Adhyaya 16

Verse 1

तारक उवाच । राज्येन बुद्बुदाभेन स्त्रीभिरक्षैश्च पानकैः । मोहितो जन्म लब्ध्वात्र त्यजते पौरुषं नरः

ତାରକ କହିଲା—ବୁଦ୍ବୁଦ ପରି କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁର ରାଜ୍ୟ, ସ୍ତ୍ରୀ, ପାଶକ୍ରୀଡ଼ା ଓ ପାନରେ ମୋହିତ ହୋଇ, ଏହି ଲୋକରେ ଜନ୍ମ ଲାଭ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ପୌରୁଷଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ।

Verse 2

जन्म तस्य वृथा सर्वमाकल्पांतं न संशयः

ତାହାର ସମଗ୍ର ଜୀବନ କଳ୍ପାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଯାଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 3

मातापितृभ्यां न करोति कामान्बन्धूनशोकान्न करोति यो वा । कीर्तिं हि वा नार्जयते न मानं नरः स जातोऽपि मृतोऽत्र लोके

ଯେ ମାତାପିତାଙ୍କ ଯଥୋଚିତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେନାହିଁ, ଯେ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଶୋକମୁକ୍ତ ରଖେନାହିଁ, ଏବଂ ଯେ ନ କୀର୍ତ୍ତି ନ ମାନ ଅର୍ଜନ କରେ—ସେ ପୁରୁଷ ଜନ୍ମିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଲୋକରେ ମୃତତୁଲ୍ୟ।

Verse 4

तस्माज्जयायामरपुंगवानां त्रैलोक्यलक्ष्मीहरणाय शीघ्रम् । संयोज्यतां मे रथमष्टचक्रं बलं च मे दुर्जयदैत्यचक्रम्

ଏହିହେତୁ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ଉପରେ ବିଜୟ ପାଇଁ ଓ ତ୍ରିଲୋକର ଲକ୍ଷ୍ମୀକୁ ଶୀଘ୍ର ହରଣ କରିବା ପାଇଁ ମୋର ଅଷ୍ଟଚକ୍ର ରଥ ଯୋଗାଯୋଗ କରାଯାଉ; ଏବଂ ମୋର ସେନା—ଦୁର୍ଜୟ ଦୈତ୍ୟଚକ୍ର—ସମବେତ କରାଯାଉ।

Verse 5

ध्वजं च मे कांचनपट्टबन्धं छत्रं च मे मौक्तिकजालबद्धम् । अद्याहमासां सुरकामिनीनां धम्मील्लकांश्चाग्रथितान्करिष्ये

ମୋର ଧ୍ୱଜ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଟ୍ଟବନ୍ଧରେ ବାନ୍ଧାଯାଉ, ଏବଂ ମୋର ଛତ୍ର ମୌକ୍ତିକ ଜାଲରେ ବଦ୍ଧ ହେଉ। ଆଜି ମୁଁ ଦେବମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସେହି ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ରମଣୀମାନଙ୍କ କେଶଗଠିକୁ ଗୁଁଥି ଏକତ୍ର କରିଦେବି।

Verse 6

यथा पुरा मर्कटको जनन्यास्तस्याश्च सत्येन तु तारकः स्याम्

ପୂର୍ବେ ମାତାଙ୍କ ସତ୍ୟବଳରେ ଯେପରି ବାନର ରକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲା, ସେହି ସତ୍ୟଶକ୍ତିରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ‘ତାରକ’—ଉଦ୍ଧାରକ—ହେଉ।

Verse 7

नारद उवाच । तारकस्य वचः श्रुत्वा ग्रसनोनाम दानवः । सेनानीर्दैत्यराजस्य तथा चक्रेऽविलंबितम्

ନାରଦ କହିଲେ—ତାରକଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ଦୈତ୍ୟରାଜଙ୍କ ସେନାପତି ‘ଗ୍ରସନ’ ନାମକ ଦାନବ, କିଛିମାତ୍ର ବିଳମ୍ବ ନକରି ତଦନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲା।

Verse 8

आहत्य भेरीं गम्भीरां दैत्यानाहूय सत्वरः । सज्जं चक्रे रथं दैत्यो दैत्यराजस्य धीमतः

ଗମ୍ଭୀର ନାଦର ଭେରୀକୁ ଆଘାତ କରି ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଡାକି, ସେ ଦାନବ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦୈତ୍ୟରାଜଙ୍କ ରଥକୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସଜାଇଲା।

Verse 9

गरुडानां सहस्रेण गरुडोपमितत्विषा । ते हि पुत्राः सुपर्णस्य संस्थिता मेरुकन्दरे

ଗରୁଡଙ୍କ ସମାନ ଦୀପ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏକ ହଜାର ଗରୁଡ ସହ—ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୁତ୍ର—ମେରୁ ପର୍ବତର କନ୍ଦରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।

Verse 10

विजित्य दैत्यराजेन वाहनत्वे प्रकल्पिताः । अष्टाष्टचक्रः सरथश्चतुर्योजनविस्तृतः

ଦୈତ୍ୟରାଜଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇ ସେମାନେ ତାଙ୍କର ବାହନ ଭାବେ ନିୟୁକ୍ତ ହେଲେ; ଏବଂ ସେ ରଥ ଆଠ-ଆଠ ଚକ୍ରବିଶିଷ୍ଟ, ଚାରି ଯୋଜନ ପରିମାଣରେ ବିସ୍ତୃତ ଥିଲା।

Verse 11

नानाक्रीडागृहयुतो गीतवाद्यमनोहरः । गंधर्वनगराकारः संयुक्तः प्रत्यदृस्यत

ନାନା କ୍ରୀଡାଗୃହରେ ଯୁକ୍ତ, ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟରେ ମନୋହର, ଗନ୍ଧର୍ବ-ନଗର ସଦୃଶ ଆକାରରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଜ୍ଜିତ ଭାବେ ତାହା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହେଲା।

Verse 12

आजग्मुस्तत्र दैत्याश्च दशा चंडपराक्रमाः । कोटिकोटिपरिवारा अन्ये च बहवो रणे

ସେଠାକୁ ଭୟଙ୍କର ପରାକ୍ରମଶାଳୀ ଦଶ ଦୈତ୍ୟ ଆସିଲେ; ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଅନେକେ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ସହ କୋଟି-କୋଟି ପରିବାର-ସେନା ଥିଲା।

Verse 13

तेषामग्रेसरो जम्भः कुजम्भोनंतरस्तथा । महिषः कुञ्जरो मेषः कालनेमिर्निमिस्तथा

ସେମାନଙ୍କ ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଜମ୍ଭ ଥିଲା; ପରେ କୁଜମ୍ଭ; ତଥା ମହିଷ, କୁଞ୍ଜର, ମେଷ, ଏବଂ କାଳନେମି ଓ ନିମି ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।

Verse 14

मथनो जंभकः शुम्भो दैत्येंद्रा दश नायकाः । दैत्येंद्रा गिरिवर्ष्माणः संति चंडपराक्रमाः

ମଥନ, ଜମ୍ଭକ ଓ ଶୁମ୍ଭ—ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରସମ ଦଶ ନାୟକ; ସେମାନେ ପର୍ବତଦେହୀ ଓ ଚଣ୍ଡ ପରାକ୍ରମୀ ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ।

Verse 15

नानाविधप्रहरणा नानाशस्त्रास्त्रपारगाः । तारकस्याभवत्केतुर्बहूरूपो महाभयः

ସେମାନେ ନାନାବିଧ ପ୍ରହରଣରେ ସଜ୍ଜିତ, ବିଭିନ୍ନ ଶସ୍ତ୍ର-ଅସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ; ତେବେ ତାରକର ଧ୍ୱଜ-କେତୁ ବହୁରୂପୀ ଓ ମହାଭୟଙ୍କର ହୋଇ ଉଦ୍ଭବିଲା।

Verse 16

क्वचिच्च राक्षसो घोरः पिशाचध्वांक्षगृध्रकः । एवं बहुविधाकारः स केतुः प्रत्यदृश्यत

କେବେ ସେ ଧ୍ୱଜ ଘୋର ରାକ୍ଷସରୂପେ, କେବେ ପିଶାଚ, କେବେ କାଉଁଆ କିମ୍ବା ଗୃଧ୍ରରୂପେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ଏଭଳି ବହୁବିଧ ଆକାରଧାରୀ ସେ କେତୁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହେଉଥିଲା।

Verse 17

केतुना मकरेणापि सेनानीर्ग्रसनो बभौ । पैशाचं यत्र वदनं जंभस्यासीदयस्मयम्

ମକର-କେତୁ ଧାରଣ କରି ସେନାନୀ ଗ୍ରସନ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା; ଏବଂ ସେଠାରେ ଜମ୍ଭର ମୁଖ ପିଶାଚସଦୃଶ, ଲୋହା ପରି କଠୋର ଥିଲା।

Verse 18

खरो विधुतलांगूलः कुजम्भस्याभवद्ध्वजे । महिषस्य च गोमायुः कांतो हैमस्तथां बभौ

କୁଜମ୍ଭଙ୍କ ଧ୍ୱଜରେ ପୁଛ ଝାଡ଼ୁଥିବା ଗଧା ଥିଲା; ମହିଷଙ୍କ ଧ୍ୱଜରେ କାନ୍ତିମୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଗୋମାୟୁ (ଶିଆଳ) ଚିହ୍ନ ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 19

गृध्रो वै कुंजरस्यासीन्मेषस्याभूच्च राक्षसः । कालनेमेर्महाकालो निमेरासीन्महातिमिः

କୁଞ୍ଜରଙ୍କ ଧ୍ୱଜରେ ଗୃଧ୍ର ଥିଲା; ମେଷଙ୍କ ଧ୍ୱଜରେ ରାକ୍ଷସ। କାଳନେମିଙ୍କ ଧ୍ୱଜରେ ମହାକାଳ, ନିମିଙ୍କ ଧ୍ୱଜରେ ମହାତିମି—ଘୋର ଅନ୍ଧକାର—ଚିହ୍ନ ଥିଲା।

Verse 20

राक्षसी मथनस्यापि ध्वांक्षोऽभूज्जंभकस्य च । महावृकश्च शुम्भस्य ध्वजा एवंविधा बभुः

ମଥନଙ୍କ ଧ୍ୱଜରେ ରାକ୍ଷସୀ ଥିଲା; ଜମ୍ଭକଙ୍କ ଧ୍ୱଜରେ କାଉ; ଶୁମ୍ଭଙ୍କ ଧ୍ୱଜରେ ମହାବୃକ—ଭୟଙ୍କର ବଡ଼ ନେଆଳ—ଥିଲା। ଏପରି ଧ୍ୱଜ ଥିଲେ।

Verse 21

अनेकाकारविन्यासादन्येषां च ध्वजा भवन् । शतेन शीघ्रवेगानां व्याघ्राणां हेममालिनाम्

ବହୁ ଆକାରର ବିନ୍ୟାସରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଧ୍ୱଜମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲେ—ସୁବର୍ଣ୍ଣମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଶୀଘ୍ରବେଗୀ ଶତେକ ବ୍ୟାଘ୍ର ଦ୍ୱାରା ଟାଣାଯାଉଥିବା।

Verse 22

ग्रसनस्य रथो युक्तो महामेघरवो बभौ । शतेन चापि सिंहानां रथो जंभस्य योजितः

ଗ୍ରାସନଙ୍କ ରଥ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ମହାମେଘ-ଗର୍ଜନା ପରି ନିନାଦ କଲା; ଜମ୍ଭଙ୍କ ରଥ ମଧ୍ୟ ଶତେକ ସିଂହଦ୍ୱାରା ଯୋଜିତ ହେଲା।

Verse 23

कुजंभस्य रथो युक्तः पिशाचवदनैः खरैः । तावद्भिर्महिषस्योष्टैर्गजस्य च हयैर्युतः

କୁଜମ୍ଭଙ୍କ ରଥ ପିଶାଚମୁଖ ଗଧାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ ଥିଲା। ସେହିପରି ମହିଷଙ୍କ ରଥ ଉଷ୍ଟ୍ରମାନେ, ଏବଂ ଗଜଙ୍କ ରଥ ସମପ୍ରମାଣ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯୁକ୍ତ କରିଥିଲେ।

Verse 24

मेषस्य द्वीपिभिर्भीमैः कुञ्जरैः कालनेमिनः । पर्वतं वै समारूढो निश्चित्य विधृतं गजैः

ମେଷଙ୍କ ରଥ ଭୟଙ୍କର ଦ୍ୱୀପି (ଚିତାବାଘ) ଦ୍ୱାରା ଟାଣାଯାଉଥିଲା; କାଳନେମିଙ୍କ ରଥ ହାତୀମାନେ ଟାଣୁଥିଲେ। ସେ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ହାତୀମାନେ ଧରି ଦୃଢ଼ କରିଥିବା ପର୍ବତ ଉପରେ ଆରୋହଣ କଲେ।

Verse 25

चतुर्दंष्ट्रैर्गंधवद्भिश्चर्भिर्मेघसन्निभैः । शतहस्तायते कृष्णे तुरंगे हेमभूषणे

ଚତୁର୍ଦ୍ଦନ୍ତ, ସୁଗନ୍ଧିତ, ମେଘସଦୃଶ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସହ, ସେ ଶତହସ୍ତ-ଦୀର୍ଘ କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ, ସୁବର୍ଣ୍ଣଭୂଷଣଭୂଷିତ ତୁରଙ୍ଗ ଉପରେ ଆରୋହଣ କଲେ।

Verse 26

सितचामरजालेन शोभिते पुष्पदामनि । मथनोनाम दैत्येन्द्रः पाशहस्तो व्यराजत

ଶ୍ୱେତ ଚାମରଜାଲରେ ଶୋଭିତ ଓ ପୁଷ୍ପମାଳାରେ ବିଭୂଷିତ, ହାତରେ ପାଶ ଧରିଥିବା ‘ମଥନ’ ନାମକ ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା।

Verse 27

किंकिणीमालिनं चोष्ट्रमारूढोऽभूच्च जंभकः । कालमुंचं महामेघमारूढः शुम्भदानवः

କିଙ୍କିଣୀମାଳାରେ ସୁଶୋଭିତ ଉଷ୍ଟ୍ର ଉପରେ ଆରୋହଣ କରି ଜମ୍ଭକ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ଏବଂ କାଳକୁ ବର୍ଷାଉଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିବା ମହାମେଘ ଉପରେ ଆରୋହଣ କରି ଦାନବ ଶୁମ୍ଭ ଅଗ୍ରସର ହେଲା।

Verse 28

अन्ये च दानवा वीरा नानावाहनहेतयः । प्रचण्डचित्रवर्माणः कुण्डलोष्णीषभूषिताः

ଆଉ ଅନେକ ବୀର ଦାନବ ଆସିଲେ; ତାଙ୍କର ବାହନ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ନାନାପ୍ରକାର ଥିଲା। ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚଣ୍ଡ, ବିଚିତ୍ର କବଚଧାରୀ, କୁଣ୍ଡଳ ଓ ଉଷ୍ଣୀଷରେ ଭୂଷିତ ଥିଲେ।

Verse 29

नानाविधोत्तरासंगा नानामाल्यविभूषणाः । नानासुगंधगंधाढ्या नानाबंधिशतस्तुताः

ସେମାନେ ନାନାପ୍ରକାର ଉତ୍ତରୀୟ ଓ ଉପାଙ୍ଗଧାରୀ, ବିଭିନ୍ନ ମାଳା ଓ ଆଭୂଷଣରେ ଅଲଙ୍କୃତ, ନାନା ମଧୁର ସୁଗନ୍ଧରେ ସମୃଦ୍ଧ, ଏବଂ ନିଜ ଭାଟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅସଂଖ୍ୟ ଭାବେ ସ୍ତୁତ ହେଉଥିଲେ।

Verse 30

नानावाद्यपरिस्यंदसाग्रेसरमहारथाः । नानाशौर्यकथासक्तास्तस्मिन्सैन्ये महारथाः

ସେହି ସେନାରେ ମହାରଥୀମାନେ ଥିଲେ, ଯେମାନେ ନାନା ବାଦ୍ୟର ପ୍ରବାହମୟ ନାଦ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଭାଗକୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଉଥିଲେ; ଏବଂ ସେହି ମହାବୀରମାନେ ନାନା ଶୌର୍ୟକଥାରେ ଆସକ୍ତ ଥିଲେ।

Verse 31

तद्बलं दैत्यसिंहस्य भीमरूपं व्यदृश्यत । भूमिरेणुसमालिंगत्तुरंगरथपत्तिकम्

ତେବେ ସେହି ଦୈତ୍ୟସିଂହର ବଳ ଭୀଷଣ ରୂପେ ଦେଖାଗଲା। ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ପଦାତିମାନେ ଉଠାଇଥିବା ଧୂଳି ଯେନେ ପୃଥିବୀକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲା।

Verse 32

स च दैत्येश्वरः क्रुद्धः समारूढो महारथम् । दशभिः शुशुबे दैत्यैर्दशबाहुरिवेश्वरः । जगद्धंतुं प्रवृत्तो वा प्रतस्थेऽसौ सुरान्प्रति

ଏବଂ ସେହି ଦୈତ୍ୟେଶ୍ୱର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ମହାରଥରେ ଆରୂଢ଼ ହେଲା। ଦଶ ଦୈତ୍ୟ ଘେରି ରହିଲେ ସେ ଦଶବାହୁ ଈଶ୍ୱର ପରି ଶୋଭିତ ହେଲା; ଯେନେ ଜଗତ୍‌ସଂହାରକୁ ଉଦ୍ୟତ, ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା।

Verse 33

एतस्मिन्नंतरे वायुर्देवदूतः सुरालयम् । दृष्ट्वा तद्दानव बलं जगामेंद्रस्य शंसितुम्

ଏହି ମଧ୍ୟବେଳେ ଦେବଦୂତ ବାୟୁ ଦେବଲୋକକୁ ଗଲେ। ଦାନବସେନାକୁ ଦେଖି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ବାଦ ଜଣାଇବାକୁ ଗଲେ।

Verse 34

स गत्वा तु सभां दिव्यां महेंद्रस्य महात्मनः । शशंस मध्ये देवानामिदं कार्यमुपस्थितम्

ସେ ମହାତ୍ମା ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସଭାକୁ ଯାଇ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘୋଷଣା କଲେ—“ଏହି ତତ୍କାଳ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି।”

Verse 35

तच्छ्रुत्वा देवराजः स निमीलितविलोचनः । बृहस्पतिमुवाचेदं वाक्यं काले महामतिः

ଏହା ଶୁଣି ଦେବରାଜ ଚକ୍ଷୁ ନିମିଳିତ କରି ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହେଲେ। ପରେ କାଳୋଚିତ ମହାମତି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 36

इन्द्र उवाच । संप्राप्तोऽतिविमर्दोऽयं देवानां दानवैः सह । कार्यं किमत्र तद्ब्रुहि नीत्युपायोपबृंहितम्

ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—“ଦେବମାନେ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂଘର୍ଷ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି। ନୀତି ଓ ଉପାୟରେ ସୁଦୃଢ଼ କରି କହ, ଏଠାରେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ?”

Verse 37

एतच्छ्रुत्वा च वचनं महेंद्रस्य गिरांपतिः । प्रत्युवाच महाभागो बॉहस्पति रुदारधीः

ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ବାକ୍ପତି, ମହାଭାଗ୍ୟବାନ ଓ ଦୃଢ଼ବୁଦ୍ଧି ବୃହସ୍ପତି ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 38

बृहस्पतिरुवाच । सामपूर्वं स्मृता नीतिश्चतुरंगामनीकिनीम् । जिगीषतां सुरश्रेष्ठ स्थितिरेषा सनातनी

ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ—ହେ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଜୟ ଇଚ୍ଛୁକମାନଙ୍କ ନୀତି ‘ସାମ’ରୁ ପୂର୍ବେ ସ୍ମୃତ; ଚତୁରଙ୍ଗିଣୀ ସେନାରେ ତାହା ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ୍ୟ। ଏହା ଜୟୀମାନଙ୍କ ସନାତନ ପଦ୍ଧତି।

Verse 39

साम दानं च भेदश्च चतुर्थो दंड एव च । नीतौ क्रमात्प्रयोज्याश्च देशकालविशेषतः

ସାମ, ଦାନ, ଭେଦ ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ଦଣ୍ଡ—ଏହି ଚାରି ଉପାୟ ନୀତିରେ କ୍ରମକ୍ରମେ, ଦେଶ-କାଳର ବିଶେଷତା ଅନୁସାରେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 40

तत्र साम प्रयोक्तव्यमार्येषु गुणवत्सु च । दानं लुब्धेषु भेदश्च शंकितोष्वितो निश्चयः

ଏଥିରେ ଆର୍ୟ ଓ ଗୁଣବାନମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ‘ସାମ’ ପ୍ରୟୋଗ୍ୟ; ଲୋଭୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ‘ଦାନ’ ଫଳଦାୟକ; ଶଙ୍କାଶୀଳ ଓ ଚଞ୍ଚଳଚିତ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ‘ଭେଦ’ ହିଁ ନିଶ୍ଚିତ ଉପାୟ।

Verse 41

दण्डश्चापि प्रयोक्तव्यो नित्यकालं दुरात्मसु । साम दैत्येषु नैवास्ति निर्गुणत्वाद्दुरात्मसु

ଦୁରାତ୍ମମାନଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଦଣ୍ଡ ସଦା ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ‘ସାମ’ର ସ୍ଥାନ ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନେ ଗୁଣହୀନ ଓ ଦୁଷ୍ଟଚିତ୍ତ।

Verse 42

श्रिया तेषां च किं कार्यं समृद्धानां तथापि यत् । जातिधर्मेण चाभेद्या विधातुरपि ते मताः

ସେମାନେ ପୂର୍ବରୁ ସମୃଦ୍ଧ ଥିବାବେଳେ ସେମାନଙ୍କୁ ଧନ-ଶ୍ରୀ ଦେଇ କ’ଣ କାମ? ସେମାନେ ନିଜ ଜାତିଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ବୋଲି ମନାଯାଇଛନ୍ତି—ବିଧାତାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ।

Verse 43

एको ह्युपायो दंडोऽत्र भवतां यदि रोचते । दुर्जनः सुजनत्वाय कल्पते न कदाचन

ଏଠାରେ ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ—ଦଣ୍ଡ, ଯଦି ଆପଣମାନଙ୍କୁ ରୋଚେ। ଦୁର୍ଜନ କେବେହେଲେ ସୁଜନତ୍ୱକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 44

लालितः पालितो वापि स्वस्वभावं न मुंचति । एवं मे मन्यते बुद्धिर्भवंतो यद्व्यवस्यताम्

ଲାଳିତ ହେଉ କି ପାଳିତ, ତଥାପି କେହି ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ। ଏହିପରି ମୋର ନିଶ୍ଚିତ ବୁଦ୍ଧି; ଆପଣମାନେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରନ୍ତୁ।

Verse 45

एवमुक्तः सहस्राक्ष एवमेवेत्युवाच ह । कर्तव्यतां च संचिंत्य प्रोवाचामरसंसदि

ଏପରି କୁହାଯାଇଲେ ସହସ୍ରାକ୍ଷ ଇନ୍ଦ୍ର “ଏବମେବ, ଏବମେବ” ବୋଲି କହିଲେ। କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରି ଅମରସଭାରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।

Verse 46

बहुमानेन मे वाचं श्रृणुध्वं नाकवासिनः

ହେ ନାକବାସୀ ଦେବଗଣ, ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନରେ ମୋର ବାଣୀ ଶୁଣନ୍ତୁ।

Verse 47

भवंतो यज्ञभोक्तारः सतामिष्टाश्च सात्त्विकाः । स्वेस्वे पदे स्थिता नित्यं जगतः पालने रताः

ଆପଣମାନେ ଯଜ୍ଞଭୋକ୍ତା, ସତ୍ଜନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଏବଂ ସାତ୍ତ୍ୱିକ। ନିଜ ନିଜ ପଦରେ ନିତ୍ୟ ସ୍ଥିତ ରହି ଜଗତର ପାଳନ-ରକ୍ଷାରେ ରତ ଅଛନ୍ତି।

Verse 48

भवतां च निमित्तेन बाधंते दानवेश्वराः । तेषां समादि नैवास्ति दंड एव विधीयताम्

ତୁମମାନଙ୍କ ନିମିତ୍ତରେ ଦାନବମାନଙ୍କ ଅଧିପତିମାନେ ପୀଡା ଦେଉଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ସହ କୌଣସି ସମାଧାନ ନାହିଁ—କେବଳ ଦଣ୍ଡ ହିଁ ବିଧିତ ହେଉ।

Verse 49

क्रियतां समरे बुद्धिः सैन्यं संयोज्यतामिति । आवाद्यंतां च शस्त्राणि पूज्यं तां शस्त्रदेवताः

‘ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କର; ସେନାକୁ ସମାବେଶ କର। ଶସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ନିନାଦ କରାଇ ସଜ୍ଜ କର; ଶସ୍ତ୍ରଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କର।’

Verse 50

इत्युक्ताः समनह्यंत देवानां ये प्रधानतः । वाजिनामयुतेनाजौ हेमपट्टपरिष्कृताः

ଏପରି କୁହାଯିବା ପରେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେ ପ୍ରଧାନ ଥିଲେ ସେମାନେ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ସଜ୍ଜ ହେଲେ। ରଣଭୂମିରେ ସେମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶୃଙ୍ଗାରରେ ଭୂଷିତ, ଏବଂ ସହିତ ଥିଲେ ଦଶହଜାର ଅଶ୍ୱ।

Verse 51

वाहनानि विमानानि योजयंतु ममामराः । यमं सेनापतिं कृत्वा शीघ्रं निर्यात देवताः

ମୋର ଅମରମାନେ ବାହନ ଓ ବିମାନଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଡ଼ନ୍ତୁ। ଯମଙ୍କୁ ସେନାପତି କରି, ହେ ଦେବମାନେ, ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସ୍ଥାନ କର।

Verse 52

नानाश्चर्यगुणोपेता दुर्जया देवदानवैः । रथो मातलिना युक्तो महेंद्रस्याप्यदृश्यत

ତାପରେ ମାତଲି ଯୋଡ଼ିଥିବା ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥ ଦେଖାଗଲା—ନାନା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ଯାହା ଦେବ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଜୟ।

Verse 53

यमो महिषमास्थाय सेनाग्रे समवर्तत । चंडकिंकिणिवृंदेन सर्वतः परिवारितः

ଯମ ମହିଷରେ ଆରୋହଣ କରି ସେନାର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ; ଭୟଙ୍କର ଝଙ୍କାର କରୁଥିବା କିଙ୍କିଣୀ-ବୃନ୍ଦ ତାଙ୍କୁ ସର୍ବତଃ ଘେରି ରହିଲା।

Verse 54

कल्पकालोज्जवालापूरितांबरगोचरः । हुताश उरणारूढः शक्तिहस्तो व्यवस्थितः

କଳ୍ପାନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳି ଆକାଶମଣ୍ଡଳକୁ ତେଜରେ ପୂରିଦେଇଥିବା ହୁତାଶ, ମେଷରେ ଆରୋହଣ କରି, ହାତରେ ଶକ୍ତି ଧରି ସଜ୍ଜ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।

Verse 55

पवनोंऽकुशपाणिस्तु विस्तारितमहाजवः । महाऋक्षं समारूढं सेनाग्रे समदृश्यत

ହାତରେ ଅଙ୍କୁଶ ଧରି ମହାବେଗ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ପବନ, ମହା ଋକ୍ଷରେ ଆରୋହଣ କରି ସେନାର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲେ।

Verse 56

भुजगेन्द्रं समारूढो जलेशो भगवान्स्वयम् । महापाशधरो वीरः सेनायां समवर्तत

ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ୍ ଜଲେଶ୍ୱର ବରୁଣ, ଭୁଜଗେନ୍ଦ୍ରରେ ଆରୋହଣ କରି, ମହାପାଶ ଧାରଣ କରିଥିବା ବୀରରୂପେ ସେନାମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।

Verse 57

नरयुक्ते रथे दिव्ये धनाध्यक्षो व्यचीचरत् । महासिंहरवो युद्धे गदाहस्तो व्यवस्थितः

ନରଯୁକ୍ତ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଧନାଧ୍ୟକ୍ଷ କୁବେର ବିଚରଣ କଲେ; ଯୁଦ୍ଧରେ ମହାସିଂହନାଦ କରି, ହାତରେ ଗଦା ଧରି ସଜ୍ଜ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।

Verse 58

राक्षसेशोऽथ निरृती रथे रक्षोमुखैर्हयैः । धन्वी रक्षोगणवृतो महारावो व्यदृश्यत

ତେବେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ନିରୃତି ରଥାରୂଢ ହୋଇ ଦେଖାଦେଲେ; ରାକ୍ଷସମୁଖ ଅଶ୍ୱମାନେ ରଥ ଟାଣୁଥିଲେ। ଧନୁର୍ଧର ନିରୃତି ରାକ୍ଷସଗଣେ ଘେରା ହୋଇ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କଲେ।

Verse 59

चंद्रादित्यावश्विनौ च वसवः साध्यदेवताः । विश्वेदेवाश्च रुद्राश्च सन्नद्धास्तस्थुराहवे

ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଆଦିତ୍ୟ, ଅଶ୍ୱିନୀଦେବଦ୍ୱୟ, ବସୁଗଣ, ସାଧ୍ୟଦେବତାମାନେ, ବିଶ୍ୱେଦେବ ଓ ରୁଦ୍ରଗଣ—ସମସ୍ତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶସ୍ତ୍ରସଜ୍ଜ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ।

Verse 60

हेमपीठत्तरासंगाश्चित्रवर्मायुधध्वजाः । गंधर्वाः प्रत्यदृश्यन्त कृत्वा विश्वावसुं मुखे

ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ତରୀୟରେ ଶୋଭିତ, ଚିତ୍ରବିଚିତ୍ର କବଚ-ଆୟୁଧ ଓ ଧ୍ୱଜଧାରୀ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ସେମାନେ ବିଶ୍ୱାବସୁଙ୍କୁ ଅଗ୍ରଭାଗରେ ରଖିଥିଲେ।

Verse 61

तथा रक्तोत्तरासंगा निर्मलायोविभूषणाः । गृध्रध्वजा अदृश्यंत राक्षसा रक्तमूर्धजाः

ସେହିପରି ଲାଲ ଉତ୍ତରୀୟ ପିନ୍ଧି, ନିର୍ମଳ ଲୋହାର ଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ, ଗୃଧ୍ର-ଧ୍ୱଜଧାରୀ ଏବଂ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ କେଶଯୁକ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦେଖାଦେଲେ।

Verse 62

तथा भीमाशनिकराः कृष्णवस्त्रा महारथाः । यक्षास्तत्र व्यदृश्यंत मणिभद्रादिकोटिशः

ସେଠାରେ ଯକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଦେଲେ—ଭୀମ ଅଶନିସଦୃଶ ଆୟୁଧଧାରୀ, କୃଷ୍ଣବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନକାରୀ, ମହାରଥୀ; ମଣିଭଦ୍ର ଆଦିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କୋଟି କୋଟି ସଂଖ୍ୟାରେ।

Verse 63

ताम्रोलूकध्वजा रौद्रा द्वीपिचर्मांबरास्तथा । पिशाचास्तत्र राजंते महावेगपुरःसराः

ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ରୌଦ୍ର ପିଶାଚମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ—ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ପେଚା-ଚିହ୍ନିତ ଧ୍ୱଜ ଧାରଣ କରି, ଚିତାଚର୍ମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ମହାବେଗରେ ଅଗ୍ରସର ହେଉଥିଲେ।

Verse 64

तथैव श्वेतवसनाः सितपट्टपताकिनः । मत्तेभवाहनप्रायाः किंनरास्तस्थुराहवे

ସେହିପରି କିନ୍ନରମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ—ଶ୍ୱେତବସନଧାରୀ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପଟ୍ଟ ପତାକାବାହୀ, ଏବଂ ଅଧିକାଂଶ ମତ୍ତ ହାତୀରେ ଆରୂଢ଼।

Verse 65

मुक्ताजाल पिरष्कारो हंसो हारसमप्रभः । केतुर्जलधिनाथस्य सौम्यरूपो व्यराजत

ଜଳଧିନାଥଙ୍କ କେତୁ ସୌମ୍ୟରୂପେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା—ମୁକ୍ତାଜାଳରେ ଭୂଷିତ ଭଳି ଏକ ହଂସ, ହାରସମ ପ୍ରଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।

Verse 66

पंचरागमहारत्नविटंको धनदस्य च । ध्वजः समुत्थितो भाति यातुकाम इवांबरम्

ଧନଦ କୁବେରଙ୍କ ଧ୍ୱଜ—‘ପଞ୍ଚରାଗ’ ମହାରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ—ଉପରକୁ ଉଠି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା, ଯେନେ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।

Verse 67

कार्ष्णलोहमयो ध्वांक्षो यमस्याभून्महाध्वजः । राक्षसेशस्य वदनं प्रेतस्य ध्वज आबभौ

ଯମଙ୍କ ମହାଧ୍ୱଜରେ କଳା ଲୋହାରେ ଗଢ଼ା କାଉ ଥିଲା; ରାକ୍ଷସାଧିପତିଙ୍କ ଧ୍ୱଜରେ ପ୍ରେତର ମୁହଁ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଶୋଭା ପାଇଲା।

Verse 68

हेमसिंहध्वजौ देवौ चन्द्रार्कवमितद्युति । कुंभेन चित्रवर्णेन केतुराश्विनयोरभूत्

ଦୁଇ ଦେବଙ୍କ ଧ୍ୱଜରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣସିଂହ ଚିହ୍ନ ଥିଲା, ତାଙ୍କ ଦ୍ୟୁତି ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ; ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟଙ୍କ କେତୁ ଥିଲା ବିଚିତ୍ରବର୍ଣ୍ଣ କୁମ୍ଭ।

Verse 69

मातंगो हेमरचितश्चित्ररत्नपरिष्कृतः । ध्वजः शतक्रतोरासीत्सितचा मरसंस्थितः

ଶତକ୍ରତୁ (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ଧ୍ୱଜରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣନିର୍ମିତ ମାତଙ୍ଗ (ହାତୀ) ଥିଲା, ଯାହା ବିଚିତ୍ର ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ; ସହିତ ଶ୍ୱେତ ଚାମର ମଧ୍ୟ ଥିଲା।

Verse 70

अन्येषां च ध्वजास्तत्र नानारूपा बभू रणे । सनागयक्षगंधर्वमहोरगनिशाचरा

ସେଇ ରଣଭୂମିରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଧ୍ୱଜମାନେ ମଧ୍ୟ ନାନାରୂପ ଥିଲେ—ନାଗ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମହୋରଗ ଓ ନିଶାଚରଗଣଙ୍କର।

Verse 71

सेना सा देवराजस्य दुर्जया प्रत्यदृश्यत । कोटयस्तास्त्रयस्त्रिंशन्नानादेवकायिनाम्

ଦେବରାଜଙ୍କ ସେଇ ସେନା ଦୁର୍ଜୟ ବୋଲି ପ୍ରତୀତ ହେଲା—ନାନା ଦିବ୍ୟଦେହଧାରୀଙ୍କ ତେତ୍ରିଶ କୋଟି ଦଳ ତାହାରେ ଥିଲା।

Verse 72

हैमाचलाभे सितकर्णचामरे सुवर्णपद्मामलसुंदरस्रजि । कृताभिरामोज्ज्वलकुंकुमांकुरे कपोललीताविविमुक्तरावे

ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପର୍ବତ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ; ଶ୍ୱେତ କର୍ଣ୍ଣାଭୂଷଣ ଓ ଚାମରରେ ଶୋଭିତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ମର ନିର୍ମଳ-ସୁନ୍ଦର ମାଳା ଧାରଣ କରି; କପୋଳରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ମନୋହର କୁଙ୍କୁମାଙ୍କୁରର ଛଟା ସହ, ଗମ୍ଭୀର ନାଦ ଛାଡ଼ି ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ହେଲେ।

Verse 73

श्रितस्तदैरावणनामकुंजरे महाबलश्चित्रविशेषितांबरः । विशालवज्रांगवितानभूषितः प्रकीर्णकेयूरभुजाग्रमंडलः

ତେବେ ମହାବଳୀ ପାକଶାସନ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଐରାବତ ନାମକ ଗଜରାଜ ଉପରେ ଆସୀନ ହେଲେ। ବିଚିତ୍ର ଅଳଙ୍କାରିତ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ବିଶାଳ ବଜ୍ରପ୍ରଭା-ସଦୃଶ ଛତ୍ରବୈଭବରେ ଭୂଷିତ, ଏବଂ ଭୁଜମଣ୍ଡଳରେ ଛିଟିଯାଇଥିବା କେୟୂରର ଦୀପ୍ତିରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ।

Verse 74

सहस्रदृग्बंदिसहस्रसंस्तुतस्त्रिविष्टपेऽशोभत पाकशासनः

ତେବେ ତ୍ରିବିଷ୍ଟପ (ସ୍ୱର୍ଗ) ରେ ସହସ୍ରନେତ୍ରଧାରୀ ପାକଶାସନ (ଇନ୍ଦ୍ର) ସହସ୍ର ବନ୍ଦି-ସ୍ତୁତିକାରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ହୋଇ, ନିଜ ତେଜରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭିତ ହେଲେ।