Adhyaya 48

Verse 1

नारद उवाच । अथातः संप्रवक्ष्यामि सोमनाथमहिं स्फुटम् । शृण्वन्यां कीर्त यिष्यामि पापमोक्षमवाप्नुयात्

ନାରଦ କହିଲେ— ଏବେ ମୁଁ ସୋମନାଥଙ୍କ ମହିମାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ମୁଁ ତାହା କୀର୍ତ୍ତନ କରିବି; ଯେ ଶୁଣେ ସେ ପାପମୋଚନ ପାଏ।

Verse 2

पुरा त्रेतायुगे पार्थ चौडदेशसमुद्भवौ । ऊर्जयंतश्च प्रालेयो विप्रावास्तां महाद्युती

ପୁରା ତ୍ରେତାୟୁଗରେ, ହେ ପାର୍ଥ, ଚୌଡ ଦେଶରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଦୁଇ ମହାତେଜସ୍ବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ—ଊର୍ଜୟନ୍ତ ଓ ପ୍ରାଲେୟ।

Verse 3

तावेकदा पुराणार्थे श्लोकमेकमपश्यताम् । तं दृष्ट्वा सर्वशास्त्रज्ञावास्तां कंटकितत्वचौ

ଏକଦା ପୁରାଣର ଅର୍ଥ ପରିଶୀଳନ କରୁଥିବାବେଳେ ସେମାନେ ଗୋଟିଏ ଶ୍ଲୋକ ଦେଖିଲେ। ତାହା ଦେଖି ସର୍ବଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ସେ ଦୁଇଜଣ ହର୍ଷରେ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହେଲେ।

Verse 4

प्रभासाद्यानि तीर्थानि पुलस्त्यायाह पद्मभूः । न यैस्तत्राप्लुतं चैव किं तैस्तीर्थमुपासितम्

ପଦ୍ମଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ—ପ୍ରଭାସ ଆଦି ତୀର୍ଥ ଅତି ପବିତ୍ର; ଯେମାନେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଉପାସନା କରି କ’ଣ ଲାଭ କଲେ?

Verse 5

इति श्लोकं पठित्वा तौ पुनःपुनरभिष्टुतम् । तर्ह्येव च प्रभासाय निःसृतौ स्नातुमुत्तमौ

ସେଇ ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ି ସେ ଦୁଇଜଣ ତାହାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ତୁତି କଲେ। ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସେଇ ଉତ୍ତମମାନେ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ପ୍ରଭାସକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 6

तौ वनानि नदीश्चैव व्यतिक्रम्य शनैःशनैः । महर्षिगणसंकीर्णामुत्तीणौ नर्मदां शिवाम्

ସେ ଦୁଇଜଣ ଧୀରେଧୀରେ ବନ ଓ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ମହର୍ଷିଗଣରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିବମୟ ପୁଣ୍ୟ ନର୍ମଦାକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।

Verse 7

गुप्तक्षेत्रस्य माहात्म्यं महीसागरसंगमम् । तत्र स्नात्वा प्रभासाय तन्मध्येन प्रतस्थतुः

ସେମାନେ ଗୁପ୍ତକ୍ଷେତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଭୂମି-ସାଗର ସଙ୍ଗମର ଗୌରବ ଶୁଣିଲେ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ସେଇ ମାର୍ଗ ଧରି ପ୍ରଭାସକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 8

ततो मार्गस्य शून्यत्वात्तृट्क्षुधापीडितौ भृशम् । आस्तां विचेतनौ विप्रौ सिद्धलिंगसमीपतः

ମାର୍ଗ ନିର୍ଜନ ଥିବାରୁ ସେ ଦୁଇ ବିପ୍ର ତୃଷ୍ଣା ଓ କ୍ଷୁଧାରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପୀଡିତ ହେଲେ। ସିଦ୍ଧଲିଙ୍ଗ ସମୀପରେ ସେମାନେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ି ରହିଲେ।

Verse 9

सिद्धनाथं नमस्कृत्य संप्रयातौ सुधैर्यतः । क्षुधावेगेन तीव्रेण तृषा मध्यार्कतापितौ

ସିଦ୍ଧନାଥଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଧୈର୍ୟରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ; କିନ୍ତୁ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟତାପରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ତୀବ୍ର ଭୁଖ ଓ ତୃଷ୍ଣାରେ ପୀଡ଼ିତ ଥିଲେ।

Verse 10

सहसा पतितौ भूमौ स्थूणपादौ विमूर्छितौ । ततो मुहूर्तात्प्रालेय ऊर्जयंतमभाषत

ହଠାତ୍ ସେମାନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ପାଦଦ୍ୱୟ ସ୍ତମ୍ଭ ପରି ଜଡ ହୋଇ ସେମାନେ ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ। କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ପ୍ରାଲେୟ ଊର୍ଜୟନ୍ତଙ୍କୁ କହିଲା।

Verse 11

किंचिद्विश्वस्य धैर्याच्च सखे किं न श्रुतं त्वया । यथा यथा विवर्णांगो जायते तीर्थयात्रया

ହେ ସଖେ, ସଂସାରରେ ଧୈର୍ୟର କଥା ତୁମେ କିଛିମାତ୍ରେ ଶୁଣିନାହ କି? ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରି କରି ଦେହ ପୁନଃପୁନଃ ବିବର୍ଣ୍ଣ ଓ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଏ।

Verse 12

तथातथा भवेद्दानैर्दीनः सोमेश्वरो हरः । तथाऽस्तां लुंठमानौ तावेवमुक्ते श्रुतेऽपि च

ସେହିପରି ଦାନଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦୀନଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ସୋମେଶ୍ୱର ହର ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଏଭଳି କଥା କୁହା ଓ ଶୁଣା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଦୁର୍ବଳତାରେ ସେଠିଏ ଗଡ଼ାଗଡ଼ି ହେଉଥିଲେ।

Verse 13

लुंठमानो जगामैव प्रालेयः किंचिदंतरे । उत्थितं सहसा लिंगं भूमिं भित्त्वा सुदुर्दृशम्

ଗଡ଼ାଗଡ଼ି ହେଉଥିବା ପ୍ରାଲେୟ କିଛି ଦୂର ଆଗକୁ ଗଲା। ସେତେବେଳେ ହଠାତ୍ ଭୂମିକୁ ଭେଦି ଏକ ଲିଙ୍ଗ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା—ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ।

Verse 14

खे वाणी चाभवत्तत्र पुष्पवर्षपुरःसरा । प्रालेय तव हेतोस्तु सोमनाथसमं फलम् । उत्थितं सागरतटे लिंगं तिष्ठात्र सुव्रत

ତେବେ ପୁଷ୍ପବର୍ଷା ପୂର୍ବକ ଆକାଶରେ ଦିବ୍ୟବାଣୀ ଗଞ୍ଜିଲା— “ପ୍ରାଲେୟ! ତୋର ହେତୁରୁ ଏଠାର ଫଳ ସୋମନାଥ-ଫଳ ସମାନ ହେବ। ସମୁଦ୍ରତଟେ ଉଦ୍ଭୂତ ଏହି ଲିଙ୍ଗ ଏଠିଏ ଥାଉ, ହେ ସୁବ୍ରତ।”

Verse 15

प्रालेय उवाच । यद्येवं सत्यमेतच्च तथाप्यात्मा प्रकल्पितः

ପ୍ରାଲେୟ କହିଲା— “ଯଦି ଏହା ସତ୍ୟ ହୁଏ, ତଥାପି ମୋର ସଙ୍କଳ୍ପ ପୂର୍ବରୁ ଦୃଢ଼ ହୋଇଛି।”

Verse 16

प्रभासाय प्रयातव्यं यदाऽमृत्योर्मया स्फुटम् । ततश्चैवोर्ज्जयंतोऽपि मूर्छाभावाल्लुठन्पुरः

“ମୋତେ ପ୍ରଭାସକୁ ଯିବା ନିଶ୍ଚିତ— ପ୍ରାଣ ଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସ୍ପଷ୍ଟ ସଙ୍କଳ୍ପ ମୁଁ କରିଛି।” ତାପରେ ଊର୍ଜୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ମୂର୍ଛାଭାବରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଆଗକୁ ଗଡ଼ିଗଡ଼ି ଓ ଘସଡ଼ିଘସଡ଼ି ଚାଲିଲା।

Verse 17

अपश्यदुत्थितं लिंगं स चैवं प्रत्यपद्यत । ततः प्रत्यक्षतां प्राप्तो भवश्चक्रे तयोर्दृढे

ସେ ଉଦ୍ଭୂତ ଲିଙ୍ଗକୁ ଦେଖି ତାହାର ସତ୍ୟତା ବୁଝିଲା। ତାପରେ ଭବ (ଶିବ) ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୋଇ, ସେମାନଙ୍କ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ଅଚଳ କରିଦେଲେ।

Verse 18

दृष्ट्या तनू ततो यातौ प्रभासं शिवसद्म च । तावेतौ सोमनाथौ द्वौ सिद्धेश्वरसमीपतः

ତାପରେ କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ତାଙ୍କ ଦେହ ପ୍ରଭାସକୁ ଓ ଶିବସଦ୍ମକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲା। ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରଙ୍କ ସମୀପରେ ଅବସ୍ଥିତ ସେ ଦୁଇଜଣ ‘ଦୁଇ ସୋମନାଥ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।

Verse 19

ऊर्जयंतः प्रतीच्यां च प्रालेयस्येश्वरोऽपरः । सोमकुडांभसि शनैः स्नात्वार्णवमहीजले

ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ବଳଦାତା ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରାଲେୟେଶ୍ୱର ବିରାଜିତ। ସୋମକୁଣ୍ଡର ଜଳରେ, ସମୁଦ୍ରଜଳ ଓ ଭୂମିଜଳ ମିଶ୍ରିତ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 20

सोमनाथद्वयं पश्येज्जन्मपापात्प्रमुच्यते । ब्रह्मात्र स्थापयित्वा तु हाटकेश्वर संज्ञितम्

ଯେ ସୋମନାଥଙ୍କ ଦ୍ୱୟକୁ ଦର୍ଶନ କରେ, ସେ ଜନ୍ମଠାରୁ ସଞ୍ଚିତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ‘ହାଟକେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।

Verse 21

महीनगरके लिंगं पातालात्सुमनोहरम् । तुष्टाव देवं प्रयतः स्तुतिं तां शृणु पांडव

ମହୀ-ନଗରରେ ପାତାଳରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁମନୋହର ଲିଙ୍ଗ ଅଛି। ତାପରେ ସେ ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତିରେ ଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲା; ହେ ପାଣ୍ଡବ, ସେହି ସ୍ତୁତି ଶୁଣ।

Verse 22

नमस्ते भगवन्रुद्र भास्करामिततेजसे । नमो भवाय रुद्राय रसायांबुमयाय ते

ହେ ଭଗବାନ ରୁଦ୍ର! ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ଅପରିମିତ ତେଜ ଥିବା ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ହେ ଭବ-ରୁଦ୍ର! ଭୂମିରସ ଓ ଜଳମୟ ସ୍ୱରୂପ ଥିବା ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।

Verse 23

शर्वाय क्षितिरूपाय सदा सुरभिणे नमः । ईशाय वायवे तुभ्यं संस्पर्शाय नमोनमः

ପୃଥିବୀରୂପ, ସଦା ସୁଗନ୍ଧିତ ଓ ଜୀବନଦାୟୀ ଶର୍ବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ହେ ଈଶ! ବାୟୁରୂପ, ସ୍ପର୍ଶତତ୍ତ୍ୱରୂପ ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମୋନମଃ।

Verse 24

पशूनां पतये चापि पावकायातितेजसे । भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः

ପଶୁମାନଙ୍କର ପତି ପଶୁପତିଙ୍କୁ ଏବଂ ଅତିତେଜସ୍ବୀ ପାବକସ୍ୱରୂପ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ଆକାଶରୂପ ଭୀମଙ୍କୁ ଓ ଶବ୍ଦତତ୍ତ୍ୱମାତ୍ର ସୂକ୍ଷ୍ମସ୍ୱରୂପ ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ନମଃ।

Verse 25

महादेवाय सोमाय अमृताय नमोऽस्तु ते । उग्राय यजमानाय नमस्ते कर्मयोगिने

ମହାଦେବ, ସୋମ, ଅମୃତସ୍ୱରୂପ ତୁମକୁ ନମୋऽସ୍ତୁ। ଉଗ୍ର, ଯଜମାନ ଏବଂ କର୍ମଯୋଗୀ ପ୍ରଭୁ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 26

इत्येवं नामभिर्दिव्यैः स्तव एष उदीरितः । यः पठेच्छृणुयाद्वापि पितामहकृतं स्तवम्

ଏହିପରି ଦିବ୍ୟ ନାମମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସ୍ତବ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲା। ଯେ କେହି ଏହାକୁ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ—ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) କୃତ ଏହି ସ୍ତବକୁ—

Verse 27

हाटकेश्वरलिंगस्य नित्यं च प्रयतो नरः । अष्टमूर्तेः स सायुज्यं लभते नात्र संशयः

ଯେ ନର ସଂଯମସହିତ ନିତ୍ୟ ହାଟକେଶ୍ୱର-ଲିଙ୍ଗର ପୂଜା କରେ, ସେ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ଶିବଙ୍କ ସହ ସାୟୁଜ୍ୟ ଲଭେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 28

हाटकेश्वरलिंगं च प्रयतो यः स्मरेदपि । तस्य स्याद्वरदो ब्रह्मा तेनेदं स्थापितं जय

ଯେ ସଂଯମୀ ନର ହାଟକେଶ୍ୱର-ଲିଙ୍ଗକୁ କେବଳ ସ୍ମରଣ ମାତ୍ର କରେ, ତାହା ପ୍ରତି ବ୍ରହ୍ମା ବରଦ ହୁଅନ୍ତି; ହେ ଜୟ, କାରଣ ଏହି (ଲିଙ୍ଗ) ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସ୍ଥାପିତ।

Verse 29

एवंविधानि तीर्थानि महीसागरसंगमे । बहूनि संति पुण्यानि संक्षेपाद्वर्णितानि मे

ଭୂମି ଓ ସମୁଦ୍ରର ସଙ୍ଗମସ୍ଥଳରେ ଏପରି ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଅଛି—ବହୁ ପୁଣ୍ୟପ୍ରଦ; ମୁଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ମାତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି।

Verse 48

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारिकाखण्डे स्तम्भतीर्थमाहात्म्ये सोमनाथवृत्तांतवर्णनंनामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତିସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ପ୍ରଥମ ମାହେଶ୍ୱରଖଣ୍ଡର କୌମାରିକାଖଣ୍ଡରେ, ସ୍ତମ୍ଭତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘ସୋମନାଥବୃତ୍ତାନ୍ତବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଅଷ୍ଟଚତ୍ୱାରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।