Adhyaya 2

Verse 1

सूत उवाच । ततो द्विजौः परिवृतं नारदं देवपूजितम् । अभिगम्योपजग्राह सर्वानथ स पाण्डवः

ସୂତ କହିଲେ—ତାପରେ ପାଣ୍ଡବ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପୂଜିତ ଏବଂ ଦ୍ୱିଜ ଋଷିମାନଙ୍କରେ ପରିବୃତ ନାରଦମୁନିଙ୍କୁ ନିକଟେ ଯାଇ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଯଥୋଚିତ ଅଭିବାଦନ କଲା।

Verse 2

ततस्तं नारदः प्राह जयारातिधनंजय । धर्मे भवति ते बुद्धिर्देवेषु ब्राह्मणेषु च

ତେବେ ନାରଦ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ଧନଞ୍ଜୟ, ଶତ୍ରୁଜୟୀ! ଦେବମାନଙ୍କ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ତୁମ ବୁଦ୍ଧି ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ସ୍ଥିତ ଅଛି।”

Verse 3

कच्चिदेतां महायात्रां वीर द्वादशवारषिकीम् । आचरन्खिद्यसे नैवमथ वा कुप्यसे न च

ହେ ବୀର! ଦ୍ୱାଦଶବର୍ଷୀୟ ଏହି ମହାଯାତ୍ରା ଆଚରଣ କରୁଥିବାବେଳେ ତୁମେ କ୍ଳାନ୍ତ ହେଉନାହଁ କି? କିମ୍ବା କ୍ରୋଧିତ ହେଉନାହଁ କି?

Verse 4

मुनीनामपि चेतांसि तीर्थयात्रासु पांडव । खिद्यंति परिकृप्यंति श्रेयसां विघ्नमूलतः

ହେ ପାଣ୍ଡବ! ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରେ ମୁନିମାନଙ୍କ ମନ ମଧ୍ୟ ଖିନ୍ନ ଓ ବ୍ୟାକୁଳ ହୁଏ; କାରଣ ଶ୍ରେୟସର ମୂଳରେ ହିଁ ବିଘ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 5

कच्चिन्नैतेन दोषेण समाश्लिष्टोऽसि पांडव । अत्र चांगिरसा गीतां गाथामेतां हि शुश्रुम

ହେ ପାଣ୍ଡବ! ତୁମେ ଏହି ଦୋଷରେ ଆବୃତ ହୋଇନାହଁ କି? କାରଣ ଏଠାରେ ଆଙ୍ଗିରସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗାଇତ ଏହି ଉପଦେଶମୟ ଗାଥାକୁ ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଣିଛୁ।

Verse 6

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । निर्विकाराः क्रियाः सर्वाः स तीर्थफलमश्नुते

ଯାହାର ହାତ, ପାଦ ଓ ମନ ସୁସଂୟତ, ଏବଂ ଯାହାର ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ବିକାର-ରହିତ—ସେଇ ସତ୍ୟରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ଭୋଗ କରେ।

Verse 7

तदिदं हृदि धार्यं ते किं वा त्वं तात मन्यसे । भ्राता युधिष्ठिरो यस्य सखा यस्य स केशवः

ଏହିପରି ଏହି ଉପଦେଶକୁ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କର। କହ, ପ୍ରିୟ—ଯାହାର ଭାଇ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏବଂ ସଖା କେଶବ, ସେ କ’ଣ ଭାବିବ?

Verse 8

पुनरेतत्समुचितं यद्विप्रैः शिक्षणं नृणाम् । वयं हि धर्मगुरवः स्थापितास्तेन विष्णुना

ପୁନଶ୍ଚ ଏହା ଯଥୋଚିତ—ବିପ୍ରମାନେ ଲୋକଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତୁ; କାରଣ ଆମେ ଧର୍ମର ଗୁରୁ, ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ବିଷ୍ଣୁ ଆମକୁ ସେହି ପଦରେ ସ୍ଥାପିତ କରିଛନ୍ତି।

Verse 9

विष्णुना चात्र श्रृणुमो गीतां गाथां द्विजान्प्रति

ଏଠାରେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ବିଷ୍ଣୁ ଗାଇଥିବା ଗାଥାଟି ଆମେ ଶୁଣୁଛୁ।

Verse 10

यस्यामलामृतयशःश्रवणावगाहः सद्यः पुनाति जगदा श्वपचाद्विकुंठः । सोहं भवद्भिरुपलब्ध सुतीर्थकीर्तिश्छद्यां स्वबाहुमपि यः प्रतिकूलवर्ती

ବିକୁଣ୍ଠଙ୍କ ନିର୍ମଳ, ଅମୃତସମ ଯଶକୁ ଶ୍ରବଣ-ରୂପ ସ୍ନାନରେ ଅବଗାହନ କଲେ, ଜଗତ ଶ୍ୱପଚ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପବିତ୍ର ହୁଏ—ସେଇ ମୁଁ; ତୁମେ ଯାହାକୁ ସୁତୀର୍ଥକୀର୍ତିବାନ୍ ଭାବେ ଜାଣ; ଏବଂ ଯଦି ମୋର ନିଜ ବାହୁ ଧର୍ମବିରୋଧୀ ହୁଏ, ତେବେ ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ କାଟିଦେବି।

Verse 11

प्रियं च पार्थ ते ब्रूमो येषां कुशलकामुकः । सर्वे कुशलिनस्ते च यादवाः पांडवास्तथा

ହେ ପାର୍ଥ, ତୁମକୁ ପ୍ରିୟ ବାର୍ତ୍ତା କହୁଛୁ—ଯାହାଙ୍କ କୁଶଳ ତୁମେ ଚାହୁଁଛ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ କୁଶଳ-ମଙ୍ଗଳରେ ଅଛନ୍ତି; ଯାଦବ ଓ ପାଣ୍ଡବ—ଦୁହେଁ।

Verse 12

अधुना भीमसेनेन कुरूणामुपतापकः । शासनाद्धृतराष्ट्रस्य वीरवर्मा नृपो हतः

ଏମାତ୍ରେ ଭୀମସେନ—କୁରୁମାନଙ୍କୁ ଉପତାପ ଦେଉଥିବା—ବୀରବର୍ମା ରାଜାଙ୍କୁ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ବଧ କରିଛନ୍ତି।

Verse 13

स हि राज्ञामजेयोऽभूद्यथापूर्वं बलिर्बली । कंटकं कंटकेनेव धृतराष्ट्रो जिगाय तम्

ସେ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଜେୟ ଥିଲା, ପୂର୍ବକାଳର ପ୍ରବଳ ବଳି ପରି; ତଥାପି ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ତାକୁ ଜିତିଲେ—କଣ୍ଟକକୁ କଣ୍ଟକରେ ଉଠାଇବା ପରି।

Verse 14

इत्यादिनारदप्रोक्तां वाचमाकर्ण्य फाल्गुनः । अतीव मुदितः प्राह तेषामकुशलं कुतः

ନାରଦଙ୍କ ଏହିପରି ବାଣୀ ଶୁଣି ଫାଲ୍ଗୁନ (ଅର୍ଜୁନ) ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ କହିଲେ—“ସେମାନଙ୍କୁ ଅମଙ୍ଗଳ କେଉଁଠୁ ହେବ?”

Verse 15

ये ब्राह्मणमते नित्यं ये च ब्राह्मणपूजकाः । अहं च शक्त्या नियतस्तीर्थानि विचरन्ननु

ଯେମାନେ ନିତ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମତକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଯେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା-ସେବା କରନ୍ତି; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମୋ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ନିୟତ ଭାବେ ତୀର୍ଥମାନେ ପରିଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା…

Verse 16

आगतस्तीर्थमेतद्धि प्रमोदोऽतीव मे हृदि । तीर्थानां दर्शनं धन्यमवगाहस्ततोऽधिकः

ନିଶ୍ଚୟ ମୁଁ ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚିଛି; ମୋ ହୃଦୟ ଅତ୍ୟଧିକ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ତୀର୍ଥଦର୍ଶନ ଧନ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ତାହାରେ ସ୍ନାନ-ଅବଗାହନ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଫଳଦାୟକ।

Verse 17

माहात्म्यश्रवणं तस्मादौर्वोपि मुनिरब्रवीत् । तदहं श्रोतुमिच्छामि तीर्थस्यास्य गुणान्मुने

ଏହି କାରଣରୁ ଔର୍ବ ମୁନି ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣ କରିବାକୁ କହିଥିଲେ। ତେଣୁ, ହେ ମୁନେ, ମୁଁ ଏହି ତୀର୍ଥର ଗୁଣମହିମା ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।

Verse 18

एतेनैव श्राव्यमेतद्यत्त्वयांगीकृतं मुने । त्वं हि त्रिलोकीं विचरन्वेत्सि सर्वां हि सारताम्

ହେ ମୁନେ, ଆପଣ ଅଙ୍ଗୀକାର କରିଥିବାରୁ ଏହି କଥା ନିଶ୍ଚୟ ଶ୍ରାବ୍ୟ। କାରଣ ଆପଣ ତ୍ରିଲୋକୀରେ ବିଚରଣ କରି ସମସ୍ତର ସାରତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି।

Verse 19

तदेतत्सर्वतीर्थेभ्योऽधिकं मन्ये त्वदा हृतम्

ଏହିପରି ମୁଁ ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥଠାରୁ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ମନେ କରେ—ଏହି ମହିମା ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ।

Verse 20

नारद उवाच । उचितं तव पार्थैतद्यत्पृच्छसि गुणिन्गुणान् । गुणिनामेव युज्यन्ते श्रोतुं धर्मोद्भवा गुणाः । साधूनां धर्मश्रवणैः कीर्तनैर्याति चान्वहम्

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ପାର୍ଥ, ଗୁଣୀଜନଙ୍କ ଗୁଣ ବିଷୟରେ ପଚାରିବା ତୁମ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ। ଧର୍ମରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଗୁଣ ଶୁଣିବା ଗୁଣୀମାନଙ୍କୁ ହିଁ ଶୋଭେ। ସାଧୁଜନ ଧର୍ମଶ୍ରବଣ ଓ ଧର୍ମକୀର୍ତନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଦିନ ଉନ୍ନତି ପାଆନ୍ତି।

Verse 21

पापानामसदालापैरायुर्याति यथान्वहम् । तदहं कीर्तयिष्यामि तीर्थस्यास्य गुणान्बहून्

ଯେପରି ପାପୀମାନେ ଅସତ୍ ଓ ନିରର୍ଥକ କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ ଦିନକୁ ଦିନ ଆୟୁଷ୍ୟ କ୍ଷୟ କରନ୍ତି, ସେପରି ମୁଁ ଏବେ ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ଅନେକ ଗୁଣ କୀର୍ତ୍ତନ କରିବି।

Verse 22

यथा श्रुत्वा विजानासि युक्तमंगीकृतं मया । पुराहं विचरन्पार्थ त्रिलोकीं कपिलानुगः

ଯେପରି ଶୁଣି ତୁମେ ବୁଝିପାରିବ ଯେ ମୋର ଅଙ୍ଗୀକାର ଯୁକ୍ତିସଂଗତ—ହେ ପାର୍ଥ, ପୂର୍ବେ ମୁଁ କପିଲଙ୍କ ଅନୁଗାମୀ ହୋଇ ତ୍ରିଲୋକୀରେ ବିଚରଣ କରୁଥିଲି।

Verse 23

गतवान्ब्रह्मणो लोकं तत्रापश्यं पितामहम् । स हि राजर्षिदेवर्षिमूर्तामूर्तैः सुसंवृतः

ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଗଲି ଏବଂ ସେଠାରେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖିଲି। ସେ ରାଜର୍ଷି ଓ ଦେବର୍ଷିମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା—ମୂର୍ତ୍ତ ଓ ଅମୂର୍ତ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା—ସୁଭଳି ଘେରାଯାଇଥିଲେ।

Verse 24

विभाति विमलो ब्रह्मा नक्षत्रैरुडुराडिव । तमहं प्रणिपत्याथ चक्षुषा कृतस्वागतः

ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମା ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲି; ତାପରେ ସେ କୃପାମୟ ସ୍ୱୀକୃତିଦୃଷ୍ଟିରେ ମୋତେ ସ୍ୱାଗତ କଲେ।

Verse 25

उविष्टः प्रमुदितः कपिलेन सहैव च । एतस्मिन्नंतरे तत्र वार्तिकाः समुपागताः

ମୁଁ କପିଲଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଥିଲି; ସେଇ ମହୁର୍ତ୍ତରେ ସେଠାକୁ ସମ୍ବାଦ ବହନକାରୀ ଦୂତମାନେ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 26

प्रहीयंते हि ते नित्यं जगद्द्रष्टुं हि ब्रह्मणा । कृतप्रणामानथ तान्समासीनान्पितामहः

ସେମାନେ ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜଗତ୍‌ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ପ୍ରେରିତ ହୁଅନ୍ତି। ତେବେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଆସୀନ ଦେଖି (କହିଲେ)।

Verse 27

चक्षुषामृतकल्पेन प्लावयन्निव चाब्रवीत् । कुत्र कुत्र विचीर्णं वो दृष्टं श्रुतमथापि वा

ଅମୃତସଦୃଶ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଯେନ ତାଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଉଥିବା ପରି ସେ କହିଲେ—“ତୁମେ କେଉଁ କେଉଁଠି ଘୁରିଲ? ପଥେ କ’ଣ ଦେଖିଲ, କିମ୍ବା କ’ଣ ଶୁଣିଲ?”

Verse 28

किंचिदेवाद्भुतं ब्रूत श्रवणाद्येन पुण्यता । एवमुक्ते भगवता तेषां यः प्रवरो मतः

“ଶୁଣିଲେ ପୁଣ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହେବ ଏମିତି କିଛି ସତ୍ୟ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା କହ।” ଭଗବାନ ଏପରି କହିବା ପରେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଉଥିଲେ, ସେ ଆଗକୁ ଆସିଲେ।

Verse 29

सुश्रवानाम ब्रह्माणं प्रणिपत्येदमूचिवान् । प्रभोरग्रे च विज्ञप्तिर्यथा दीपो रवेस्तथा

ସୁଶ୍ରବା ନାମକ ଜଣେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ—“ପ୍ରଭୋ! ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମୋର ବିଜ୍ଞପ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ମୁଖରେ ଦୀପ ପରି।”

Verse 30

तथापि खलु वाच्यं मे परार्थं प्रेरितेन ते । मुनिः कात्यायनोनाम श्रुत्वा धर्मान्पुनर्बहून्

“ତଥାପି, ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ପରମାର୍ଥ ପାଇଁ ମୋତେ କହିବାକୁ ହେବ। କାତ୍ୟାୟନ ନାମକ ଜଣେ ମୁନି ଅଛନ୍ତି; ସେ ପୁନଃପୁନଃ ଅନେକ ଧର୍ମୋପଦେଶ ଶୁଣିଛନ୍ତି…”

Verse 31

सारजिज्ञासया तस्थावेकांगुष्ठः शतं समाः । ततः प्रोवाच तं दिव्या वाणी कात्यायन श्रृणु

ସାରତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବା ଜିଜ୍ଞାସାରେ ସେ ଏକ ପାଦର ଅଙ୍ଗୁଠି ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଶତ ବର୍ଷ ତପ କଲା। ତାପରେ ଦିବ୍ୟବାଣୀ କହିଲା— “କାତ୍ୟାୟନ, ଶୁଣ।”

Verse 32

पुण्ये सरस्वतीतीरे पृच्छ सारस्वतं मुनिम् । स ते सारं धर्मसाध्यं धर्मज्ञोऽभिवदिष्यति

ପୁଣ୍ୟ ସରସ୍ୱତୀ ତୀରରେ ସାରସ୍ୱତ ମୁନିଙ୍କୁ ପଚାର। ସେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଧର୍ମଦ୍ୱାରା ସାଧ୍ୟ ସାରତତ୍ତ୍ୱ ତୋତେ କହିବେ।

Verse 33

इति श्रुत्वा मुनिवरो मुनिश्रेष्ठमुपेत्य तम् । प्रणम्य शिरसा भूमौ पप्रच्छेदं हृदि स्थितम्

ଏହା ଶୁଣି ମୁନିବର ସେହି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ଭୂମିରେ ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରି, ହୃଦୟରେ ଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିଲେ।

Verse 34

सत्यं केचित्प्रशंसंतितपः शौचं तथा परे । सांख्यं केचित्प्रशंसंति योगमन्ये प्रचक्षते

କେହି ସତ୍ୟକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ତପ ଓ ଶୌଚକୁ। କେହି ସାଂଖ୍ୟକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ଯୋଗକୁ ପରମ ପଥ କହନ୍ତି।

Verse 35

क्षमां केचित्प्रशंसंति तथैव भृशमार्ज्जवम् । केचिन्मौनं प्रशंसंति केचिदाहुः परं श्रुतम्

କେହି କ୍ଷମାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ତଥା ଅତ୍ୟଧିକ ଆର୍ଜବ—ସରଳତାକୁ। କେହି ମୌନକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, କେହି ଶ୍ରୁତି-ଜ୍ଞାନକୁ ପରମ କହନ୍ତି।

Verse 36

सम्यग्ज्ञानं प्रशंसंति केचिद्वैराग्यमुत्तमम् । अग्निष्टोमादिकर्माणि तथा केचित्परं विदुः

କେହି ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, କେହି ପରମ ବୈରାଗ୍ୟକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନନ୍ତି। ଆଉ କେହି ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଆଦି ଯଜ୍ଞକର୍ମକୁ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି।

Verse 37

आत्मज्ञानं परं केचित्समलोष्टाश्मकांचनम् । इत्थं व्यवस्थिते लोके कृत्याकृत्यविधौ जनाः

କେହି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନକୁ ପରମ ମାନନ୍ତି—ଯେଉଁଠାରେ ଢେଲା, ପଥର ଓ ସୁନା ସମାନ ଦିଶେ। ଏଭଳି ଲୋକରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ-ଅକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଧି ବିଷୟରେ ଲୋକେ ଭିନ୍ନ ହୋଇଯାନ୍ତି।

Verse 38

व्यामोहमेव गच्छंति किं श्रेय इति वादिनः । यदेतेषु परं कृत्यम् नुष्ठेयं महात्मभिः

‘କ’ଣ ଶ୍ରେୟ?’ ବୋଲି ତର୍କ କରୁଥିବା ଲୋକେ କେବଳ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ତେଣୁ ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେ ପରମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ସେହିଟି ମହାତ୍ମାମାନେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 39

वक्तुमर्हसि धर्मज्ञ मम सर्वार्थसाधकम्

ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ! ଯାହା ମୋ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସାଧନ କରେ, ସେହି କଥା ଆପଣ କହିବା ଉଚିତ।

Verse 40

सारस्वत उवाच । यन्मां सरस्वती प्राह सारं वक्ष्यामि तच्छृणु । छायाकारं जगत्सर्वमुत्पत्तिक्षयधर्मि च । वारांगनानेत्रभंगस्वद्वद्भंगुरमेव तत्

ସାରସ୍ୱତ କହିଲେ—ସରସ୍ୱତୀ ଯେ ସାରକଥା ମୋତେ କହିଥିଲେ, ସେହିଟି ଏବେ କହୁଛି, ଶୁଣ। ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ଛାୟାସଦୃଶ, ଉତ୍ପତ୍ତି-କ୍ଷୟଧର୍ମୀ; ବାରାଙ୍ଗନାର ଚଞ୍ଚଳ କଟାକ୍ଷଭଙ୍ଗ ପରି ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁର।

Verse 41

धनायुर्यौवनं भोगाञ्जलचंद्रवदस्थिरान् । बुद्ध्या सम्यक्परामृश्य स्थाणुदानं समाश्रयेत्

ଧନ, ଆୟୁ, ଯୌବନ ଓ ଭୋଗ ଜଳରେ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରତିବିମ୍ବ ପରି ଅସ୍ଥିର। ବିବେକବୁଦ୍ଧିରେ ସମ୍ୟକ୍ ବିଚାର କରି ସ୍ଥାଣୁ (ଶିବ) ନିମିତ୍ତ ଦାନର ଆଶ୍ରୟ ନେବା ଉଚିତ।

Verse 42

दानवान्पुरुषः पापं नालं कर्तुमिति श्रुतिः । स्थाणुभक्तो जन्ममृत्यू नाप्नोतीति श्रुति स्तथा

ଶ୍ରୁତି କହେ—ଦାନବାନ୍ ପୁରୁଷ ପାପ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ। ତଥା ଶ୍ରୁତି କହେ—ସ୍ଥାଣୁ (ଶିବ) ଭକ୍ତ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 43

सावर्णिना च गाथे द्वे कीर्तिते श्रृणु ये पुरा । वृषो हि भगवान्धर्मो वृषभो यस्य वाहनम्

ସାବର୍ଣ୍ଣି ପୁରା କୀର୍ତ୍ତିତ କରିଥିବା ଏହି ଦୁଇ ଗାଥା ଶୁଣ। ‘ଧର୍ମ ହିଁ ଭଗବାନ୍ ବୃଷ (ବଳଦ); ଏବଂ ଯାହାଙ୍କର ବାହନ ବୃଷଭ…’

Verse 44

पूज्यते स महादेवः स धर्मः पर उच्यते । दुःखावर्ते तमोघोरे धर्माधर्मजले तथा

ସେଇ ମହାଦେବ ପୂଜ୍ୟ—ଏହାକୁ ପରମ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଦୁଃଖର ଆବର୍ତ୍ତରେ, ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ଧକାରରେ, ଏବଂ ଧର୍ମାଧର୍ମ ଜଳରେ (ସେଇ ଶରଣ)।

Verse 45

क्रोधपंके मदग्राहे लोभबुद्बदसंकटे । मानगंभीरपाताले सत्त्वयानविभूषिते

କ୍ରୋଧର ପଙ୍କରେ, ମଦରୂପ ଗ୍ରାହ (ମକର) ମଧ୍ୟରେ, ଲୋଭର ବୁଦ୍ବୁଦର ସଙ୍କଟମୟ ଉଥଳପାଥଳରେ, ଏବଂ ମାନର ଗଭୀର ପାତାଳରେ—ଏହି ସଂସାରସମୁଦ୍ର ଭୟଙ୍କର, ଯଦିଓ ସତ୍ତ୍ୱରୂପ ‘ଯାନ’ ଦ୍ୱାରା ବିଭୂଷିତ ଭାସେ।

Verse 46

मज्जंतं तारयत्येको हरः संसारसागरात् । दानं वृत्तं व्रतं वाचः कीर्तिधर्मौ तथायुषः

ସଂସାର-ସାଗରରେ ଡୁବୁଥିବା ଜୀବକୁ ଏକମାତ୍ର ହର (ଶିବ) ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ଦାନ, ସଦ୍ବୃତ୍ତ, ବ୍ରତ, ବାକ୍-ସଂଯମ, କୀର୍ତ୍ତି, ଧର୍ମ ଏବଂ ଆୟୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଶରଣେ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 47

परोपकरणं कायादसारात्सारमुद्धरेत् । धर्मे रागः श्रुतौ चिंता दाने व्यसनमुत्तमम्

ନଶ୍ୱର ଦେହର ଅସାରରୁ ସାର ଉଦ୍ଧାର କରିବା ଉଚିତ—ପରୋପକାର। ଧର୍ମରେ ରାଗ, ଶ୍ରୁତି-ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଚିନ୍ତନ, ଦାନରେ ଉତ୍ତମ ଆସକ୍ତି—ଏହିମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 48

इंद्रियार्थेषु वैराग्यं संप्राप्तं जन्मनः फलम् । देशेऽस्मिन्भारते जन्म प्राप्य मानुष्यमध्रुवम्

ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ପ୍ରତି ବୈରାଗ୍ୟ ହେଉଛି ଜନ୍ମର ସତ୍ୟ ଫଳ। ଏହି ଭାରତଦେଶରେ ଜନ୍ମ ପାଇ ଅଧ୍ରୁବ ମାନବଜୀବନ ଲଭି, ପରମାର୍ଥ ପାଇଁ ଯତ୍ନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 49

न कुर्यादात्मनः श्रेयस्तेनात्मा वंचतश्चिरम् । देवासुराणां सर्वेषां मानुष्यमतिदुर्लभम्

ଯଦି ମଣିଷ ନିଜ ଶ୍ରେୟସ୍ ସାଧନ କରେନାହିଁ, ତେବେ ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ ନିଜକୁ ନିଜେ ଠକେ। ଦେବ ଓ ଅସୁର—ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମାନବଜନ୍ମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 50

तत्संप्राप्य तथा कुर्यान्न गच्छेन्नरकं यथा । सर्वस्य मूलं मानुष्यं तथा सर्वार्थसाधकम्

ସେହି ମାନବଜନ୍ମ ପାଇ ଏମିତି ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ ଯେ ନରକକୁ ଯିବାକୁ ନ ପଡ଼େ। ମାନବଜୀବନ ସମସ୍ତର ମୂଳ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପୁରୁଷାର୍ଥ ସାଧନର ଉପାୟ ମଧ୍ୟ।

Verse 51

यदि लाभे न यत्नस्ते मूलं रक्ष प्रयत्नतः । महता पुण्यमूल्येन क्रीयते कायनौस्त्वया

ଅଧିକ ଲାଭ ପାଇଁ ତୁମେ ଯଦି ଯତ୍ନ ନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୂଳଧନକୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ରକ୍ଷା କର। କାରଣ ଏହି ‘ଦେହ-ନୌକା’ ତୁମେ ମହା ପୁଣ୍ୟମୂଲ୍ୟ ଦେଇ ପାଇଛ।

Verse 52

गंतुं दुःखोदधेः पारं तर यावन्न भिद्यते । अविकारिशरीरत्वं दुष्प्राप्यं वै ततः

ଦୁଃଖ-ସମୁଦ୍ରର ପାରକୁ ଯିବାକୁ, ଏହି ସାଧନରୂପ ଦେହ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭଙ୍ଗ ହୋଇନାହିଁ ଯାଏଁ, ସେଯାଏଁ ପାର ହୋଇଯାଅ। କାରଣ ପରେ ବିକାରରହିତ ଦେହ-ଅବସ୍ଥା ଲଭ୍ୟ ହେବା ନିଶ୍ଚୟ ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 53

नापक्रामति संसारादात्महा स नराधमः । तपस्तप्यन्ति यतयो जुह्वते चात्र यज्विनः । दानानि चात्र दीयंते परलोकार्थमादरात्

ଯେ ସଂସାରରୁ ଅପକ୍ରମ କରେନାହିଁ, ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାର ହନ୍ତା—ସେ ନରାଧମ। ଏଠାରେ ଯତିମାନେ ତପ କରନ୍ତି, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାମାନେ ହୋମରେ ଆହୁତି ଦିଅନ୍ତି, ଏବଂ ପରଲୋକାର୍ଥେ ଆଦରସହ ଦାନ ଦିଆଯାଏ।

Verse 54

कात्यायन उवाच । दानस्य तपसो वापि भगवन्किं च दुष्करम् । किं वा महत्फलं प्रेत्य सारस्वत ब्रवीहि तत्

କାତ୍ୟାୟନ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍! ଦାନ ଓ ତପ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକୃତରେ କେଉଁଟି ଅଧିକ ଦୁଷ୍କର? ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କେଉଁଟି ମହାଫଳ ଦିଏ? ହେ ସାରସ୍ୱତ, ତାହା କହନ୍ତୁ।

Verse 55

सारस्वत उवाच । न दानाद्दुष्करतरं पृथिव्यामस्ति किंचन । मुने प्रत्यक्षमेवैतद्दृश्यते लोकसाक्षिकम्

ସାରସ୍ୱତ କହିଲେ—ହେ ମୁନେ! ପୃଥିବୀରେ ଦାନଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଷ୍କର କିଛି ନାହିଁ। ଏହା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ—ଏହାର ସାକ୍ଷୀ ସ୍ୱୟଂ ଲୋକ।

Verse 56

परित्यज्य प्रियान्प्राणान्धनार्थे हि महाभयम् । प्रविशंति महालोभात्समुद्रमटवीं गिरिम्

ଧନ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ପ୍ରାଣକୁ ମଧ୍ୟ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ମହାଲୋଭରେ ମୋହିତ ଲୋକେ ମହାଭୟକର ବିପଦରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି—ସମୁଦ୍ର, ଅଟବୀ ଓ ପର୍ବତରେ।

Verse 57

सेवामन्ये प्रपद्यंते श्ववृत्तिरिति या स्मृता । हिंसाप्रायां बहुक्लेशां कृषिं चैव तथा परे

କେହି ସେବାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, ଯାହା ସ୍ମୃତିରେ ‘ଶ୍ୱବୃତ୍ତି’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଅନ୍ୟେ ହିଂସାପ୍ରାୟ ଓ ବହୁ କ୍ଲେଶଭରା କୃଷିକାର୍ଯ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

Verse 58

तस्य दुःखार्जितस्येह प्राणेभ्योपि गरीयसः । आयासशतलब्धस्य परित्यागः सुदुष्करः

ଏଠାରେ ଦୁଃଖରେ ଅର୍ଜିତ ଧନ ପ୍ରାଣଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ହୁଏ; ଶତଶତ ପରିଶ୍ରମରେ ଲଭ୍ୟ ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର।

Verse 59

यद्ददाति यदश्नाति तदेव धनिनो धनम् । अन्ये मृतस्य क्रीडंति दारैरपि धनैरपि

ଧନୀର ସତ୍ୟ ଧନ ହେଉଛି ସେ ଯେତେ ଦାନ କରେ ଓ ଯେତେ ଭୋଗ କରେ ସେତେଇ; ସେ ମରିଗଲେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଧନ ଓ ପରିବାର ସହ ଅନ୍ୟେ କ୍ରୀଡ଼ା କରନ୍ତି।

Verse 60

अहन्यहनि याचंतमहं मन्ये गुरुं यथा । मार्जनं दर्पणस्येव यः करोति दिनेदिने

ଯେ ଦିନେଦିନେ ଯାଚନା କରେ, ମୁଁ ତାକୁ ଗୁରୁ ବୋଲି ମନେ କରେ; ସେ ଦର୍ପଣକୁ ପ୍ରତିଦିନ ମାର୍ଜନ କରିବା ପରି, ଦିନେଦିନେ ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧି କରାଏ।

Verse 61

दीयमानं हि नापैति भूय एवाभिवर्धते । कूप उत्सिच्यमानो हि भवेच्छुद्धो बहूदकः

ଯାହା ଦାନ ଦିଆଯାଏ ତାହା କମେ ନାହିଁ; ବରଂ ଅଧିକ ବଢ଼େ। ଯେପରି କୂଆକୁ ନିୟମିତ ଭାବେ ପୁରଣ କଲେ ସେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଜଳରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।

Verse 62

एकजन्मसुखस्यार्थे सहस्राणि विलापयेत् । प्राज्ञो जन्मसहस्रेषु संचिनोत्येकजन्मनि

ଏକ ଜନ୍ମର ସୁଖ ପାଇଁ ମଣିଷ ହଜାର (ଜନ୍ମର) ସଞ୍ଚୟ ନଷ୍ଟ କରେ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଜ୍ଞ ଏକ ଜନ୍ମରେ ଏମିତି ପୁଣ୍ୟ ସଞ୍ଚୟ କରେ ଯାହା ହଜାର ଜନ୍ମକୁ ଧାରଣ କରେ।

Verse 63

मूर्खो हि न ददात्यर्थानिह दारिद्र्यशंकया । प्राज्ञस्तु विसृजत्यर्थानमुत्र तस्य शंकया

ମୂର୍ଖ ଏଠାରେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଭୟରୁ ଧନ ଦାନ କରେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଜ୍ଞ ପରଲୋକରେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଶଙ୍କାରୁ ଧନ ତ୍ୟାଗ କରେ।

Verse 64

किं धनेन करिष्यंति देहिनो भंगुराश्रयाः । यदर्थं धनमिच्छंति तच्छरीरमशाश्वतम्

ଭଙ୍ଗୁର ଆଶ୍ରୟରେ ଥିବା ଦେହଧାରୀମାନେ ଧନରେ କ’ଣ କରିବେ? ଯେ ଶରୀର ପାଇଁ ସେମାନେ ଧନ ଚାହାନ୍ତି, ସେଇ ଶରୀର ହିଁ ଅଶାଶ୍ୱତ।

Verse 65

अक्षरद्वयमभ्यस्तं नास्तिनास्तीति यत्पुरा । तदिदं देहिदेहिति विपरीतमुपस्थितम्

ପୂର୍ବେ ଅଭ୍ୟାସ ଥିଲା ଦୁଇ ଅକ୍ଷର—‘ନାସ୍ତି, ନାସ୍ତି’। ଏବେ ସେଇ ଯୁଗଳ ଉଲ୍ଟା ହୋଇ ‘ଦେହି, ଦେହି’—‘ଦିଅ, ଦିଅ’—ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛି।

Verse 66

बोधयंति च यावंतो देहीति कृपणं जनाः । अवस्थेयमदानस्य मा भूदेवं भवानपि

ଯେତେ ଲୋକ କୃପଣକୁ ‘ଦେ’ ବୋଲି ବୁଝାନ୍ତୁ, ତଥାପି ନ ଦେବାର ଅପମାନ ରହିଯାଏ। ତୁମର ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଗତି ନ ହେଉ।

Verse 67

दातुरेवोपकाराय वदत्यर्थीति देहि मे । यस्माद्दाता प्रयात्यूर्ध्वमधस्तिष्ठेत्प्रतिग्रही

ଅର୍ଥୀ ‘ମୋତେ ଦିଅ’ ବୋଲି କହେ, ତାହା ଦାତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ; କାରଣ ଦାତା ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଯାଏ, କେବଳ ଗ୍ରହୀତା ତଳେ ରହିଯାଏ।

Verse 68

दरिद्रा व्याधिता मूर्खाः परप्रेष्यकराः सदा । अदत्तदानाज्जायंते दुःखस्यैव हि भाजनाः

ଦାନ ନ ଦେବାରୁ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ରୋଗ, ମୂର୍ଖତା ଓ ସଦା ପରାଧୀନ ସେବା ଜନ୍ମେ; ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଃଖର ପାତ୍ର ହୁଅନ୍ତି।

Verse 69

धनवंतमदातारं दरिद्रं वाऽतपस्विनम् । उभावंभसि मोक्तव्यौ कंठे बद्धा महाशिलाम्

ଧନୀ ହୋଇ ଦାନ ନ ଦେବା ଲୋକ ଓ ଗରିବ ହୋଇ ତପ ନ କରୁଥିବା ଲୋକ—ଦୁହେଁଙ୍କୁ ଗଳାରେ ବଡ଼ ପଥର ବାନ୍ଧି ପାଣିରେ ଛାଡ଼ିବା ଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 70

शतेषु जायते शूरः सहस्रेषु च पंडितः । वक्ता शतसहस्रेषु दाता जायेत वा न वा

ଶତେଷୁ ଏକ ଶୂର ଜନ୍ମେ, ସହସ୍ରେଷୁ ଏକ ପଣ୍ଡିତ; ଶତସହସ୍ରେଷୁ ଏକ ବକ୍ତା—କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ଦାତା ଜନ୍ମେ କି ନ ଜନ୍ମେ, ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 71

गोभिर्विप्रैश्च वेदैश्च सतीभिः सत्यवादिभिः । अलुब्धैर्दानशीलैश्च सप्तभिर्धार्यते मही

ଗୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବେଦ, ପତିବ୍ରତା ସତୀ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ନିର୍ଲୋଭ ଓ ଦାନଶୀଳ—ଏହି ସାତଜଣ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ଧାରିତ ହୁଏ।

Verse 72

शिबिरौशीनरोङ्गानि सुतं च प्रियमौरसम् । ब्राह्मणार्थमुपाकृत्य नाकपृष्ठमितो गतः

ଉଶୀନରପୁତ୍ର ଶିବି ବ୍ରାହ୍ମଣାର୍ଥେ ନିଜ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ଓ ପ୍ରିୟ ଔରସ ପୁତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି, ଏଠାରୁ ସ୍ୱର୍ଗଶିଖରକୁ ଗଲେ।

Verse 73

प्रतर्द्दनः काशिपति प्रदाय नयने स्वके । ब्राह्मणायातुलां कीर्तिमिह चामुत्र चाश्नुते

କାଶୀପତି ପ୍ରତର୍ଦ୍ଦନ ନିଜ ଦୁଇ ନୟନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରି, ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁହିଁଠାରେ ଅତୁଳ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କଲେ।

Verse 74

निमी राष्ट्रं च वैदेहो जामदग्न्यो वसुंधराम् । ब्राह्मणेभ्यो ददौ चापि गयश्चोर्वीं सपत्तनाम्

ବୈଦେହ ନିମି ନିଜ ରାଜ୍ୟ ଦାନ କଲେ; ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ (ପରଶୁରାମ) ପୃଥିବୀକୁ ଦାନ କଲେ; ଗୟ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭର ରାଜସ୍ୱସହିତ ଭୂମି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 75

अवर्षति च पर्जन्ये सर्वभूतनिवासकृत् । वसिष्ठो जीवयामास प्रजापतिरिव प्रजाः

ମେଘ ବର୍ଷା ନ କରିବାବେଳେ, ସର୍ବଭୂତ-ନିବାସର ରକ୍ଷକ ବଶିଷ୍ଠ ପ୍ରଜାପତି ପରି ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ପୋଷି ଜୀବିତ ରଖିଲେ।

Verse 76

ब्रह्मदत्तश्च पांचाल्यो राजा बुद्धिमतां वरः । निधिं शंखं द्विजाग्र्येभ्यो दत्त्वा स्वर्गमवाप्तवान्

ପାଞ୍ଚାଳର ରାଜା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କୁ ‘ଶଙ୍ଖ’ ନାମକ ନିଧି ଦାନ କରି ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

Verse 77

सहस्रजिच्च राजर्षिः प्राणानिष्टान्महायशाः । ब्राह्मणार्थे परित्यज्य गतो लोकाननुत्तमान्

ମହାଯଶସ୍ବୀ ରାଜର୍ଷି ସହସ୍ରଜିତ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ପ୍ରାଣକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ଅନୁତ୍ତମ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଗଲେ।

Verse 78

एते चान्ये च बहवः स्थाणोर्दानेन भक्तितः । रुद्रलोकं गता नित्यं शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः

ଏମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକେ ଭକ୍ତିସହିତ ସ୍ଥାଣୁ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଦାନ ଅର୍ପଣ କରି ରୁଦ୍ରଲୋକକୁ ଗଲେ—ନିତ୍ୟ ଶାନ୍ତାତ୍ମା ଓ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ହୋଇ।

Verse 79

एषां प्रतिष्ठिता कीर्तिर्यावत्स्थास्यति मेदिनी । इति संचिंत्य सारार्थी स्थाणुदानपरो भव

ଏମାନଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କୀର୍ତ୍ତି ପୃଥିବୀ ଯେତେଦିନ ରହିବ ସେତେଦିନ ରହିବ—ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ହେ ସାରାର୍ଥୀ, ସ୍ଥାଣୁ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ଦାନରେ ପରାୟଣ ହେଉ।

Verse 80

सोऽपि मोह परित्यज्य तथा कात्यायनोऽभवत्

ସେ ମଧ୍ୟ ମୋହକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ସେହିପରି କାତ୍ୟାୟନ ପରମ୍ପରାର ସତ୍ୟ ଅନୁୟାୟୀ ହେଲା।

Verse 81

नारद उवाच । एवं सुश्रवसा प्रोक्तां कथामाकर्ण्य पद्मभूः । हर्षाश्रुसंयुतोऽतीव प्रशशंस मुहुर्मुहुः

ନାରଦ କହିଲେ—ସୁଶ୍ରବସ କହିଥିବା ଏହି କଥା ଶୁଣି ପଦ୍ମଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ହର୍ଷାଶ୍ରୁରେ ପ୍ରପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ପୁନଃପୁନଃ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।

Verse 82

साधु ते व्याहृतं वत्स एवमेतन्न चान्यथा । सत्यं सारस्वतः प्राह सत्या चैवं तथा श्रुतिः

ବତ୍ସ, ତୁମେ ଭଲ କହିଛ—ଏହିପରି ହିଁ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ସାରସ୍ୱତ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି, ଶ୍ରୁତି ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ସତ୍ୟ ବୋଲି ସ୍ଥାପନ କରେ।

Verse 83

दानं यज्ञानां वरूथं दक्षिणा लोके दातारंसर्वभूतान्युपजीवंति दानेनारातीरंपानुदंत दानेन द्विषंतो मित्रा भवंति दाने सर्वं प्रतिष्ठितं तस्माद्दानं परमं वदंतीति

ଦାନ ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କର ରକ୍ଷାକବଚ, ଲୋକରେ ପବିତ୍ର ଦକ୍ଷିଣା। ଦାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦାତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଦାନରେ ଆପଦ ଦୂର ହୁଏ, ଦାନରେ ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟ ମିତ୍ର ହୁଏ। ସବୁ କିଛି ଦାନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ତେଣୁ ଦାନକୁ ପରମ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

Verse 84

संसारसागरे घोरे धर्माधर्मोर्मिसंकुले । दानं तत्र निषेवेत तच्च नौरिव निर्मितम्

ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମର ତରଙ୍ଗରେ ଉଥଳପାଥଳ ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାରସାଗରରେ ଦାନକୁ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଏହା ପାର କରାଇବା ପାଇଁ ନୌକା ପରି ନିର୍ମିତ।

Verse 85

इति संचिंत्य च मया पुष्करे स्थापिता द्विजाः । गङ्गायमुनयोर्मध्ये मध्यदेशे द्विजाः सृते

ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି ମୁଁ ପୁଷ୍କରରେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ (ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ) ସ୍ଥାପନ କଲି; ଏବଂ ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ମଧ୍ୟଦେଶରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବସାଯାଇଥିଲେ।

Verse 86

स्थापिताः श्रीहरिभ्यां तु श्रीगौर्या वेदवित्तमाः । रुद्रेण नागराश्चैव पार्वत्या शक्तिपूर्भवाः

ପୂଜ୍ୟ ଦୁଇ ହରି ଓ ଶୁଭ ଗୌରୀ ବେଦବିଦ୍ୟାର ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ରୁଦ୍ର ନାଗରମାନଙ୍କୁ ବସାଇଲେ, ପାର୍ବତୀ ଶକ୍ତିପୁର-ଉଦ୍ଭବମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାପିଲେ।

Verse 87

श्रीमाले च तथा लक्ष्म्या ह्येवमादिसुरोत्तमैः । नानाग्रहाराः संदत्ता लोकोद्धरणकांक्षया

ଏହିପରି ଶ୍ରୀମାଳରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟ ଦେବୋତ୍ତମମାନେ ଲୋକୋଦ୍ଧାର ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ଅନେକ ଅଗ୍ରହାର (ଦାନଗ୍ରାମ) ପ୍ରଦାନ କଲେ।

Verse 88

न हि दानफले कांक्षा काचिन्नऽस्ति सुरोत्तमाः । साधुसंरक्षणार्थं हि दानं नः परिकीर्तितम्

ହେ ଦେବୋତ୍ତମମାନେ! ଦାନର ଫଳ ପାଇଁ ଆମର କୌଣସି ଆକାଙ୍କ୍ଷା ନାହିଁ; ଆମ ଦାନ ସାଧୁମାନଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣାର୍ଥେ ବୋଲି ପରିକୀର୍ତିତ।

Verse 89

ब्राह्मणाश्च कृतस्थाना नानाधर्मोपदेशनैः । समुद्धरंति वर्णांस्त्रींस्ततः पूज्यतमा द्विजाः

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ, ନାନା ଧର୍ମୋପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ତିନି ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସର୍ବାଧିକ ପୂଜ୍ୟ।

Verse 90

दानं चतुर्विधं दानमुत्सर्गः कल्पितं तथा । संश्रुतं चेति विविधं तत्क्रमात्परिकीर्तितम्

ଦାନ ଚାରି ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି—(୧) ଦାନ, (୨) ଉତ୍ସର୍ଗ, (୩) କଳ୍ପିତ, ଏବଂ (୪) ସଂଶ୍ରୁତ; ଏହା କ୍ରମକ୍ରମେ ପରିକୀର୍ତିତ।

Verse 91

वापीकूपतडागानां वृक्षविद्यासुरौकसाम् । मठप्रपागृहक्षेत्रदानमुत्सर्ग इत्यसौ

ବାଉଡ଼ି/କୂଆ, କୂପ, ପୋଖରୀ, ବୃକ୍ଷ, ବିଦ୍ୟାସ୍ଥାନ ଓ ଦେବାଳୟ—ତଥା ମଠ, ପାନଶାଳା, ଆଶ୍ରୟଗୃହ ଏବଂ ଭୂମିଦାନ—ଏହି ସମସ୍ତକୁ ‘ଉତ୍ସର୍ଗ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 92

उपजीवन्निमान्यश्च पुण्यं कोऽपि चरेन्नरः । षष्ठमंशं स लभते यावद्यो विसृजेद्द्विजः

ଏହି ଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଜୀବିକା କରୁଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ କିଛି ପୁଣ୍ୟ ପାଏ; ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଦାତା ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦାନ ଫେରାଇ ନେଇନାହାନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ପୁଣ୍ୟର ଷଷ୍ଠାଂଶ ପାଏ।

Verse 93

तदेषामेव सर्वेषां विप्रसंस्थापनं परम् । देवसंस्थापनं चैव धर्मस्तन्मूल एव यत्

ଏହେତୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଦାନମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ହେଉଛି ବିପ୍ରମାନଙ୍କର ସମ୍ୟକ୍ ସଂସ୍ଥାପନ (ପୋଷଣ-ବ୍ୟବସ୍ଥା); ଏବଂ ଦେବସଂସ୍ଥାପନ (ମନ୍ଦିରାରାଧନା) ମଧ୍ୟ। କାରଣ ଧର୍ମ ସେହି ମୂଳରେ ନିହିତ।

Verse 94

देवतायतनं यावद्यावच्च ब्राह्मणगृहम् । तावद्दातुः पूर्वजानां पुण्यांशश्चोपतिष्ठति

ଦେବତାଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘର ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦାତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କୁ ପୁଣ୍ୟାଂଶ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।

Verse 95

एतत्स्वल्पं हि वाणिज्यं पुनर्बहुफलप्रदम् । जीर्णोद्धारे च द्विगुणमेतदेव प्रकीर्तितम्

ଏହି ‘ବାଣିଜ୍ୟ’ ପ୍ରୟାସରେ ସ୍ୱଳ୍ପ, କିନ୍ତୁ ଫଳରେ ବହୁତ ବଡ଼; ଏବଂ ଜୀର୍ଣ୍ଣୋଦ୍ଧାରରେ (ଜର୍ଜରିତର ପୁନଃସ୍ଥାପନରେ) ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱିଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 96

तस्मादिदं त्वहमपिब्रवीमि सुरसत्तमाः । नास्ति दानसमं किंचित्सत्यं सारस्वतो जगौ

ଏହେତୁ, ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା ଘୋଷଣା କରୁଛି—ଦାନ ସମାନ କିଛି ନାହିଁ। ଏହା ସତ୍ୟ; ଏମିତି ସାରସ୍ୱତ କହିଲେ।

Verse 97

नारद उवाच । इति सारस्वतप्रोक्तां तथा पद्मभुवेरिताम् । साधुसाध्वित्यमोदंत सुराश्चाहं सुविस्मिताः

ନାରଦ କହିଲେ—ସାରସ୍ୱତଙ୍କ ଉକ୍ତି ଏବଂ ପଦ୍ମଭୂ (ବ୍ରହ୍ମା) ଦ୍ୱାରା ସମର୍ଥିତ ସେହି ବାଣୀ ଶୁଣି, ଦେବମାନେ ଓ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମିତ ହୋଇ ‘ସାଧୁ! ସାଧୁ!’ ବୋଲି କହି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲୁ।

Verse 98

ततः सभाविसर्गांते सुरम्ये मेरुमूर्धनि । उपविश्य शिलापृष्ठे अहमेतदचिंतयम्

ତାପରେ ସଭା ବିସର୍ଜିତ ହେବା ପରେ, ସୁରମ୍ୟ ମେରୁଶିଖରରେ ମୁଁ ଶିଳାପୀଠ ଉପରେ ବସି ଏହି ବିଷୟ ଚିନ୍ତା କଲି।

Verse 99

सत्यमाह विरंचिस्तु स किमर्थं तु जीवति । येनैकमपि तद्धृत्तं नैव येन कृतार्थता

‘ବିରଞ୍ଚି (ବ୍ରହ୍ମା) ସତ୍ୟ କହିଲେ; କିନ୍ତୁ ଯେ ଏହି (ଦାନ) କର୍ମର ଏକଟି ମଧ୍ୟ କରେନି ଏବଂ ଜୀବନକୁ କୃତାର୍ଥ କରେନି, ସେ କାହିଁକି ବଞ୍ଚେ?’

Verse 100

तदहं दानपुण्यं हि करिष्यामि कथं स्फुटम् । कौपीनदण्डात्मधनो धनं स्वल्पं हि नास्ति मे

‘ତେବେ ମୁଁ ଦାନପୁଣ୍ୟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ କିପରି ସାଧନ କରିବି? ମୋର ଧନ କେବଳ କୌପୀନ ଓ ଦଣ୍ଡ; ମୋ ପାଖରେ ଅଳ୍ପ ଧନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।’

Verse 101

अनर्हते यद्ददाति न ददाति तथार्हते । अर्हानर्हपरिज्ञानाद्दानधर्मो हि दुष्करः

ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଅନର୍ହକୁ ଦାନ ଦେଇ ଅର୍ହକୁ ଦାନ ନ ଦେଉଛି, ସେତେବେଳେ ଅର୍ହ-ଅନର୍ହ ପରିଚୟ କଠିନ ଥିବାରୁ ଦାନଧର୍ମ ପାଳନ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଷ୍କର ହୁଏ।

Verse 102

देशेकाले च पात्रे च शुद्धेन मनसा तथा । न्यायार्जितं च यो दद्याद्यौवने स तदश्नुते

ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ଦେଶ, କାଳ ଓ ପାତ୍ରକୁ ବିଚାର କରି ନ୍ୟାୟାର୍ଜିତ ଧନ ଯେ ଦାନ କରେ, ସେ ତାହାର ଫଳ ଯୌବନରେ ମଧ୍ୟ ଭୋଗ କରେ।

Verse 103

तमोवृतस्तु यो दद्यात्क्रोधात्तथैव च । भुंक्ते दान फलं तद्धि गर्भस्थो नात्र संशयः

ମୋହର ତମସା ଆବୃତ ହୋଇ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧବଶେ ଯେ ଦାନ କରେ, ସେ ତାହାର ଦାନଫଳ ଗର୍ଭସ୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଭୋଗ କରେ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 104

बालत्वेऽपि च सोऽश्राति यद्दत्तं दम्भकारणात् । दत्तमन्यायतो वित्तं वै चार्थकारणम्

ଦମ୍ଭ ହେତୁ ଯେ ଦାନ କରେ, ସେ ଯୌବନରେ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ଏବଂ ଅନ୍ୟାୟରେ ଅର୍ଜିତ ଧନକୁ ଲୋକିକ ଲାଭ ପାଇଁ ଦାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ପତନ ହିଁ ଆଣେ।

Verse 105

वृद्धत्वे हि समश्राति नरो वै नात्र भविष्यति । तस्माद्देशे च काले च सुपात्रे विधिना नरः । शुभार्जितं प्रयुञ्जीत श्रद्धया शाठ्यवर्जितः

ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଅବନତିକୁ ପାଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଦେଶ, କାଳ ଓ ସୁପାତ୍ରକୁ ବିଚାର କରି, ବିଧିପୂର୍ବକ, ଶୁଭାର୍ଜିତ ଧନକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଓ ଛଳବିହୀନ ହୋଇ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 106

तदेतन्निर्धनत्वाच्च कथं नाम भविष्यति । सत्यमाहुः पुरा वाक्यं पुराणमुनयोऽमलाः

ନିର୍ଧନତାରେ ଏହା କିପରି ସମ୍ଭବ?—ଏମିତି ଲୋକେ ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତି। ତଥାପି ପୁରାତନ ପୁରାଣରେ ନିର୍ମଳ ମୁନିମାନେ କହିଥିବା ବାକ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ସତ୍ୟ।

Verse 107

नाधनस्यास्त्ययं लोको न परश्च कथंचन । अभिशस्तं प्रपश्यंति दरिद्रं पार्श्वतः स्थितम्

ଧନହୀନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ପରଲୋକ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ ବୋଲି ଲାଗେ; ପାଖରେ ଦାଉଁଥିବା ଦରିଦ୍ରକୁ ଲୋକେ ଶାପିତ-ନିନ୍ଦିତ ଭଳି ଦେଖନ୍ତି।

Verse 108

दारिद्र्यं पातकं लोके कस्तच्छंसितुमर्हति । पतितः शोच्यते सर्वैर्निर्धनश्चापि शोच्यते

ଲୋକେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟକୁ ପାପ ଭଳି ମାନନ୍ତି—ଏପରି ଜିନିଷକୁ କିଏ ପ୍ରଶଂସା କରିବ? ପତିତକୁ ସମସ୍ତେ ଦୟା କରନ୍ତି, ନିର୍ଧନକୁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତେ ଦୟା କରନ୍ତି।

Verse 109

यः कृशाश्वः कृशधनः कृशभृत्यः कृशातिथिः । स वै प्रोक्तः कृशोनाम न शरीरकृशः कृशऋ

ଯାହାର ଘୋଡ଼ା କ୍ଷୀଣ, ଧନ କ୍ଷୀଣ, ଭୃତ୍ୟ କ୍ଷୀଣ, ଅତିଥି-ସତ୍କାର କ୍ଷୀଣ—ସେଇ ‘ସତ୍ୟ କ୍ଷୀଣ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କେବଳ ଶରୀରରେ ପତଳା ହେବା କ୍ଷୀଣତା ନୁହେଁ।

Verse 110

अर्थवान्दुष्कुलीनोऽपि लोके पूज्यतमो नरः । शशिनस्तुल्यवंशोऽपि निर्धनः परिभूयते

ଧନ ଥିଲେ ନୀଚ କୁଳର ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୂଜ୍ୟ ମାନନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଚନ୍ଦ୍ର-ସମ ଉତ୍ତମ ବଂଶର ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଯଦି ନିର୍ଧନ ହୁଏ, ତେବେ ସେ ଅପମାନିତ ଓ ତିରସ୍କୃତ ହୁଏ।

Verse 111

ज्ञानवृद्धास्तपोवृद्धा ये च वृद्धा बहुश्रुताः । ते सर्वे धनवृद्धस्य द्वारि तिष्ठन्ति किंकराः

ଜ୍ଞାନରେ ବୃଦ୍ଧ, ତପରେ ବୃଦ୍ଧ ଏବଂ ବହୁଶ୍ରୁତ ବୃଦ୍ଧମାନେ—ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଧନୀର ଦ୍ୱାରେ ଦାସମାନଙ୍କ ପରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହନ୍ତି।

Verse 112

यद्यप्ययं त्रिभुवने अर्थोऽस्माकं पराग्नहि । तथाप्यन्यप्रार्थितो हि तस्यैव फलदो भवेत्

ତ୍ରିଭୁବନରେ ଏହି ଧନ ସତ୍ୟରେ ଆମର ନୁହେଁ; ତଥାପି ଅନ୍ୟେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି ମାଗିଲେ ଦାନ କରିବା ଦାତାଙ୍କୁ ହିଁ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ।

Verse 113

अथवैतत्पुरा सर्वं चिंतयिष्यामि सुस्फुटम् । विलोकयामि पूर्वं तु किंचिद्योग्यं हि स्थानकम्

ନଚେତ୍ ପ୍ରଥମେ ମୁଁ ଏ ସମସ୍ତକୁ ସୁସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିବି; ତା’ପୂର୍ବେ କିଛି ଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଦେଖିବି।

Verse 114

स चिंतयित्वेति बहुप्रकारं देशांश्च ग्रामान्नगराणि चाश्रमान् । बहूनहं पर्यटन्नाप्तवान्हि स्थानं हितं स्थापये यत्र विप्रान्

ସେ ନାନାପ୍ରକାର ଚିନ୍ତା କରି ଦେଶ, ଗ୍ରାମ, ନଗର ଓ ଆଶ୍ରମମାନଙ୍କୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି ବହୁଦୂର ଘୁରିଲା; ତଥାପି ଯେଉଁଠାରେ ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରିପାରିବ, ଏମିତି ହିତକର ସ୍ଥାନ ପାଇଲା ନାହିଁ।