Adhyaya 46

Verse 1

नारद उवाच । बहूदकस्य कुंडस्य तीरस्थं लिंगमुत्तमम् । कपिलेश्वरमभ्यर्च्य नंदभद्रस्ततः सुधी

ନାରଦ କହିଲେ - ବହୂଦକ କୁଣ୍ଡର ତଟରେ ଥିବା ଉତ୍ତମ କପିଳେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ବୁଦ୍ଧିମାନ ନନ୍ଦଭଦ୍ର (ଆଗକୁ ଗଲେ) ।

Verse 2

प्रणम्य चाग्रतस्तस्थौ प्रबद्धकरसंपुटः । संसारचरितैः किंचिद्द्रुःखी गाथां व्यगायत

ପ୍ରଣାମ କରି ସେ ହାତ ଯୋଡ଼ି ସାମନାରେ ଛିଡ଼ା ହେଲେ । ସଂସାରର ଆଚରଣରେ କିଛି ଦୁଃଖୀ ହୋଇ ସେ ଏକ ଗାଥା ଗାନ କଲେ ।

Verse 3

स्रष्टारमस्य जगतश्चेत्पश्यामि सदाशिवम् । नानापृच्छाभिरथ तं कुर्यां नाथं विलज्जितम्

ଯଦି ମୁଁ ଏହି ଜଗତର ସ୍ରଷ୍ଟା ସଦାଶିବଙ୍କୁ ଦେଖିବି, ତେବେ ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରି ସେହି ନାଥଙ୍କୁ ଲଜ୍ଜିତ କରିବି ।

Verse 4

अपूर्यमाणं तव किं जगत्संसृजनं विना । निरीह बहुधा यत्ते सृष्टं भार्गववज्जगत्

ହେ ନିରୀହ (ଇଚ୍ଛାରହିତ) ପ୍ରଭୁ! ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି ନ କରିବା ବିନା ଆପଣଙ୍କର କ’ଣ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା? ଭାର୍ଗବଙ୍କ ପରି ଆପଣ ଏହି ଜଗତକୁ ଅନେକ ପ୍ରକାରେ କାହିଁକି ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି?

Verse 5

सचेतनेन शुद्धेन रागादिरहितेन च । अथ कस्मादात्मसदृशं न सृष्टं निर्मितं जडम्

ଆପଣ ଚେତନ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ରାଗାଦିଦୋଷରହିତ; ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ସଦୃଶ ଚେତନତତ୍ତ୍ୱ କାହିଁକି ସୃଷ୍ଟି ହେଲା ନାହିଁ? ଏହି ଜଡ ଜଗତ କାହିଁକି ନିର୍ମିତ?

Verse 6

निर्वैरेण समेनाथ सुखदुःखभवाभवैः । ब्रह्मादिकीटपर्यन्तं किमेव क्लिश्यते जगत्

ହେ ନାଥ, ଆପଣ ନିର୍ବୈର ଓ ସମଭାବୀ; ତଥାପି ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଓ ଭବ-ଅଭବ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାରୁ କୀଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଗତ କାହିଁକି କ୍ଲେଶିତ ହୁଏ?

Verse 7

कांश्चित्स्वर्गेथ नरके पातयंस्त्वं सदाशिव । किं फलं समवाप्नोषि किमेवं कुरुषे वद

ହେ ସଦାଶିବ, କେତେକଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗେ ଓ କେତେକଙ୍କୁ ନରକେ ପତିତ କରି ଆପଣ କେଉଁ ଫଳ ପାଆନ୍ତି? ଏପରି କାହିଁକି କରନ୍ତି—କହନ୍ତୁ।

Verse 8

इष्टैः पुत्रादिभिर्नाथ वियुक्ता मानवा ह्यमी । क्रंदंति करुणासार किं घृणापि भवेन्न ते

ହେ ନାଥ, କରୁଣାସାର! ପୁତ୍ରାଦି ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ବିୟୋଗୀ ହୋଇଥିବା ଏହି ମାନବମାନେ କରୁଣ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଛନ୍ତି; ଆପଣଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଦୟାର ଏକ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ କି?

Verse 9

अतीव नोचितं सर्वमेतदीश्वर सर्वथा । यत्ते भक्ताः समं पापैर्मज्जंते दुःखसागरे

ହେ ଈଶ୍ୱର, ଏହା ସର୍ବଥା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅନୁଚିତ—ଆପଣଙ୍କ ଭକ୍ତମାନେ ମଧ୍ୟ ପାପୀମାନଙ୍କ ସହ ଦୁଃଖସାଗରରେ ଡୁବିଯାଆନ୍ତି।

Verse 10

एवंविधेन संसारचारित्रेण विमोहिताः । स्थानां तरं न यास्यामि भोक्ष्ये पास्यामि नोदकम्

ସଂସାରର ଏପରି ଆଚରଣରେ ମୋହିତ ହୋଇ ମୁଁ ଆଉ କୌଣସି ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବି ନାହିଁ; ନ ଭୋଜନ କରିବି, ନ ଜଳ ପିଇବି।

Verse 11

मरणांतमेव यास्यामि स्थास्ये संचिंतयन्नदः । स एवं विमृशन्नेव नंदभद्रः स्वयं स्थितः

‘ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାତ୍ର ଯିବି; ଏଠିଏ ରହିବି’—ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କଲା। ଏପରି ମନନ କରି ନନ୍ଦଭଦ୍ର ଏକାକୀ ସେଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲା।

Verse 12

ततश्चतुर्थे दिवसे बहूकतटे शुभे । कश्चिद्बालः सप्तवर्षः पीडापीडित आययौ

ତାପରେ ଚତୁର୍ଥ ଦିନେ, ଶୁଭ ବହୂକ ତଟରେ, ସାତ ବର୍ଷର ଜଣେ ବାଳକ ଭୟଙ୍କର ପୀଡାରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ଆସିଲା।

Verse 13

कृशोतीव गलत्कुष्ठी प्रमुह्यंश्च पदेपेद । नंदभद्रमुवाचेदं कृच्छ्रात्संस्तभ्य बालकः

ସେ ବାଳକ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୃଶ, କୁଷ୍ଠ ଗଳି ଝରୁଥିଲା, ଏବଂ ପଦେପଦେ ମୂର୍ଛିତ ହେଉଥିଲା; ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟରେ ନିଜକୁ ସମ୍ଭାଳି ସେ ନନ୍ଦଭଦ୍ରଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲା।

Verse 14

अहो सुरूपसर्वांग कस्माद्दुःखी भवानपि । ततोस्य कारणं सर्वं व्याचष्ट नंदभद्रकः

“ଆହା! ସୁରୂପ ଓ ସୁସଂଗଠିତ ସର୍ବାଙ୍ଗବାନ, ଆପଣ ମଧ୍ୟ କାହିଁକି ଦୁଃଖୀ?” ତାପରେ ନନ୍ଦଭଦ୍ର ନିଜ ଦୁଃଖର ସମସ୍ତ କାରଣ ତାହାକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ।

Verse 15

श्रुत्वा तत्कारणं सर्वं बालो दीनमना ब्रवीत् । अहो हा कष्टमत्युग्रं बुधानां यदबुद्धिता

ସମସ୍ତ କାରଣ ଶୁଣି ସେ ବାଳକ ଦୀନମନେ କହିଲା—“ହାୟ! କେତେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ, ଯେ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଅବୁଦ୍ଧି ହୋଇପାରେ!”

Verse 16

संपूर्णोद्रियगात्रा यन्मर्तुमिच्छंति वै वृथा । मुहूर्ताद्ध्यत्र खट्वांगो मोक्षमार्गमुपागतः

ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ବ୍ୟର୍ଥରେ ମରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଖଟ୍ୱାଙ୍ଗ ମାତ୍ର ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

Verse 17

तदहो भारतं खंडं सत्यायुषि त्यजेद्धि कः । अहमेव दृढो मन्ये पितृभ्यां यो विवर्जितः

ତେବେ—ସତ୍ୟ ଆୟୁଷ୍ୟ ଥିବାବେଳେ ଭାରତଖଣ୍ଡକୁ କିଏ ତ୍ୟାଗ କରିବ? ମୁଁ ଏକା ଦୃଢ ବୋଲି ଭାବେ; କାରଣ ମୁଁ ପିତାମାତା ଉଭୟରୁ ବିୟୋଗୀ।

Verse 18

अशक्तश्चलितुं वापि मर्तुमिच्छामि नापि च । सर्वे लाभाः सातिमाना इति सत्या बतश्रुतिः

ମୁଁ ଚଳିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଅଶକ୍ତ; ତଥାପି ମରିବାକୁ ମନ ନାହିଁ। ହାୟ! ପୁରାତନ କଥା ସତ୍ୟ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲାଭ ସହ ଗର୍ବ ଓ ବେଦନାର ଭାର ଯୋଗ ଥାଏ।

Verse 19

संतोषोऽप्युचितस्तुभ्यं देहं यस्य दृढं त्विदम् । शरीरं नीरुजं चेन्मे भवेदपि कथंचन

ତୁମ ପାଇଁ ସନ୍ତୋଷ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ, କାରଣ ତୁମ ଦେହ ଦୃଢ। ହାୟ! କିଛିପରି ମୋ ଶରୀର ମଧ୍ୟ ନିରୋଗ ହେଉ—ଏହି ମୋର ଆକାଂକ୍ଷା।

Verse 20

क्षणेक्षणे च तत्कुर्यां भुज्यते यद्युगेयुगे । इंद्रियाणि वशे यस्य शरीरं च दृढं भवेत्

କ୍ଷଣେ କ୍ଷଣେ ମୁଁ ସେହି କାମ କରିଥାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଜୀବନଭୋଗ ମିଳେ—ଯଦି ମୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ବଶରେ ଥାଆନ୍ତା ଏବଂ ଶରୀର ଦୃଢ଼ ହୋଇଥାଆନ୍ତା।

Verse 21

सोऽप्यन्यदिच्छते चेच्च कोऽन्यस्तस्मादचेतनः । शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च

ଏମିତି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଅନ୍ୟ କିଛି ଇଚ୍ଛା କରେ, ତେବେ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଅଚେତନ କିଏ? ଶୋକର ସ୍ଥାନ ହଜାର ହଜାର, ହର୍ଷର ସ୍ଥାନ ମାତ୍ର ଶତ ଶତ।

Verse 22

दिवसे दिवसे मूढमावशंति न पंडितम् । न हि ज्ञानविरुद्धेषु बह्वबपायेषु कर्मसु

ଦିନେ ଦିନେ ବିପଦ ମୂଢକୁ ହିଁ ଆବର୍ତ୍ତ କରେ, ପଣ୍ଡିତକୁ ନୁହେଁ; କାରଣ ପଣ୍ଡିତ ଜ୍ଞାନବିରୋଧୀ ଓ ଅନେକ ଅପାୟଭରା କର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 23

मूलघातिषु सज्जंते बुद्धिमंतो भवद्विधाः । अष्टांगां बुद्धिमाहुर्यां सर्वाश्रेयोविघातिनीम

ଆପଣଙ୍କ ପରି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଦୁଃଖର ମୂଳକୁ ଆଘାତ କରିବାରେ ଲାଗନ୍ତି। ସେମାନେ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ବୁଦ୍ଧି କହନ୍ତି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଶ୍ରେୟକୁ ବିଘ୍ନରୁ ରକ୍ଷା କରେ।

Verse 24

श्रुतिस्मृत्यविरुद्धा सा बुद्धिस्त्वय्यस्ति निर्मला । अथ कृच्छ्रेषु दुर्गेषु व्यापत्सु स्वजनस्य च

ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତିବିରୋଧୀ ନୁହେଁ ଏମିତି ସେହି ନିର୍ମଳ ବୁଦ୍ଧି ତୁମ ଭିତରେ ଅଛି; ଏବଂ କଷ୍ଟରେ, ଦୁର୍ଗମ ସଙ୍କଟରେ, ତଥା ସ୍ୱଜନଙ୍କ ଉପରେ ଆସିଥିବା ବିପଦରେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଅଚଳ ରହେ।

Verse 25

शारीरमानसैर्दुःखैर्न सीदंति भवद्विधाः । नाप्राप्यमभिवांछंति नष्टं नेच्छंति शोचितुम्

ତୁମ ପରି ସଜ୍ଜନ ଶରୀର ଓ ମନର ଦୁଃଖରେ କେବେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ। ଅପ୍ରାପ୍ୟକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ପାଇଁ ଶୋକ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 26

आपत्सु च न मुह्यंति नराः पंडितबुद्धयः । मनोदेहसमुत्थाभ्यां दुःखाब्यामर्पितं जगत्

ଆପଦାରେ ପଣ୍ଡିତବୁଦ୍ଧି ଲୋକେ ମୋହିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଜଗତ ମନ ଓ ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ।

Verse 27

तयोर्व्याससमासाभ्यां शमोपायमिमं श्रृणु । व्याधेरनिष्टसंस्पर्शाच्छ्रमादिष्टविसर्जनात्

ସେଇ ଦୁଇ ଦୁଃଖର ଶମନ ଉପାୟକୁ ବିସ୍ତାର ଓ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୁଣ—ରୋଗ ଆଣୁଥିବା ଅନିଷ୍ଟ ସଂସ୍ପର୍ଶକୁ ଏଡ଼ାଇବା, ଏବଂ ଉପଦେଶମତେ ଶ୍ରମ ଆଦିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା।

Verse 28

चतुर्भिः कारणैर्दुःखं शीरिरं मानसं च यत् । मानसं चाप्यप्रियस्य संयोगः प्रियवर्जनम्

ଦୁଃଖ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଶାରୀରିକ ଓ ମାନସିକ—ଏବଂ ଏହା ଚାରି କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ମାନସିକ ଦୁଃଖ ଅପ୍ରିୟ ସଂଯୋଗ ଓ ପ୍ରିୟ ବିୟୋଗରୁ ହୁଏ।

Verse 29

द्विप्रकारं महाकष्टं द्वयोरेतदुदाहृतम् । मानसेन हि दुःखैन शरीरमुपतप्यते

ଏହି ମହାକଷ୍ଟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ମାନସିକ ଦୁଃଖରେ ଶରୀର ମଧ୍ୟ ଦହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ପାଏ।

Verse 30

अयःपिंडेन तप्तेन कुंभसंस्थमिवोदकम् । तदाशु प्रति काराच्च सततं च विवर्जनात्

ଯେପରି ତପ୍ତ ଲୋହାପିଣ୍ଡରେ କୁମ୍ଭସ୍ଥ ଜଳ ଉଷ୍ଣ ହୁଏ, ସେପରି ପ୍ରତିକାର କରିବା ଓ କାରଣକୁ ସଦା ବର୍ଜନ କରିବାଦ୍ୱାରା ତାହା ଶୀଘ୍ର ଶମିତ ହୁଏ।

Verse 31

व्याधेराधेश्च प्रशमः क्रियायोगद्वयेन तु । मानसं शमयेत्तस्माज्ज्ञानेनाग्निमिवांबुना

ରୋଗ ଓ ଆନ୍ତରିକ କ୍ଲେଶର ପ୍ରଶମ ଦ୍ୱିବିଧ କ୍ରିୟାଯୋଗରେ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ; ତେଣୁ ଜ୍ଞାନରୂପ ଜଳଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିକୁ ନିବାଇବା ପରି ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 32

प्रशांते मानसे ह्यस्य शारीरमुपशाम्ति । मनसो दुःखमूलं तु स्नेह इत्युपलभ्यते

ମନ ପ୍ରଶାନ୍ତ ହେଲେ ତାହାର ଶାରୀରିକ କଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ ଶମିତ ହୁଏ; ଏବଂ ମନର ଦୁଃଖର ମୂଳ ‘ସ୍ନେହ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଆସକ୍ତି ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ।

Verse 33

स्नेहाच्च सज्जनो नित्यं जन्तुर्दुःखमुपैति च । स्नेहमूलानि दुःखानि स्नेहजानि भायानि च

ଆସକ୍ତିରୁ ସଜ୍ଜନ ଜୀବ ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ ଦୁଃଖକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଦୁଃଖ ଆସକ୍ତିମୂଳ, ଭୟ ମଧ୍ୟ ଆସକ୍ତିଜନିତ।

Verse 34

शोकहर्षौ तथायासः सर्वं स्नेहात्प्रवर्तते

ଶୋକ ଓ ହର୍ଷ, ଏବଂ ଆୟାସ—ସବୁକିଛି ଆସକ୍ତିରୁ ହିଁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

Verse 35

स्नेहात्करणरागश्च प्रजज्ञे वैषयस्तथा । अश्रेयस्कावुभावतौ पूर्वस्तत्र गुरुः स्मृतः

ସ୍ନେହରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରାଗ ଜନ୍ମେ, ଏବଂ ତଦନନ୍ତରେ ବିଷୟକାମ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଭବେ। ଉଭୟ ଅଶ୍ରେୟର କାରଣ; ଏଠାରେ ପ୍ରଥମ—ସ୍ନେହ—କୁ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରେରକ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

Verse 36

त्यागी तस्मान्न दुःखी स्यान्नर्वैरो निरवग्रहः । अत्यागी जन्ममरणे प्राप्नोतीह पुनःपुनः

ଏହେତୁ ତ୍ୟାଗୀ ଦୁଃଖୀ ହୁଏ ନାହିଁ—ସେ ନିର୍ବୈର ଓ ଅନାସକ୍ତ। କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟାଗୀ ଏଠାରେ ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମମରଣକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 37

तस्मात्स्नेहं न लिप्सेन मित्रेभ्यो धनसंचयात् । स्वशरीरसमुत्थं च ज्ञानेन विनिर्वतयेत्

ଏହେତୁ ମିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ନେଇ ହେଉ କି ଧନସଞ୍ଚୟକୁ ନେଇ—ସ୍ନେହାସକ୍ତିକୁ ଲୋଭ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ନିଜ ଶରୀରରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ବନ୍ଧନ-ଦୁଃଖକୁ ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ଦୂର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 38

ज्ञानान्वितेषु सिद्धेषु शास्त्रूज्ञेषु कृतात्मसु । न तेषु सज्जते स्नेहः पद्मपत्रेष्विवोदकम्

ଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଓ କୃତାତ୍ମା ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହାସକ୍ତି ଲଗେ ନାହିଁ; ପଦ୍ମପତ୍ର ଉପରେ ଜଳ ପରି ସେ ଖସିଯାଏ।

Verse 39

रागाभिभूतः पुरुषः कामेन परिकृष्यते । इच्छा संजायते चास्य ततस्तृष्णा प्रवर्धते

ରାଗରେ ଅଭିଭୂତ ପୁରୁଷକୁ କାମ ଟାଣିନେଇଯାଏ। ତାହାରୁ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଜନ୍ମେ, ଏବଂ ପରେ ତୃଷ୍ଣା କ୍ରମେ ବଢ଼ିଯାଏ।

Verse 40

तृष्णा हि सर्वपापिष्ठा नित्योद्वेगकरी मता । अधर्मबहुला चैव घोररूपानुबंधिनी

ତୃଷ୍ଣା ସମସ୍ତ ପାପମଧ୍ୟରେ ସର୍ବାଧିକ ପାପିଷ୍ଠ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ଏହା ସଦା ଉଦ୍ବେଗ ଜନ୍ମାଏ। ଏହା ଅଧର୍ମରେ ପ୍ରଚୁର ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ପରିଣାମକୁ ଅନୁସରେ।

Verse 41

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यतः । यासौ प्राणांतिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्

ଯେ ତୃଷ୍ଣାକୁ ଦୁର୍ମତିମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିବା କଠିନ ଭାବନ୍ତି, ଯାହା କେବେ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯାହା ପ୍ରାଣାନ୍ତକ ରୋଗ—ସେହି ତୃଷ୍ଣାକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ସୁଖ ମିଳେ।

Verse 42

अनाद्यंता तु सा तृष्णा ह्यंतर्देहगता नृणाम् । विनाशयति संभूता लोहं लोहमलो यथा

ସେ ତୃଷ୍ଣାର ନ ଆଦି ଅଛି, ନ ଅନ୍ତ; ଏହା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଦେହଭିତରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ଏହା ସେମାନଙ୍କୁ ନାଶ କରେ—ଯେପରି ଲୋହାକୁ ଝଙ୍କାର ଖାଇଯାଏ।

Verse 43

यथैवैधः समुत्थेन वह्निना नाशमृच्छति । तथाऽकृतात्मा लोबेन स्वोत्पन्नेन विनश्यति

ଯେପରି ଇନ୍ଧନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଗ୍ନି ସେହି ଇନ୍ଧନକୁ ନାଶ କରେ, ସେପରି ଅସଂଯତ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଭିତରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଲୋଭରେ ନଶିଯାଏ।

Verse 44

तस्माल्लोभो न कर्तव्यः शरीरे चात्मबंधुषु । प्राप्तेषु व न हृष्येत नाशो वापि न शोचयेत्

ଏହିହେତୁ ଲୋଭ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ନ ନିଜ ଶରୀର ପ୍ରତି, ନ ନିଜ ଆତ୍ମବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତି। ପ୍ରାପ୍ତିରେ ହର୍ଷିତ ହେବା ନୁହେଁ, ଏବଂ ନାଶ/ହାନିରେ ଶୋକ କରିବା ନୁହେଁ।

Verse 45

नंदभद्र उवाच । अहो बाल न बालस्त्वं मतो मे त्वां नमाम्यहम् । त्वद्वाक्यैरतितृप्तोऽहं त्वां तु प्रक्ष्यामि किंचन

ନନ୍ଦଭଦ୍ର କହିଲେ—ଅହୋ ବାଳ! ମୋ ମତରେ ତୁମେ ବାଳ ନୁହଁ; ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି। ତୁମ ବଚନରେ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତ; ତଥାପି ଆଉ କିଛି ପଚାରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।

Verse 46

कामक्रोधावहंकारमिंद्रियाणि च मानवाः । निंदंति तत्र मे नित्यं विवक्षेयं प्रजायते

ମନୁଷ୍ୟମାନେ କାମ, କ୍ରୋଧ, ଅହଂକାର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସେହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ନେଇ ମୋ ମନରେ ସଦା କହିବାର ଇଚ୍ଛା ଜନ୍ମ ନେଉଛି।

Verse 47

अहमेष ममेदं च कार्यमीदृशकस्त्वहम् । इत्यादि चात्मविज्ञानमहंकार इति स्मृतः

“ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ହେବ, ମୁଁ ଏପରି”—ଏପରି ଆତ୍ମସମ୍ବନ୍ଧୀ ଧାରଣାମାନଙ୍କୁ ‘ଅହଂକାର’ ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ।

Verse 48

परिहार्यः य चेत्तं च विनोन्मत्तः प्रकीर्यते । कामोऽभिलाष इत्युक्तः सं चेत्पुंसा विवर्ज्यते

ଯେ ମାନସିକ ପ୍ରେରଣା ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ ଚିତ୍ତକୁ ଅଶାନ୍ତ କରି ମନକୁ ଇଧର-ଉଧର ଛିଟାଇ ଦିଏ, ସେହିଟି ପରିହାର୍ଯ୍ୟ। ତାହାକୁ ‘କାମ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଅଭିଲାଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଶ୍ରେୟ ଚାହୁଁଥିବା ପୁରୁଷ ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 49

कथं स्वर्गो मुमुक्षा वा साध्यते दृषदा यथा । क्रोधो वा यदि संत्याज्यस्ततः शत्रुक्षयः कथम्

ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷାଭିଲାଷ—କେବଳ ଗୋଟିଏ ପଥରରେ ସାଧ୍ୟ ହେବା ପରି କିପରି ସିଦ୍ଧ ହେବ? ଆଉ ଯଦି କ୍ରୋଧ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ତ୍ୟାଜ୍ୟ, ତେବେ ଶତ୍ରୁକ୍ଷୟ କିପରି ହେବ?

Verse 50

बाह्यानामांतराणां वा विना तं तृणवद्विदुः । इंद्रियाणि निगृह्यैव दुष्टानीति निपीडयेत्

ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବଶ ନ କଲେ ବାହ୍ୟ ଓ ଆନ୍ତର ସବୁ ବସ୍ତୁ ତୃଣସମ ତୁଚ୍ଛ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ତେଣୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିଗ୍ରହ କରି ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ଦମନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 51

कथं स्याद्धर्मश्रवणं कथं वा जीवनं भवेत् । एतस्मिन्मे मनो विद्धंखिद्यतेऽज्ञानसंकटे

ଧର୍ମଶ୍ରବଣ କିପରି ହେବ, ଜୀବନ କିପରି ଧାରିତ ହେବ? ଏହି ଅଜ୍ଞାନର ସଙ୍କଟରେ ମୋ ମନ ଆହତ ହୋଇ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ।

Verse 52

तथा कस्मादिदं सृष्टं जडं विश्वं चिदात्मना । एवं यद्बहुधा क्लेशः पीड्यते हा कुतस्त्विदम्

ତେବେ ଚେତନ ଆତ୍ମା କାହିଁକି ଏହି ଜଡ ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ? ଏଭଳି ନାନା ରୂପରେ ଦୁଃଖ କାହିଁକି ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି—ହାୟ, ଏ ସବୁ କେଉଁଠୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା?

Verse 53

बाल उवाच । सम्यगेतद्यथा पृष्टं यत्र मुह्यंति जंतवः । श्रृण्वेकाग्रमना भूत्वा ज्ञातं द्वैपायनान्मया

ବାଳ କହିଲେ—ତୁମେ ଠିକ୍‌ଭାବେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ; ଏହି ବିଷୟରେ ହିଁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମୋହିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଶୁଣ; ଏହା ମୁଁ ଦ୍ୱୈପାୟନ (ବ୍ୟାସ) ଠାରୁ ଜାଣିଛି।

Verse 54

प्रकृतिः पुरुषश्चैव अनादी श्रृणुमः पुरा । साधर्म्येणावतिष्ठेते सृष्टेः प्रागजरामरौ

ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ—ଦୁହେଁ ଅନାଦି ବୋଲି ପୁରାତନ ପରମ୍ପରାରୁ ଶୁଣିଛୁ। ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବରୁ ସେମାନେ ସାଧର୍ମ୍ୟରେ ସହଅବସ୍ଥିତ ଥାନ୍ତି; ଦୁହେଁ ଅଜର ଓ ଅମର।

Verse 55

ततः कालस्वबावाभ्यां प्रेरिता प्रकृतिः पुरा । पुंसः संयोगमैच्छत्सा तदभावात्प्रकुप्यत

ତେବେ ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ କାଳ ଓ ସ୍ୱଭାବର ପ୍ରେରଣାରେ ପ୍ରକୃତି ପୁରୁଷଙ୍କ ସହ ସଂଯୋଗ ଇଚ୍ଛିଲା; ସେହି ସଂଯୋଗ ନ ହେବାରୁ ସେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ପ୍ରକୁପିତ ହେଲା।

Verse 56

ततस्तमोमयी सा च लीलया देववीक्षिता । राजसी समभूद्दूष्टा सात्त्विकी समजायत

ତାପରେ ତମୋମୟୀ ସେ ପ୍ରକୃତିକୁ ଦେବତା ଲୀଳାରେ ଦୃଷ୍ଟିପାତ କଲେ; ସେ ଦୂଷିତ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ରାଜସୀ ହେଲା, ଏବଂ ସାଥି ସାଥି ସାତ୍ତ୍ୱିକୀ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 57

एवं त्रिगुणतां याता प्रकृतिर्देवदर्शनात् । तां समास्थाय परमस्त्रिमूर्तिः समजायत

ଏଭଳି ଦେବଦର୍ଶନ (ଦୃଷ୍ଟି) ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକୃତି ତ୍ରିଗୁଣତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା; ତାହାକୁ ଆଧାର କରି ପରମ ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 58

तस्याः प्रोच्चारणार्थं च प्रवृत्तः स्वांशतस्ततः । असूयत महत्तत्त्वं त्रिगुणं तद्विदुर्बुधाः

ତାହାର ବ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରକାଶ (ପ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ) ନିମିତ୍ତେ ସେ ନିଜ ସ୍ୱାଂଶରୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ; ତାହାଠାରୁ ତ୍ରିଗୁଣଯୁକ୍ତ ‘ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ’ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା—ଏହିପରି ବୁଧମାନେ କହନ୍ତି।

Verse 59

अहंकार स्ततो जातः सत्त्वराजसतामसः । तमो रजस्त्वमापद्य रजः सत्त्वगुणं नयेत्

ତାପରେ ସତ୍ତ୍ୱ-ରଜଃ-ତମଃ ସ୍ୱଭାବବିଶିଷ୍ଟ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତମଃ ରଜଃ ଦିଗକୁ ଝୁକେ, ଏବଂ ରଜଃ ପୁନଃ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ଦିଗକୁ ନେଇଯାଏ।

Verse 60

शुद्धसत्त्वे ततो मोक्षं प्रवदंति मनीषिणः । तमसो रजसस्त स्मात्संशुद्ध्यर्थं च सर्वशः

ମନୀଷୀମାନେ କହନ୍ତି—ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱରୁ ମୋକ୍ଷ ଉଦ୍ଭବେ। ତେଣୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ତମସ ଓ ରଜସକୁ ସର୍ବପ୍ରକାରେ ଶୋଧନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 61

जीवात्मसंज्ञान्स्वीयांशान्व्यभजत्परमेश्वरः । तावंतस्ते च क्षेत्र्ज्ञा देहा यावंत एव हि

ପରମେଶ୍ୱର ନିଜ ଅଂଶମାନଙ୍କୁ ‘ଜୀବାତ୍ମା’ ନାମରେ ବିଭାଜନ କଲେ। ଯେତେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଆତ୍ମା ଅଛନ୍ତି, ସେତେଇ ନିଶ୍ଚୟ ଦେହ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 62

निःसरंति यथा लोहात्तप्तल्लिंगात्स्फुलिंगकाः । तन्मात्रभूतसर्गोयमहंकारात्तु तामसात्

ଯେପରି ତପ୍ତ ଲୋହପିଣ୍ଡରୁ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ ବାହାରେ, ସେପରି ତାମସ ଅହଂକାରରୁ ତନ୍ମାତ୍ରା ଓ ଭୂତତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ଏହି ସୃଷ୍ଟି-ପ୍ରବାହ ଉଦ୍ଭବେ।

Verse 63

इंद्रियाणां सात्त्विकाच्च त्रिगुणानि च तान्यपि । एतैः संसिद्धयंत्रेण सच्चिदानन्दवीक्षणात्

ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଅଂଶରୁ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିଗୁଣମୟ। ଏହି ସାଧନ-ଯନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦର ଦର୍ଶନରେ ସିଦ୍ଧି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 64

रजस्तमश्च शोध्यंते सत्त्वेनैव मुमुक्षुभिः । तस्मात्कामं च क्रोधं च इंद्रियाणां प्रवर्तनम्

ମୁମୁକ୍ଷୁମାନେ ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରାହିଁ ରଜସ ଓ ତମସକୁ ଶୋଧନ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ପ୍ରବୃତ୍ତି—କାମ ଓ କ୍ରୋଧ ଦିଗକୁ ଧାଉଥିବା—ନିଗ୍ରହ କରି ପରିଶୋଧିତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 65

अहंकारं च संसेव्य सात्त्विकीं सिद्धिमश्नुते । राजसास्तामसाश्चैव त्याज्याः कामादयस्त्वमी

ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଅହଂକାରକୁ ସେବନ କଲେ ସାଧକ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ସିଦ୍ଧି ପାଏ। କିନ୍ତୁ ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ଜନ୍ୟ କାମାଦି ପ୍ରବୃତ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ତୁମେ ତ୍ୟାଗ କର।

Verse 66

सात्त्विकाः सर्वदा सेव्याः संसारविजिगीषुभिः । गुणत्रयस्य वक्ष्यामि संक्षेपाल्लक्षणं तव

ସଂସାରକୁ ଜୟ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକମାନେ ସଦା ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବକୁ ହିଁ ସେବନ କରନ୍ତୁ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ତ୍ରିଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି।

Verse 67

सास्त्राभ्यासस्ततो ज्ञानं शौचमिंद्रियनिग्रहः । धर्मक्रियात्मचिंता च सात्त्विकं गुण लक्षणम्

ଶାସ୍ତ୍ରାଭ୍ୟାସ, ତାହାରୁ ଜ୍ଞାନୋଦୟ, ଶୌଚ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ, ଧର୍ମକ୍ରିୟାର ଆଚରଣ ଓ ଆତ୍ମଚିନ୍ତା—ଏହି ସବୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 68

अन्यायेन धनादानं तंद्री नास्तिक्यमेव च । क्रौर्यं च याचकाद्यं च तामसं गुणलक्षणम्

ଅନ୍ୟାୟ ଉପାୟରେ ଧନଦାନ, ତନ୍ଦ୍ରା/ଆଳସ୍ୟ, ନାସ୍ତିକ୍ୟ, କ୍ରୂରତା ଓ ଭିକ୍ଷାବୃତ୍ତି ଆଦି—ଏହି ସବୁ ତାମସ ଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 69

तस्माद्बुद्धिमुकैस्त्वतैः सात्त्विकैर्देवतां भजेत् । राजसैर्मानवत्वं च तामसैः स्थाणुयोनिता

ଏହେତୁ ପ୍ରବୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବରେ ଦେବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ରାଜସ ଭାବରେ ମାନବଜନ୍ମ; ତାମସ ଭାବରେ ସ୍ଥାଣୁ/ସ୍ଥାବର ଯୋନିରେ ପତନ ହୁଏ।

Verse 70

बुद्ध्याद्यैरेव मुक्तिः स्यादेतैरेव च यातना

ବୁଦ୍ଧି ଆଦି ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚୟ ମୋକ୍ଷ ହୁଏ; ଏହି ଏକେ ତତ୍ତ୍ୱ ବିପରୀତ ହେଲେ ଯାତନା ଓ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମେ।

Verse 71

अमीषां चाप्य भावे वै न किंचिदुपपद्यते । कलादो हि कलादीनां सुवर्णं शोधयेद्यथा

ଏମାନଙ୍କ ଅଭାବରେ ସତ୍ୟରେ କିଛିମଧ୍ୟ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେପରି କସଉଟି ଓ ଶୋଧନକ୍ରିୟା ସୁନା ଓ ତାହାର ମିଶ୍ରଧାତୁକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ, ସେପରି ଉଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ନିମ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ପରିଶୋଧନ କରେ।

Verse 72

तथा रजस्तमश्चैव संशोध्ये सात्त्विकैर्गुणैः । अस्मादेव गुणानां च समवायादनादिजात्

ସେହିପରି ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଗୁଣଦ୍ୱାରା ଭଲଭାବେ ଶୋଧିତ ହୁଏ। କାରଣ ଏହି ଅନାଦି ସମବାୟ (ସଂଯୋଗ) ଠାରୁ ଗୁଣମାନଙ୍କର ପରସ୍ପର ସଙ୍କର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 73

सुखिनो दुःखिनश्चैव प्राणिनः शास्त्रदर्शिनः । अष्टाविंशतिलक्षैश्च गुणमेकैकमीश्वरः

ପ୍ରାଣୀମାନେ ସୁଖୀ ଓ ଦୁଃଖୀ ଭାବେ, ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରୋପଦେଶକୁ ଦେଖି-ବୁଝୁଥିବା ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟମାନ। ଏବଂ ଈଶ୍ୱର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୁଣକୁ ଅଠାଇଶ ଲକ୍ଷ ପରିମାଣରେ (ବିସ୍ତାରରେ) ବଣ୍ଟନ କରିଛନ୍ତି।

Verse 74

व्यभजच्चतुरा शीतिलक्षास्ता जीवयोनयः । सकाशान्मनसस्तद्वदात्मनः प्रभवंति हि

ପୁନଃ ସେ ଜୀବୟୋନିମାନଙ୍କୁ ଚୌରାଶି ଲକ୍ଷରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ। ସେମାନେ ମନର ସାନ୍ନିଧ୍ୟରୁ—ଏବଂ ସେହିପରି ଆତ୍ମାରୁ ମଧ୍ୟ—ନିଶ୍ଚୟ ଉଦ୍ଭବ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 75

ईश्वरांशाश्च ते सर्वे मोहिताः प्राकृतैर्गुणैः । क्लेशानासादयंत्येव यथैवाधिकृता विभोः

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଅଂଶ; ତଥାପି ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣରେ ମୋହିତ। ବିଭୁଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥାନୁସାରେ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ କ୍ଲେଶ ଭୋଗନ୍ତି।

Verse 76

अन्नानां पयसां चापि जीवानां चाथ श्रेयसे । मानुष्यमाहुस्तत्त्वज्ञाः शिवभावेन भावितम्

ଅନ୍ନ, ଦୁଧ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଶ୍ରେୟସ୍ ପାଇଁ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି—ଶିବଭାବେ ଭାବିତ ମାନବଜନ୍ମ ହିଁ ପରମ ଶ୍ରେୟସ୍କର।

Verse 77

नंदभद्र उवाच । एवमेतत्किं तु भूयः प्रक्ष्याम्येतन्महामते । ईश्वराः सर्वदातारः पूज्यंते यैश्च देवताः

ନନ୍ଦଭଦ୍ର କହିଲେ—ଏହା ଏମିତି ହିଁ; କିନ୍ତୁ, ହେ ମହାମତେ, ମୁଁ ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି। ଈଶ୍ୱରମାନେ ସର୍ବଦାତା ହେଲେ, ଦେବତାମାନେ କାହା ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ?

Verse 78

स्वभक्तांस्तान्न दुःखेभ्यः कस्माद्रक्षंति मानवान् । विशेषात्केपि दृश्यंते दुःखमग्नाः सुरान्रताः

ନିଜ ଭକ୍ତ ମାନବମାନଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ଦୁଃଖରୁ କାହିଁକି ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ନାହିଁ? ବିଶେଷକରି, କେତେକେ ଦେବବ୍ରତରେ ରତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ମଗ୍ନ ଦେଖାଯାନ୍ତି।

Verse 79

इति मे मुह्यते बुद्धिस्त्वं वा किं बाल मन्यसे

ଏହିପରି ମୋର ବୁଦ୍ଧି ମୋହିତ ହେଉଛି; କହ, ହେ ବାଳକ, ତୁମେ ଏ ବିଷୟରେ କ’ଣ ଭାବୁଛ?

Verse 80

बाल उवाच । अशुचिश्च शुचिश्चापि देवभक्तो द्विधा स्मृतः । कर्मणा मनसा वाचा तद्रतो भक्त उच्यते

ବାଳକ କହିଲା—ଦେବଭକ୍ତ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ସ୍ମୃତ: ଅଶୁଚି ଓ ଶୁଚି। ଯେ କର୍ମ, ମନ ଓ ବାଣୀଦ୍ୱାରା ତାହାରେ ନିରତ, ସେଇ ସତ୍ୟ ଭକ୍ତ କୁହାଯାଏ।

Verse 81

अशुचिर्देवताश्चैव यदा पुजयते नरः । तदा भूतान्या विशंति स च मुह्यति तत्क्षणात्

ଯେତେବେଳେ ଅଶୁଚି ମନୁଷ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେତେବେଳେ ଭୂତମାନେ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ମୋହିତ ହୋଇଯାଏ।

Verse 82

विमूढश्चाप्टयकार्याणि तानि तानि निषेवते । ततो विनश्यति क्षिप्रं नाशुचिः पूजयेत्ततः । शुचिर्वाभ्यर्चयेद्यश्च तस्य चेदशुभं भवेत्

ମୋହିତ ହୋଇ ସେ ନାନା ପ୍ରକାର ଅକାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ତାହାରୁ ସେ ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ତେଣୁ ଅଶୁଚି ଲୋକ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ଯେ ଶୁଚି ହୋଇ ସମ୍ୟକ୍ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରେ, ତାହାର ପାଖରେ ମଧ୍ୟ ଯଦି କିଛି ଅଶୁଭ ହୁଏ—

Verse 83

तस्य पूर्वकृतं व्यक्तं कर्मणां कोटि मुच्यते । महेश्वरो ब्रह्महत्याभयाद्यत्र ततस्ततः

ତାହାର ପୂର୍ବକୃତ କର୍ମମାନଙ୍କର ପ୍ରକଟ ଫଳ—କୋଟି କୋଟି କର୍ମ ସମାନ—କ୍ଷୟ ହୋଇଯାଏ। ଏବଂ ମହେଶ୍ୱର ସେଠାରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଆଦି ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 84

सस्नौ तीर्थेषु कस्माच्च इतरो मुच्यते कथम् । अम्बरीषसुतां हृत्वा पर्वतान्नारदात्तथा

ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ କାହିଁକି ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ? ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଣେ କିପରି ମୁକ୍ତ ହୁଏ? ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ପର୍ବତରୁ ଅପହରଣ କରି, ଏବଂ ନାରଦଙ୍କ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଯଥାଶ୍ରୁତ—

Verse 85

सीतापहारमापेदे रामोऽन्यो मुच्यते कथम् । ब्रह्मापि शिरसश्छेदं कामयित्वा सुतामगात्

ସୀତାପହରଣସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କ୍ଲେଶ ରାମ ମଧ୍ୟ ଭୋଗିଲେ; ତେବେ ଅନ୍ୟେ କିପରି ମୁକ୍ତ ହେବେ? ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଶିରଛେଦର କାମନାରେ ନିଜ କନ୍ୟା ପଛେ ଗଲେ।

Verse 86

इंद्रचंद्ररविविष्णुप्रमुखाः प्राप्नुयुः कृतम् । तस्मादवश्यं च कृतं भोज्यमेव नरैः सदा

ଇନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର, ରବି (ସୂର୍ଯ୍ୟ), ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ପ୍ରମୁଖମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ କୃତ କର୍ମର ଫଳ ପାଆନ୍ତି; ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ କରିଥିବା କର୍ମ ନିଶ୍ଚୟ ସଦା ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼େ।

Verse 87

मुच्यते कोऽपि स्वकृतान्नैवेति श्रुतिनिर्णयः । किं तु देवप्रसादेन लभ्यमेकं सुरव्रतैः

ନିଜ କୃତ କର୍ମରୁ କେହି ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏନାହିଁ—ଏହା ଶ୍ରୁତିର ନିଷ୍କର୍ଷ; କିନ୍ତୁ ଦେବପ୍ରସାଦରେ ଗୋଟିଏ ଶ୍ରେୟ (ଉଦ୍ଧାର) ଦେବବ୍ରତନିଷ୍ଠମାନେ ପାଆନ୍ତି।

Verse 88

बहुभिर्जन्मभिर्भोज्यं भुज्येतैकेन जन्मना । तच्च भुक्त्वात तस्त्वर्थो भवेदिति विनिश्चयः

ଯାହା ବହୁ ଜନ୍ମରେ ଭୋଗ୍ୟ, ତାହା ଗୋଟିଏ ଜନ୍ମରେ ଭୋଗିହେବ; ଏବଂ ତାହା ଭୋଗି କର୍ମଫଳଭୋଗ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ, ପରେ ସତ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ମତ।

Verse 89

ये तप्यंते गतैः पापैः शुचयो देवताव्रताः । इह ते पुत्रपौत्रैश्च मोदंतेऽमुत्र चेह च

ଯେମାନଙ୍କର ପାପ ନଶିଯାଇଛି, ଯେମାନେ ଶୁଚି ଓ ଦେବତାବ୍ରତରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ହୋଇ ତପ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ଏଠାରେ ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ର ସହ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି; ଏବଂ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ, ସେଠାରେ ଓ ଏଠାରେ ଉଭୟତ୍ର ହର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 90

तस्माद्देवाः सदा पूज्याः शुचिभिः श्रद्धयान्वितैः । प्रकृतिः शोधनीया च स्ववर्णोदितकर्मभिः

ଏହେତୁ ଶୁଚି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୁକ୍ତ ଲୋକମାନେ ସଦା ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ନିଜ ବର୍ଣ୍ଣୋକ୍ତ କର୍ମଦ୍ୱାରା ନିଜ ପ୍ରକୃତିକୁ ଶୋଧନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 91

स्वनुष्ठितोऽपि धर्मः स्यात्क्लेशायैव विनाशिवम् । दुराचारस्य देवोपि प्राहेति भगवान्हरः

ଦୁରାଚାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଆଚରିତ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ କେବଳ କ୍ଲେଶର କାରଣ ହୁଏ, ଶୁଭଫଳ ଦିଏ ନାହିଁ—ଏହିପରି ଭଗବାନ୍ ହର କହିଛନ୍ତି।

Verse 92

भोक्तव्यं स्वकृतं तस्मात्पूजनीयः सदाशिवः । स्वाचारेण परित्याज्यौ रागद्वेषाविदं परम्

ଏହେତୁ ନିଜ କୃତ କର୍ମର ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ଭୋଗ କରିବାକୁ ପଡେ, ଏବଂ ସଦାଶିବ ପୂଜନୀୟ। ନିଜ ସଦାଚାରଦ୍ୱାରା ରାଗ-ଦ୍ୱେଷକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ—ଏହିଏ ପରମ ଉପଦେଶ।

Verse 93

नन्दभद्र उवाच । शुद्धप्रज्ञ किमेतच्च पापिनोऽपि नरा यदा । मोदमानाः प्रदृश्यन्ते दारैरपि धनैरपि

ନନ୍ଦଭଦ୍ର କହିଲେ—ହେ ଶୁଦ୍ଧପ୍ରଜ୍ଞ! ଏହା କିପରି? ପାପୀ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଧନ ସହ ଆନନ୍ଦିତ ଦେଖାଯାନ୍ତି।

Verse 94

बाल उवाच । व्यक्तं तैस्तमसा दत्तं दानं पूर्वेषु जन्मसु । रजसा पूजितः शंभुस्तत्प्राप्तं स्वकृतं च तैः

ବାଳ କହିଲେ—ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ, ସେମାନେ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ତମୋଗୁଣର ପ୍ରଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଦାନ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ରଜୋଗୁଣର ପ୍ରଭାବରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ। ତେଣୁ ସେମାନେ ନିଜ କୃତ କର୍ମର ଫଳ ହିଁ ପାଇଛନ୍ତି।

Verse 95

किं तु यत्तमसा कर्म कृतं तस्य प्रभावतः । धर्माय न रतिर्भूयात्ततस्तेषां विदांवर

କିନ୍ତୁ ତମୋଗୁଣର ପ୍ରଭାବରେ ଯେ କର୍ମ କରାଗଲା, ତାହାର ଫଳରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଧର୍ମପ୍ରତି ପୁନଃ ରତି ଜନ୍ମେ ନାହିଁ; ତେଣୁ, ହେ ବିଦ୍ୱତ୍ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 96

भुक्त्वा पुण्यफलं याति नरकं संशयः । अस्मिंश्च संशये प्रोक्तं मार्कंडेयेन श्रूयते

ପୁଣ୍ୟଫଳ ଭୋଗ କରି ସେ ନରକକୁ ଯାଏ—ଏହି ସନ୍ଦେହ। ଏହି ସନ୍ଦେହ ବିଷୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯାହା କହିଥିଲେ, ତାହା ପ୍ରମାଣ ଉପଦେଶରୂପେ ଶୁଣାଯାଏ।

Verse 97

इहैवैकस्य नामुत्र अमुत्रैकस्य नो इह । इह चामुत्र चैकस्य नामुत्रैकस्य नो इह

କାହାର ଫଳ କେବଳ ଇହଲୋକରେ, ପରଲୋକରେ ନୁହେଁ; ଅନ୍ୟ କାହାର ଫଳ କେବଳ ପରଲୋକରେ, ଏଠାରେ ନୁହେଁ। କାହାର ଏଠାରେ ଓ ସେଠାରେ ଉଭୟେ; ଆଉ କାହାର ନ ସେଠାରେ, ନ ଏଠାରେ।

Verse 98

पूर्वोपात्तं भवेत्पुण्यं भुक्तिर्नैवार्जयन्त्यपि । इह भोगः स वै प्रोक्तो दुर्भगस्याल्पमेधसः

ପୂର୍ବରୁ ସଞ୍ଚିତ ପୁଣ୍ୟ ହିଁ ଭୋଗ୍ୟ ହୁଏ; କେବଳ ଭୋଗ କରିଲେ ନୂତନ ପୁଣ୍ୟ ଅର୍ଜିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଇହଲୋକର ଭୋଗ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବାନ ଓ ଅଳ୍ପମେଧାବୀଙ୍କର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 99

पूर्वोपात्तं यस्य नास्ति तपोभिश्चार्जयत्यपि । परलोके तस्य भोगो धीमतः स क्रियात्स्फुटम्

ଯାହାର ପୂର୍ବସଞ୍ଚିତ ପୁଣ୍ୟ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଯେ ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ତାହା ଅର୍ଜନ କରେ—ସେହି ଧୀମାନଙ୍କର ଭୋଗ ପରଲୋକରେ ତାଙ୍କ କର୍ମଫଳରୂପେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 100

पूर्वोपात्तं यस्य नास्ति पुण्यं चेहापि नार्जयेत् । ततश्चोहामुत्र वापि भो धिक्तं च नराधमम्

ଯାହାର ପୂର୍ବୋପାର୍ଜିତ ପୁଣ୍ୟ ନାହିଁ ଏବଂ ଯେ ଏହି ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ଅର୍ଜନ କରେନାହିଁ, ସେ ଇହଲୋକ କିମ୍ବା ପରଲୋକ—ଦୁହିଁଠି ନିଶ୍ଚୟ ଧିକ୍କାରଯୋଗ୍ୟ ନରାଧମ।

Verse 101

इति ज्ञात्वा महाभागत्यक्त्वा शल्यानि कृत्स्नशः । भज रुद्रं वर्णधर्मं पालयास्मात्परं न हि

ହେ ମହାଭାଗ! ଏହା ଜାଣି, ଅନ୍ତରର ସମସ୍ତ ଶଲ୍ୟ (କଣ୍ଟକ) ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କର। ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଭଜ, ନିଜ ବର୍ଣ୍ଣଧର୍ମ ପାଳନ କର—ଏହାଠାରୁ ଉଚ୍ଚ କିଛି ନାହିଁ।

Verse 102

योहि नष्टेष्वभीष्टेषु प्राप्तेष्वपि च शोचति । तृप्येत वा भवेद्बन्धो निश्चितं सोऽन्यजन्मनः

ଯେ ଇଷ୍ଟ ବସ୍ତୁ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଶୋକ କରେ ଏବଂ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶୋକ କରେ—ସେ ତୃପ୍ତ ହେଉ କି ବନ୍ଧନରେ ରହୁ—ନିଶ୍ଚୟ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମକୁ ବଦ୍ଧ।

Verse 103

नन्दभद्र उवाच । नमस्तुभ्यमबालाय बालरूपाय धीमते । को भवांस्तत्त्वतो वेत्तुमिच्छामि त्वां शुचिस्मितम्

ନନ୍ଦଭଦ୍ର କହିଲେ—ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର! ଆପଣ ବାଳକ ନୁହନ୍ତି, ତଥାପି ବାଳରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଧୀମାନ। ଆପଣ ତତ୍ତ୍ୱତଃ କିଏ? ହେ ଶୁଚିସ୍ମିତ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥରେ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ।

Verse 104

बहवोऽपि मया वृद्धा दृष्टाश्चोपासिताः सदा । तेषामीदृशका बुद्धिर्न दृष्टा न श्रुतामया

ମୁଁ ଅନେକ ବୃଦ୍ଧଙ୍କୁ ଦେଖିଛି ଏବଂ ସଦା ତାଙ୍କ ସେବା କରିଛି; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏପରି ବୁଦ୍ଧି ମୁଁ ନ ଦେଖିଛି, ନ ଶୁଣିଛି।

Verse 105

येन मे जन्मसंदेहा नाशिता लीलयैव च । तस्मात्सामान्यरूपस्त्वं निश्चितं न मतं मम

ଯେହେତୁ ତୁମେ ମୋର ଜନ୍ମ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସନ୍ଦେହଗୁଡ଼ିକୁ ସହଜରେ ନିବାରଣ କରିଦେଲ, ତେଣୁ ତୁମେ ସାଧାରଣ ସ୍ୱରୂପର ନୁହ—ଏହା ମୋର ଦୃଢ଼ ମତ।

Verse 106

बाल उवाच । महदेतत्समाख्येयमेकाग्रः श्रृणु तत्त्वतः । इतः सप्ताधिके चापि सप्तमे जन्मनि त्वहम्

ବାଳ କହିଲା—ଏହା କହିବାଯୋଗ୍ୟ ମହାବିଷୟ; ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଶୁଣ। ଏହା ପରେ ଗଣିଲେ ସପ୍ତମ ଜନ୍ମରେ ମୁଁ…

Verse 107

वैदिशे नगरे विप्रो नाम्नाऽसं धर्मजालिकः । वेदवेदांगतत्त्वत्रः स्मृतिशास्त्रार्थविद्वरः

ବୈଦୀଶ ନଗରରେ ମୁଁ ‘ଧର୍ମଜାଲିକ’ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲି—ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, ଏବଂ ସ୍ମୃତି-ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଣ୍ଡିତ।

Verse 108

व्याख्याता धर्मशास्त्राणां यथा साक्षाद्बृहस्पतिः । किं त्वहं विविधान्धर्माल्लोंकानां वर्णये भृशम्

ମୁଁ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରର ବ୍ୟାଖ୍ୟାତା ଭାବେ, ଯେନ ସାକ୍ଷାତ୍ ବୃହସ୍ପତି ନିଜେ; ତଥାପି ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ‘ଧର୍ମ’କୁ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ଘୋଷଣା କରୁଥିଲି।

Verse 109

स्वयं चातिदुराचारः पापिनामपि पापराट् । मंसाशी मद्यसेवी च परदाररतः सदा

ସତ୍ୟକୁ କହିଲେ ମୁଁ ନିଜେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁରାଚାରୀ—ପାପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପାପରାଜ। ମୁଁ ମାଂସାହାରୀ, ମଦ୍ୟସେବୀ, ଏବଂ ସଦା ପରସ୍ତ୍ରୀରେ ଆସକ୍ତ ଥିଲି।

Verse 110

असत्यभाषी दम्भीच सदा धर्मध्वजी खलः । लोभी दुरात्मा कथको न कर्ता कर्हिचित्क्वचित्

ମୁଁ ଅସତ୍ୟଭାଷୀ ଓ ଦମ୍ଭୀ ଥିଲି—ସଦା ‘ଧର୍ମ’ର ଧ୍ୱଜ ଧାରି ଖଳ। ଲୋଭୀ ଓ ଦୁର୍ମନ, ମୁଁ କେବଳ କଥାର ପ୍ରବଚକ; କେବେ କେଉଁଠି କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ।

Verse 111

यस्माज्जालिकवज्जालं लोकेभ्योऽहं क्षिपामि च । तत्त्वज्ञा मां ततः प्राहुर्धर्मजालिक इत्युत

ଜାଲ ଛାଡ଼ୁଥିବା ଲୋକ ପରି ମୁଁ ଲୋକମାନଙ୍କ ଉପରେ ଜାଲ ପକାଉଥିଲି; ତେଣୁ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନେ ମୋତେ ‘ଧର୍ମଜାଲିକ’—ଧର୍ମ ନାମରେ ଜାଲ ବୁଣୁଥିବା—ବୋଲି କହିଲେ।

Verse 112

सोऽहं तैर्बहुभिश्चीर्णैः पातकैरंत आगते । मृतो गतो यमस्थानं पातितः कूटशाल्मलीम्

ଏଭଳି ଅନେକ ପାପ କରି, ଯେତେବେଳେ ଶେଷ ସମୟ ଆସିଲା, ମୁଁ ମରି ଯମଲୋକକୁ ଗଲି ଏବଂ ‘କୂଟଶାଲ୍ମଲୀ’ ନାମକ ନରକରେ ପତିତ ହେଲି।

Verse 113

यमदुतैस्ततः कृष्टः स्मार्यमामः स्वचेष्टितम् । खड्गैश्च कृत्यमानोऽहं जीवामि प्रमियामि च

ତାପରେ ଯମଦୂତମାନେ ମୋତେ ଟାଣିନେଲେ; ମୋର ନିଜ କର୍ମ ସ୍ମରଣ କରାଗଲା। ଖଡ଼୍ଗରେ କାଟାଯାଉଥିବାବେଳେ ମୁଁ ମରୁଥିଲି ଓ ପୁଣି ଜୀବିତ ହେଉଥିଲି—ବାରମ୍ବାର।

Verse 114

आत्मानं बहुधा निंदञ्छाश्वतीर्न्यवसं समाः । नरके या मतिर्भूयाद्धर्मं प्रति प्रपीडतः

ନିଜକୁ ନାନା ପ୍ରକାରେ ନିନ୍ଦା କରି କରି ମୁଁ ନରକରେ ଅନନ୍ତ ବର୍ଷ ରହିଲି; ଯେ ଧର୍ମକୁ ପୀଡ଼ା ଦିଏ, ତାହାର ଏମିତି ଗତି ପୁଣି ପୁଣି ଫେରେ।

Verse 115

सा चेन्मुहूर्तमात्रं स्यादपि धन्यस्ततः पुमान् । नमोनमः कर्मभूम्यै सुकृतं दुष्कृतं च वा

ଧର୍ମପ୍ରତି ଜାଗରଣ ଯଦି କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ହୁଏ, ତେବେ ସେ ପୁରୁଷ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ। କର୍ମଭୂମି (ମନୁଷ୍ୟଲୋକ)କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର—ଯେଉଁଠି ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ଉଭୟ କରାଯାଏ।

Verse 116

यस्यां मुहूर्तमात्रेण युगैरपि न नश्यति । ततो विपश्चिज्जनको मोक्षयामास नारकात्

ସେଇ କର୍ମଭୂମିରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କରା କର୍ମ ଯୁଗଯୁଗ ଯାଏଁ ମଧ୍ୟ ନଶେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ପ୍ରାଜ୍ଞ ଜନକ ନରକରୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଲେ।

Verse 117

तैः सहाहं प्रमुक्तश्च कथंचिदवपीडितः । स्थाणुत्वमनुभूयाथ क्लेशानासाद्य भूरिशः

ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହେଲି, ତଥାପି କିପରି ଯେ ପୀଡିତ ରହିଲି। ପରେ ନିଷ୍କ୍ରିୟତାର ଅବସ୍ଥା ଅନୁଭବ କରି ଅନେକ କ୍ଲେଶ ଭୋଗିଲି।

Verse 118

कीटोहमभवं पश्चात्तीरे सारस्वते शुभे । तत्र मार्गे सुखमिव संसुप्तोहं यदृच्छया

ତାପରେ ମୁଁ ସରସ୍ୱତୀର ଶୁଭ ତଟରେ ଗୋଟିଏ କୀଟ ହେଲି। ସେଠାରେ ପଥରେ ଯାଦୃଚ୍ଛିକ ଭାବେ ଯେନେ ସୁଖରେ ଶୋଇଥିଲି।

Verse 119

आगच्छतो रथस्यास्य शब्दमश्रौषमुन्नतम् । तं मेघनिनदं श्रुत्वा भीतोहं सहसा जवात्

ଆସୁଥିବା ଏହି ରଥର ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ ମୁଁ ଶୁଣିଲି। ମେଘଗର୍ଜନ ସଦୃଶ ସେ ନାଦ ଶୁଣି ମୁଁ ହଠାତ୍ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଶୀଘ୍ର ପଳାଇଲି।

Verse 120

मार्गमुत्सृज्य दूरेण प्रपलायनमाचरम् । एतस्मिन्नंतरे व्यासस्तत्र प्राप्तो यदृच्छया

ମାର୍ଗ ଛାଡ଼ି ମୁଁ ଦୂରକୁ ଦୌଡ଼ି ପଳାଇଲି। ସେଇ ମଧ୍ୟବେଳେ ଯଦୃଚ୍ଛାକ୍ରମେ ସେଠାରେ ବ୍ୟାସମୁନି ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 121

स मामपश्यत्त्रस्तं च कृपया संयुतो मुनिः । यन्मया सर्वलोकानां नानाधर्माः प्रकीर्तिताः

ସେ ମୁନି କୃପାଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଭୟଭୀତ ମୋତେ ଦେଖିଲେ—ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକର ନାନାଧର୍ମ ପ୍ରକୀର୍ତିତ କରିଛନ୍ତି।

Verse 122

विप्रजन्मनि तस्यैव प्रभावाद्व्याससंगमः । ततः सर्वरुतज्ञो मां प्राहार्च्यः कीटभाषया

ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଜନ୍ମର ପୁଣ୍ୟପ୍ରଭାବରୁ ମୋର ବ୍ୟାସମୁନିଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗମ ହେଲା। ପରେ ସର୍ବ ଧ୍ୱନି-ଭାଷାଜ୍ଞ ପୂଜ୍ୟ ମୁନି ମୋତେ କୀଟଭାଷାରେ କହିଲେ।

Verse 123

किमेवं नश्यसे कीट कस्मान्मृत्योर्बिभेषि च । अहो समुचिता भीतिर्मनुष्यस्य कुतस्तव

“ହେ କୀଟ! ତୁମେ ଏଭଳି କାହିଁକି ନଶୁଛ, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁକୁ କାହିଁକି ଭୟ କରୁଛ? ଅହୋ, ଏପରି ଭୀତି ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ଯୁକ୍ତ—ତୁମ ପାଇଁ କେମିତି?”

Verse 124

इत्युक्तो मतिमान्पूर्वपुण्याद्व्यासं तदोचिवान् । न मे भयं जगद्वंद्य मृत्योरस्मात्कथंचन

ଏପରି କୁହାଯାଇଲେ ମୁଁ—ପୂର୍ବପୁଣ୍ୟରୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ହୋଇ—ବ୍ୟାସମୁନିଙ୍କୁ କହିଲି: “ହେ ଜଗଦ୍ବନ୍ଦ୍ୟ! ଏହି ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୋତେ କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ।”

Verse 125

एतदेव भयं मान्य गच्छेयमधमां गतिम् । अस्या अपि कुयोनेश्च संत्यन्याः कोटिशोऽधमाः

ହେ ମାନ୍ୟବର! ମୋର ଏହି ଏକମାତ୍ର ଭୟ—ମୁଁ ଆହୁରି ଅଧମ ଗତିକୁ ଯାଇପଡ଼ିବି କି ନାହିଁ। ଏହି କୁଯୋନିଠାରୁ ମଧ୍ୟ ତଳେ କୋଟିକୋଟି ଅଧିକ ନୀଚ ଯୋନି ଅଛି।

Verse 126

तासु गर्भादिकक्लेशभीतस्त्रस्तोऽस्मि नान्यथा

ସେହି ଯୋନିମାନଙ୍କରେ ଗର୍ଭବାସ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା କ୍ଲେଶରେ ମୁଁ ଭୀତ ଓ ତ୍ରସ୍ତ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ।

Verse 127

व्यास उवाच । मा भयं कुरु सर्वाभ्यो योनिभ्यश्च चिरादिव । मोक्षयिष्यामि ब्राह्मण्यं प्रापयिष्यामि निश्चितम्

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଭୟ କରନି; ସମସ୍ତ ଯୋନିଠାରୁ, ଦୀର୍ଘକାଳର ଭୟ ପରି ଯାହା ଲାଗେ ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ, ଭୟ କରନି। ମୁଁ ତୁମକୁ ମୋକ୍ଷ ଦେବି ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚାଇବି।

Verse 128

इत्युक्तोहं कालियेन तं प्रणम्य जगद्गुरुम् । मार्गमागत्य चक्रेण पीडितो मृत्युमागमम्

କାଳିୟ ଏପରି କହିବା ପରେ ମୁଁ ସେହି ଜଗଦ୍‌ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲି; ପରେ ପଥରେ ଫେରୁଥିବାବେଳେ ଚକ୍ରରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲି।

Verse 129

ततः काकश्रृगालादियोनिष्वस्मि यदाऽभवम् । तदातदा समागम्य व्यासो मां स्मारयच्च तत्

ତାପରେ ଯେତେବେଳେ ମୁଁ କାକ, ଶୃଗାଳ ଆଦି ଯୋନିମାନଙ୍କରେ ଜନ୍ମ ନେଲି, ସେତେବେଳେ ସେତେବେଳେ ବ୍ୟାସ ଆସି ମୋତେ ସେହି (ଉଦ୍ଧାରକ) କଥା ସ୍ମରଣ କରାଇଲେ।

Verse 130

ततो बहुविधा योनीः परिक्रम्यास्मि कर्षितः । ब्राह्मणस्य च गेहेस्यां योनौ जातोऽतिदुःखितः

ତେବେ ମୁଁ ନାନାପ୍ରକାର ଯୋନିରେ ଭ୍ରମଣ କରି ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହେଲି; ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ମଧ୍ୟ ସେହି ଜନ୍ମରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତ ରହିଲି।

Verse 131

ततो जन्मप्रभृत्यस्मि पितृभ्यां परिवर्जितः । गलत्कुष्ठी महापीडामेतां योऽनुभवामि च

ତାପରେ ଜନ୍ମରୁ ହିଁ ପିତାମାତା ମୋତେ ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ; କ୍ଷୟକାରୀ କୁଷ୍ଠରୋଗରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ମୁଁ ଏହି ମହା ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହୁଛି।

Verse 132

ततो मां पंचमे वर्षे व्यास आगत्य जप्तवान् । कर्णे सारस्वतं मंत्रं तेनाहं संस्मरामि च

ତାପରେ ମୋର ପଞ୍ଚମ ବର୍ଷରେ ବ୍ୟାସ ଆସି ମୋ କାନରେ ସାରସ୍ୱତ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କଲେ; ତାହାରେ ମୁଁ (ପବିତ୍ର ଶିକ୍ଷା) ସ୍ମରଣ କରିପାରୁଛି।

Verse 133

अनधीतानि शास्त्राणि वेदान्धर्मांश्च कृत्स्नशः । उक्तं व्यासेन चेदं मे गच्छ क्षेत्रं गुहस्य च । तत्र त्वं नंदभद्रं च आश्वासयमहामतिम्

ମୁଁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରିନଥିଲି, ବେଦ ଓ ଧର୍ମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିନଥିଲି; ତଥାପି ବ୍ୟାସ ମୋତେ କହିଲେ— “ଗୁହଙ୍କ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଅ; ସେଠାରେ ମହାମତି ନନ୍ଦଭଦ୍ରଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅ।”

Verse 134

त्यत्क्वा बहूदके प्राणानस्थिक्षेपं महीजले । काराय्य त्वं ततो भावी मैत्रेय इति सन्मुनिः

“ଗଭୀର ଜଳରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏବଂ ପୃଥିବୀର ଜଳରେ ଅସ୍ଥି-ବିସର୍ଜନ କରାଇ, ତାପରେ ତୁମେ ‘ମୈତ୍ରେୟ’ ହେବ”— ଏପରି ସତ୍ୟ ମୁନି କହିଲେ।

Verse 135

गमिष्यसि ततो मोक्षमिति मां व्यास उक्तवान् । आगतश्च ततश्चात्र वाहीकेभ्योऽयोऽतिक्लेशतः

“ତାପରେ ତୁମେ ମୋକ୍ଷ ପାଇବ”—ଏପରି ବ୍ୟାସମୁନି ମୋତେ କହିଥିଲେ। ପରେ ବାହୀକମାନଙ୍କ ହାତରେ ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ଲେଶ ଭୋଗି ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଲି।

Verse 136

इति ते कथितं सर्वमात्मनश्चरितं मया । पापमेवंविधं कष्टं नंदभद्र सदा त्यज

ଏଭଳି ମୁଁ ମୋର ସମଗ୍ର ଆତ୍ମଚରିତ ତୁମକୁ କହିଦେଲି। ତେଣୁ, ହେ ନନ୍ଦଭଦ୍ର, ସଦା ପାପକୁ ତ୍ୟାଗ କର; କାରଣ ଏପରି କଠୋର ଦୁଃଖ ପାପରୁ ହିଁ ଜନ୍ମେ।

Verse 137

नंदभद्र उवाच । अहो महाद्भुतं तुभ्यं चरितं येन मे हृदि । भूयः शतगुणं जातं धर्मायदृढमानसम्

ନନ୍ଦଭଦ୍ର କହିଲା—ଆହା! ତୁମ ଚରିତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାଦ୍ଭୁତ। ତାହା ଶୁଣି ମୋ ହୃଦୟରେ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଶତଗୁଣ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଜନ୍ମିଛି।

Verse 138

किं तु त्वयोक्तधर्मस्य कर्तुकामोस्मि निष्कृतिम् । धर्मं स्मर भवांस्तस्मात्किंचिदादिश निश्चितम्

କିନ୍ତୁ ତୁମେ କହିଥିବା ଧର୍ମର ନିଷ୍କୃତି (ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ) କରିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। ତେଣୁ ଧର୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରି ମୋତେ ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅ—ଯାହାକୁ ମୁଁ ଅନୁସରିବି।

Verse 139

बाल उवाच । अत्र तीर्थे च सप्ताहं निराहारस्त्वहं स्थितः । सूर्यमंत्राञ्जमिष्यामि त्यक्ष्यामि च ततस्त्वसून्

ବାଳ କହିଲା—ଏହି ତୀର୍ଥରେ ମୁଁ ସପ୍ତାହେକ ନିରାହାର ରହିବି। ସୂର୍ଯ୍ୟମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବି, ତାପରେ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରିବି।

Verse 140

ततो बर्करिकातीर्थे दग्धव्योहं त्वया तटे । अस्थीनि सागरे चापि मम क्षेप्याणि चात्र हि

ତାପରେ ବର୍କରିକା-ତୀର୍ଥର ତଟରେ ତୁମେ ମୋର ଦାହ-ସଂସ୍କାର କରିବ। ମୋର ଅସ୍ଥିମାନେ ମଧ୍ୟ ସମୁଦ୍ରରେ ବିସର୍ଜନ କରିବ—ଏହିଏ ଏଠାରେ କରଣୀୟ।

Verse 141

यदि सापह्नवं चित्तं मय्यतीव तवास्ति चेत् । ततस्त्वां गुरुकार्यार्थमादेक्ष्यामि श्रृणुष्व तत्

ଯଦି ମୋ ପ୍ରତି ତୁମ ହୃଦୟରେ ସତ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧା-ଭକ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ, ତେବେ ଗୁରୁ-ଆଜ୍ଞାର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ମୁଁ ତୁମକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବି—ସେଥି ଶୁଣ।

Verse 142

अस्मिन्बहूदके तीर्थे यत्र प्राणांस्त्यजाम्यहम् । तत्र मन्नामचिह्नस्ते संस्थाप्यो भास्करो विभुः

ଏହି ବହୂଦକ ତୀର୍ଥରେ, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିବି, ସେଠାରେ ମୋ ନାମ-ଚିହ୍ନରୂପେ ବିଭୁ ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା।

Verse 143

आरोग्यं धनधान्यं च पुत्रदारादिसंपदः । भास्करो भगवांस्तुष्टो दद्यादेतच्छ्रुतेर्वचः

ଆରୋଗ୍ୟ, ଧନ-ଧାନ୍ୟ, ଏବଂ ପୁତ୍ର-ଦାରାଦି ସମ୍ପଦ—ଭଗବାନ ଭାସ୍କର ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏସବୁ ଦାନ କରନ୍ତି; ଏହା ଶ୍ରୁତି-ବଚନ।

Verse 144

सविता परमो देवः सर्वस्वं वा द्विजन्मनाम् । वेदवेदांगगीतश्च त्वमप्येनं सदा भज

ସବିତା (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ପରମ ଦେବ—ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇ ସର୍ବସ୍ୱ। ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ଯାହାଙ୍କ ଗୀତି; ତେଣୁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସଦା ତାଙ୍କୁ ଭଜ।

Verse 145

बहूदकमिदं कुंडं संसेव्यं च सदा त्वया । माहात्म्यमस्य वक्ष्यामि संक्षेपाद्व्यास सूचितम्

ଏହା ବହୂଦକ କୁଣ୍ଡ; ତୁମେ ସଦା ଏହାର ସେବନ (ଆଶ୍ରୟ) କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ୟାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୂଚିତ ଏହାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି।

Verse 146

बहूदके कुंडवरे स्नाति यो विधिवन्नरः । आरोग्यं धनधान्याद्यं तस्य स्यात्सर्वजन्मसु

ଉତ୍ତମ ବହୂଦକ କୁଣ୍ଡରେ ଯେ ନର ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କରେ, ତାହାର ସମସ୍ତ ଜନ୍ମରେ ଆରୋଗ୍ୟ, ଧନ, ଧାନ୍ୟ ଆଦି ଶୁଭଫଳ ହୁଏ।

Verse 147

बहूदके च यः स्नात्वा सप्तम्यां माघमासके । दद्यात्पिंडं पितॄणां च तेऽक्ष्यां तृप्तिमाप्नुयुः

ମାଘମାସର ସପ୍ତମୀ ତିଥିରେ ବହୂଦକରେ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପିଣ୍ଡଦାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ପିତୃମାନେ ଅକ୍ଷୟ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି।

Verse 148

बहूदकस्य तीरे यः शुचिर्यजति वै क्रतुम् । शतक्रतुफलं तस्य नास्ति काचिद्विचारणा

ବହୂଦକର ତଟରେ ଯେ ଶୁଚି ହୋଇ କ୍ରତୁ (ଯଜ୍ଞ) କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଶତକ୍ରତୁଫଳ ପାଏ; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 149

अत्र यस्त्यजति प्राणान्बहूदकतटे नरः । मोदते सूर्यलोकेऽसौ धर्मिणां च सुतो भवेत्

ଏଠାରେ ବହୂଦକ ତଟରେ ଯେ ନର ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକରେ ଆନନ୍ଦ କରେ; ପୁନଃ ଧର୍ମୀମାନଙ୍କ ପୁତ୍ର ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଏ।

Verse 150

बहूदकस्य तीरे च यः कुर्य्याज्जपसाधनम् । सर्वं लक्षगुणं प्रोक्तं जपो होमश्च पूजनम्

ବହୂଦକର ତୀରେ ଯେ ଜପସାଧନା କରେ, ସେଠାରେ କୃତ ଜପ, ହୋମ ଓ ପୂଜା ସବୁ ଲକ୍ଷଗୁଣ ପୁଣ୍ୟଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 151

बहूदकस्य तीरे च द्विजमेकं च भोजयेत् । यो मिष्टान्नेन तस्य स्याद्विप्रकोटिश्च भोजिता

ବହୂଦକର ତୀରେ ଯେ ଏକ ଦ୍ୱିଜକୁ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ କରାଏ, ମିଷ୍ଟାନ୍ନ ଦେଇ ତାହା କଲେ ତାହାର ଫଳ ଯେନେ କୋଟି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇଲା ପରି ହୁଏ।

Verse 152

बहूदकस्य तीरे या नारी गौरिणिकाः शुभाः । संभोजयति तस्याश्च कुर्यात्सुस्वागतं ह्युमा

ବହୂଦକର ତୀରେ ଗୌରୀଭକ୍ତ ଶୁଭ ନାରୀ ଯେତେବେଳେ ଭୋଜନ ଓ ଆତିଥ୍ୟ-ସତ୍କାର କରେ, ସେତେବେଳେ ଉମାଦେବୀ ସ୍ୱୟଂ ତାକୁ ସୁସ୍ୱାଗତ କରନ୍ତି।

Verse 153

बहूदकस्य तीरे च यः कुर्याद्योगसाधनम् । षण्मासाभ्यन्तरे सिद्धिर्भवेत्तस्य न संशयः

ବହୂଦକର ତୀରେ ଯେ ଯୋଗସାଧନା କରେ, ତାହାର ଛଅ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 154

बहूदकस्य तीरे च प्रेतानुद्दिश्य दीयते । यत्किंचिदक्षयं तेषामुपतिष्ठेन्न चान्यथा

ବହୂଦକର ତୀରେ ପ୍ରେତମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଯାହା କିଛି ଦିଆଯାଏ, ତାହା ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ; ନିଶ୍ଚୟ ସେମାନଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚେ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 155

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् । कृतं बहूदकतटे सर्वं स्यात्सुमहात्फलम्

ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ପିତୃତର୍ପଣ—ବହୂଦକ ତଟରେ ଯାହା କିଛି କରାଯାଏ, ସେ ସବୁ ଅତିମହା ଫଳଦାୟକ ହୁଏ।

Verse 156

त्वयैतद्धृदि संधार्य फलं व्यासेन सूचितम् । बहूदकस्य कुंडस्य नंदभद्र महामते

ହେ ମହାମତେ ନନ୍ଦଭଦ୍ର! ଏହାକୁ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କର; ବହୂଦକ କୁଣ୍ଡର ଫଳ ବ୍ୟାସ ମୁନି ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି।

Verse 157

इत्युक्त्वा सोऽभवन्मौनी स्नात्वा कुंडे ततः शुचिः । तीरे प्रस्तरमाश्रित्य स्वयं मंत्राञ्जाप ह

ଏହିପରି କହି ସେ ମୌନ ହେଲା; ପରେ କୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଚି ହୋଇ, ତଟରେ ଏକ ପଥରକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସ୍ୱୟଂ ମନ୍ତ୍ରଜପ କଲା।

Verse 158

श्रीनारद उवाच । ततः स सप्तरात्रांते जहौ बालो निजानसून् । संस्कारितो यथोक्तं च नंदभद्रेण ब्राह्मणैः

ଶ୍ରୀ ନାରଦ କହିଲେ—ତାପରେ ସପ୍ତରାତ୍ରିର ଶେଷରେ ସେ ବାଳକ ନିଜ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲା; ପରେ ନନ୍ଦଭଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଭାବେ ତାହାର ସଂସ୍କାର କଲେ।

Verse 159

यत्र बालः स च प्राणाञ्जहौ जपपरायणः । बालादित्यमिति ख्यातं तत्रास्थापयत प्रभुम्

ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ସେ ବାଳକ ଜପପରାୟଣ ହୋଇ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲା, ସେଠାରେ ହିଁ ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲା; ଏବଂ ସେ ‘ବାଳାଦିତ୍ୟ’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ହେଲେ।

Verse 160

बहूदके च यः स्नात्वा बालादित्यं प्रपूजयेत् । तस्य स्याद्भास्करस्तुष्टो मोक्षोपायं च विंदति

ଯେ ବହୂଦକ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ବାଳାଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ତାହାପରେ ଭାସ୍କର ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ସେ ମୋକ୍ଷର ଉପାୟ ପାଏ।

Verse 161

नंदभद्रो ऽप्यथान्यस्यां भार्यायामपरान्सुतान् । उत्पाद्यात्मसमन्धीमाञ्छिवसूर्यपरायणः

ନନ୍ଦଭଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପତ୍ନୀଠାରୁ ନିଜ ବଂଶର ସମ୍ବନ୍ଧୀ ହେବା ପରି ଅନ୍ୟ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ସେ ଶିବ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ପରାୟଣ ଥିଲେ।

Verse 162

रुद्रदेहं ययौ पार्थ पुनरावृत्तिदुर्लभम् । एवमेतन्महाकुंडं बहूदकमिति स्मृतम्

ହେ ପାର୍ଥ! ସେ ରୁଦ୍ରସଦୃଶ ଦେହ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଯାହାଠାରୁ ସଂସାରକୁ ପୁନରାବୃତ୍ତି ଦୁର୍ଲଭ। ଏହିପରି ଏହି ମହାକୁଣ୍ଡ ‘ବହୂଦକ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 163

अस्य तीरे स्वमंशं च वल्लीनाथः प्रमेक्ष्यति । दत्तात्रेयस्य यो योगी ह्यवतारो भविष्यति

ଏହି ତୀର୍ଥର ତଟରେ ବଲ୍ଲୀନାଥ ନିଜ ଅଂଶକୁ ପ୍ରକାଶ କରିବେ; ସେହି ଯୋଗୀ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟଙ୍କ ଅବତାର ହେବେ।

Verse 164

अर्चयित्वा च तं देवं योगसिद्धि मवाप्नुयात् । पशूनामृद्धिमाप्नोति गोशरण्यो ह्यसौ प्रभुः

ସେହି ଦେବଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନ କଲେ ଯୋଗସିଦ୍ଧି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ ଏବଂ ପଶୁଧନର ବୃଦ୍ଧି-ସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ; କାରଣ ସେ ପ୍ରଭୁ ଗୋଶରଣ୍ୟ।

Verse 165

पश्चिमायां बुधसुतस्तथा क्षेत्रं स भारत । पुरूरवादित्यमिति स्थापयामास पार्थिवः

ହେ ଭାରତ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ବୁଧପୁତ୍ର ରାଜା ମଧ୍ୟ ଏକ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ସ୍ଥାପନ କରି, ସେଠାରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ‘ପୁରୂରବାଦିତ୍ୟ’ ନାମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ।

Verse 166

सर्वकामप्रदश्चासौ भट्टदित्यसमो रिवः । बहूदकक्षेत्रसमं तस्य क्षेत्रं च भारत

ସେହି ପୁରୂରବାଦିତ୍ୟ ସର୍ବକାମପ୍ରଦ, ଭଟ୍ଟାଦିତ୍ୟ ସମାନ; ହେ ଭାରତ, ତାଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟ ବହୂଦକକ୍ଷେତ୍ର ସମାନ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 167

अस्य तीर्थस्य माहात्म्यं जप्तव्यं कर्णमूलके । पुत्रस्य वापि शिष्यस्य न कथंचन नास्तिकः

ଏହି ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କାନମୂଳରେ ମୃଦୁସ୍ୱରେ ଜପିବା ଉଚିତ। ପୁତ୍ର କିମ୍ବା ଶିଷ୍ୟକୁ କୁହାଯାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ନାସ୍ତିକକୁ ନୁହେଁ।

Verse 168

श्रृणोतीदं श्रद्धया यस्तस्य तुष्येश्च भास्करः । धारयन्हृदये मोक्षंमुच्यते भवसागरात्

ଯେ ଏହାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣେ, ତାହାପ୍ରତି ଭାସ୍କର ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ମୋକ୍ଷୋପଦେଶକୁ ହୃଦୟେ ଧାରଣ କଲେ ଭବସାଗରରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।