविष्यसि । यदेन्द्रद्युम्नभूपस्य तदा मोक्षमवाप्स्यसि

ଗାଲବ କହିଲେ—ଛନ୍ନକୀର୍ତ୍ତିଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି-ଉଦ୍ଧାରରେ ତୁମେ ସହାୟକ ହେବ; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ସହାୟ କରିବ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ମୋକ୍ଷ ପାଇବ।

Verse 110

इत्यहं मुनिशापेन तदाप्रभृति पर्वते । हिमाचले बको भूत्वा काश्यपेयो वसामि च

ଏଭଳି ମୁନିଙ୍କ ଶାପରେ ସେହି ସମୟରୁ ହିମାଚଳ ପର୍ବତରେ ମୁଁ ବକ ହୋଇ—କାଶ୍ୟପେୟ—ଏଠାରେ ବସୁଛି।

Verse 111

राज्यं चिरायुरिति मे घृतकम्बलस्य जातिस्मरत्वमधुनापि तथानु भावान् । शापाद्बकत्वमभवन्मुनिगालवस्य तद्भद्र सर्वमुदितं भवताद्य पृष्टम्

‘ରାଜ୍ୟ’ ଓ ‘ଦୀର୍ଘାୟୁ’—ଘୃତକମ୍ବଳ ରୂପେ ମୋର ଏମିତି ଅନୁଭବ ଥିଲା; ଆଜି ମଧ୍ୟ ସେହି ଜନ୍ମ ଓ ତାହାର ପ୍ରଭାବ ମୋତେ ସ୍ମରଣ ଅଛି। ମୁନି ଗାଲବଙ୍କ ଶାପରୁ ମୁଁ ବକ ହେଲି। ହେ ଭଦ୍ର, ଆପଣ ଯାହା ପଚାରିଥିଲେ ସେ ସବୁ ମୁଁ କହିଦେଲି।