Adhyaya 49

Verse 1

अर्जुन उवाच । अत्यद्भुतानि तीर्थानि लिंगानि च महामुने । श्रुत्वा तव मुखांभोजाद्भृशं मे हृष्यते मनः

ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ହେ ମହାମୁନେ! ଏହି ତୀର୍ଥ ଓ ଲିଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ। ଆପଣଙ୍କ ପଦ୍ମମୁଖରୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ଶୁଣି ମୋର ମନ ଅତିଶୟ ହର୍ଷିତ ହୁଏ।

Verse 2

महीनगरकस्यापि स्थापितस्य त्वया मुने । यानि तीर्थानि मुख्यानि तानि वर्णय मे प्रभो

ହେ ମୁନେ! ଆପଣ ଯେ ମହୀନଗରକ ସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଥିବା ମୁଖ୍ୟ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ, ହେ ପ୍ରଭୋ, ମୋତେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ।

Verse 3

नारद उवाच । श्रीमन्महीनगरके यानि तीर्थानि फाल्गुन । तानि वक्ष्यामि यत्रास्ते जया दित्यो रविः प्रभुः

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ଫାଲ୍ଗୁନ! ଶ୍ରୀମନ୍ ମହୀନଗରକରେ ଯେ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ କହିବି; ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଭୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ‘ଜୟାଦିତ୍ୟ’ ରୂପେ ବିରାଜିତ।

Verse 4

जयादित्यस्य यो नाम कीर्तयेदिह मानवः । सर्वरोगविनिर्मुक्तो लभेत्सोऽपि हृदीप्सितम्

ଏଠାରେ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଜୟାଦିତ୍ୟଙ୍କ ନାମ କୀର୍ତ୍ତନ କିମ୍ବା ଜପ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ହୃଦୟର ଇପ୍ସିତ କାମନା ମଧ୍ୟ ପାଏ।

Verse 5

यस्य संदर्शनादेव कल्याणैरपि पूर्यते । मुच्यते चाप्यकल्याणैः श्रद्धावान्पार्थ मानवः

ହେ ପାର୍ଥ! ଯାହାଙ୍କର କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍ ମନୁଷ୍ୟ ମଙ୍ଗଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ଏବଂ ଅମଙ୍ଗଳ ଓ ବିପଦରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 6

तस्य देवस्य चोत्पत्तिं शृणु पार्थ वदामि ते । शृण्वन्वा कीर्तयन्वापि प्रसादं भास्कराल्लभेत्

ହେ ପାର୍ଥ! ସେହି ଦେବଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଶୁଣ; ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି। ଏହା ଶୁଣିଲେ କିମ୍ବା କୀର୍ତ୍ତନ କଲେ ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ମିଳେ।

Verse 7

अहं संस्थाप्य संस्थानमेतत्कालेन केनचित् । प्रयातो भास्करं लोकं दर्शनार्थी यदृच्छया

କିଛି କାଳ ପରେ ଏହି ପବିତ୍ର ଆସନ ସ୍ଥାପନ କରି, ଯଦୃଚ୍ଛାରେ ଓ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଇଚ୍ଛାରେ ମୁଁ ଭାସ୍କରଲୋକ (ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକ)କୁ ଗଲି।

Verse 8

स मां प्रणतमासीनमभ्यर्च्यार्घेण भास्करः । प्रहसन्निव प्राहेदं देवो मधुरया गिरा

ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରି ବସିଥିବାବେଳେ, ଭାସ୍କର ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ ମୋତେ ପୂଜା କଲେ; ଦେବ ମନେ ମନେ ମୃଦୁ ହସି ମଧୁର ବାଣୀରେ ଏହିପରି କହିଲେ।

Verse 9

कुत आगम्यते विप्र क्व च वा प्रतिगम्यते । क्व चायं नारदमुने कालस्ते विहृतोऽभवत्

ହେ ବିପ୍ର, ତୁମେ କେଉଁଠୁ ଆସିଛ ଏବଂ କେଉଁଠିକୁ ପ୍ରତିଗମନ କରିବ? ହେ ନାରଦମୁନି, ତୁମର କାଳ କେଉଁ କେଉଁଠି ବିହାରରେ ବ୍ୟତୀତ ହେଲା?

Verse 10

नारद उवाच । एवमुक्तो भास्करेण तं तदा प्राब्रवं वचः । भारते विहृतः खण्डे महीनगरकादपि । दर्शनार्थं तव विभो समायातोऽस्मि भास्कर

ନାରଦ କହିଲେ—ଭାସ୍କର ଏପରି କହିଲେ ପରେ ମୁଁ ସେତେବେଳେ ଉତ୍ତର ଦେଲି: ‘ମୁଁ ଭାରତବର୍ଷରେ, “ମହୀନଗରକ” ନାମକ ଖଣ୍ଡରେ ମଧ୍ୟ ବିହାର କରିଛି; ହେ ପ୍ରଭୁ ଭାସ୍କର, ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନାର୍ଥେ ଏଠାକୁ ଆସିଛି।’

Verse 11

रविरुवाच । यत्त्वया स्थापितं स्थानं तत्र ये संति ब्राह्मणाः । तेषां गुणान्मम ब्रूहि किंगुणा ननु ते द्विजाः

ରବି କହିଲେ—ତୁମେ ଯେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ସ୍ଥାପନ କରିଛ, ସେଠାରେ ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବସନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଗୁଣ ମୋତେ କହ। ସେ ଦ୍ୱିଜମାନେ କେଉଁ କେଉଁ ସଦ୍‌ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ?

Verse 12

नारद उवाच । एवं पृष्टो भगवता पुनरेवाब्रवं वचः

ନାରଦ କହିଲେ—ଭଗବାନ ଏପରି ପଚାରିଲେ, ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ଏହି ବଚନ କହିଲି।

Verse 13

यदि तान्भोः प्रशंसामि स्वीयान्स्तौतीति वाच्यता । निंदाम्यनर्हान्कस्माद्वा कष्टमेवोभयत्र च

ମୁଁ ଯଦି ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ, ଲୋକେ କହିବେ—‘ଏ ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ହିଁ ସ୍ତୁତି କରୁଛି।’ ଆଉ ଯଦି ନିନ୍ଦାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ ଲୋକଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରେ, ତେବେ ମୁଁ କାହିଁକି କରିବି? ଉଭୟ ପକ୍ଷରେ କଷ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 14

अथवा पारमाहात्म्ये सति तेषां महात्मनाम् । अल्पे कृते वर्णने स्याद्दोष एव महान्मम

ନଚେତ୍ ସେହି ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କର ପରମ ମହିମା ଅପାର; ମୁଁ ଯଦି ଅଳ୍ପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ, ତେବେ ସେ ମହାଦୋଷ ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ହେବ।

Verse 15

मदर्चितद्विजेंद्राणां यदि स्याच्छ्रवणेप्सुता । ततः स्वयं विलोक्यास्ते गत्वेदं मे मतं रवे

ମୋ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ସେହି ଦ୍ୱିଜେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ବିଷୟ ଶୁଣିବାକୁ ଯଦି ତୁମର ସତ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ତେବେ ନିଜେ ଯାଇ ସେମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କର; ହେ ରବି, ଏହି ମୋର ନିଶ୍ଚିତ ମତ।

Verse 16

इति श्रुत्वा मम वचो रविरासीत्सुविस्मितः । स्वयं द्रक्ष्यामि चोवाच पुनःपुनरहर्पतिः

ମୋ କଥା ଶୁଣି ରବି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହେଲେ। ତାପରେ ଅହର୍ପତି ପୁନଃପୁନଃ କହିଲେ— “ମୁଁ ନିଜେ (ସେମାନଙ୍କୁ) ଦେଖିବି।”

Verse 17

सोऽथ विप्रतनुं कृत्वा मां विसर्ज्यैव भास्करः । प्रतपन्दिवि योगाच्च प्रयातोर्णवरोधसि

ତାପରେ ଭାସ୍କର ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଦେହ ଧାରଣ କରି ମୋତେ ବିଦାୟ ଦେଲେ ଏବଂ ଆକାଶରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଯୋଗବଳରେ ସମୁଦ୍ରତଟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 18

जटां त्रिषवणस्नानपिंगलां धारयन्नथ । वृद्धद्विजो महातेजा ददृशे ब्राह्मणैर्मम

ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ୟା ସ୍ନାନରେ ପିଙ୍ଗଳବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ଜଟା ଧାରଣ କରି, ସେହି ମହାତେଜସ୍ବୀ ବୃଦ୍ଧ ଦ୍ୱିଜକୁ ତେବେ ମୋ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦେଖିଲେ।

Verse 19

ततो हारीतप्रमुखाः प्रहर्षोत्फुल्ललोचनाः । उत्थाय ब्रह्मशालायास्ते द्विजा द्विजमाद्रवन्

ତେବେ ହାରୀତ ପ୍ରମୁଖ ଦ୍ୱିଜମାନେ ହର୍ଷରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ନୟନ ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଶାଳାରୁ ଉଠି ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅତିଥିଙ୍କ ପାଖକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ।

Verse 20

नमस्कृत्य द्विजाग्र्यं ते प्रहर्षादिदमब्रुवन्

ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ସେମାନେ ମହାହର୍ଷରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 21

अद्य नो दिवसः पुण्यः स्थानमद्योत्तमं त्विदम् । यत्त्वया विप्रप्रवर स्वयमागमनं कृतम्

ଆଜି ଆମ ଦିନ ପୁଣ୍ୟମୟ ହେଲା, ଏବଂ ଆଜି ଏହି ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ପରମ ଉତ୍ତମ ହେଲା; ହେ ବିପ୍ରପ୍ରବର, ଆପଣ ସ୍ୱୟଂ ଏଠାକୁ ଆଗମନ କରିଥିବାରୁ।

Verse 22

धन्यस्य हि गृहस्थस्य कृपयैव द्विजोत्तमाः । आतिथ्यवेषेणायांति पावनार्थं न संशयः

ଧନ୍ୟ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ କେବଳ କୃପାବଶେ ଅତିଥିର ବେଷ ଧାରଣ କରି ଆସନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ପାବନ କରିବା ପାଇଁ ମାତ୍ର—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 23

तत्त्वं गेहानि चास्माकं पादचंक्रमणेन च । दर्शनाद्भोजनात्स्थानादस्माभिः सह पावय

ଏହେତୁ ଆମ ଘରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପାବନ କରନ୍ତୁ—ଆପଣଙ୍କ ପାଦଚାରଣରେ, ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ, ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣରେ, ଏବଂ ଆମ ସହ ଏଠାରେ ରହି।

Verse 24

अतिथिरुवाच । भोजनं द्विविधं विप्रा प्राकृतं परमं तथा । तदहं सम्यगिच्छामि दत्तं परमभोजनम्

ଅତିଥି କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ଭୋଜନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ପ୍ରାକୃତ (ସାଧାରଣ) ଓ ପରମ। ତେଣୁ ଅର୍ପଣୀୟ ସେହି ପରମ-ଭୋଜନକୁ ମୁଁ ସତ୍ୟରେ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।

Verse 25

इत्येतदतिथेः श्रुत्वा हारीतः पुत्रमब्रवीत् । अष्टवर्षं तु कमठं वेत्सि पुत्र द्विजोदितम्

ଅତିଥିଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ହାରୀତ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ କହିଲେ—ପୁତ୍ର, ଦ୍ୱିଜ ଯେ ଆଠ ବର୍ଷର ‘କମଠ’ ବିଷୟ କହିଛନ୍ତି, ତୁମେ ତାକୁ ଜାଣୁଛ କି?‍

Verse 26

कमठ उवात्र । तात प्रणम्य त्वां वक्ष्ये तादृक्परमभोजनम् । द्विजं च तर्पयिष्यामि दत्त्वा परमभोजनम्

କମଠ କହିଲା—ପିତା, ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସେହି ପରମ-ଭୋଜନ କ’ଣ ତାହା ମୁଁ କହିବି; ଏବଂ ସେହି ପରମ-ଭୋଜନ ଦାନ କରି ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରିବି।

Verse 27

सुतेन किल जातेन जायते चानृणः पिता । सत्यं करिष्ये तद्वाक्यं संतर्प्यातिथिमुत्तमम्

ନିଶ୍ଚୟ, ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ ପିତା ଋଣମୁକ୍ତ ହୁଏ। ମୁଁ ସେହି କଥାକୁ ସତ୍ୟ କରିବି—ଏହି ଉତ୍ତମ ଅତିଥିଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ତୃପ୍ତ କରି।

Verse 28

भोजनं द्विप्रकारं च प्रविभागस्तयोरयम् । प्राकृतं प्रोच्यते त्वेवमन्यत्परमभोजनम्

ଭୋଜନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର; ସେମାନଙ୍କର ବିଭାଗ ଏହିପରି—ଏକଟି ‘ପ୍ରାକୃତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଅନ୍ୟଟି ‘ପରମ-ଭୋଜନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 29

तत्र यत्प्राकृतं नाम प्रकृतिप्रमुखस्य तत् । चतुर्विंशतितत्त्वानां गणस्योक्तं हि तर्पणम्

ସେଠାରେ ଯାହା ‘ପ୍ରାକୃତ’ ନାମରେ କୁହାଯାଏ, ତାହା ପ୍ରକୃତି ଓ ପ୍ରକୃତି-ପ୍ରମୁଖ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ; ଏହାକୁ ଚତୁର୍ବିଂଶତି ତତ୍ତ୍ୱଗଣର ‘ତର୍ପଣ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 30

षड्रसं भोजनं तच्च पंचभेदं वदंति च । येन भुक्तेन तृप्तं स्यात्क्षेत्रं यद्देहलक्षणम्

ସେ ଭୋଜନ ଷଡ୍ରସଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ତାହାକୁ ପଞ୍ଚଭେଦ ଭାବେ ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି; ଯାହା ଭୁଞ୍ଜିଲେ ଦେହଲକ୍ଷଣ ଥିବା ‘କ୍ଷେତ୍ର’ ତୃପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 31

यथापरं परंनाम प्रोक्तं परमभोजनम् । परमः प्रोच्यते चात्मा तस्य तद्भोजनं भवेत्

ଯେପରି ‘ପର’ ନାମ ‘ପରମ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେପରି ‘ପରମ ଭୋଜନ’ ମଧ୍ୟ କଥିତ। ଆତ୍ମା ‘ପରମ’ ବୋଲି ପ୍ରୋଚ୍ୟ; ତେଣୁ ସେହି ପରମ ଭୋଜନ ତାହାର ହୁଏ।

Verse 32

ततो नानाप्रकारस्य धर्मस्य श्रवणं हि यत् । तदन्नं प्रोच्यते भोक्ता क्षेत्रज्ञः श्रवणौ मुखम्

ଏହେତୁ ନାନାପ୍ରକାର ଧର୍ମର ଯେ ଶ୍ରବଣ, ତାହାକୁ ‘ଅନ୍ନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଭୋକ୍ତା ‘କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ’; ତାହାର ମୁଖ ଭାବେ ଦୁଇ କାନ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 33

तद्दास्यामि द्विजाग्र्याय पृच्छ विप्र यदिच्छसि । शक्तितस्तर्पयिष्यामि त्वामहं विप्रसंसदि

ସେହିଟି ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବି। ହେ ବିପ୍ର, ଯାହା ଇଚ୍ଛା ପଚାର; ବ୍ରାହ୍ମଣସଭାରେ ମୋ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ତୃପ୍ତ କରିବି।

Verse 34

नारद उवाच । कमठस्यैतदाकर्ण्य सोऽतिथिर्वचनं महत् । मनसैव प्रशस्यामुं प्रश्नमेनमथाकरोत्

ନାରଦ କହିଲେ—କମଠଙ୍କ ଏହି ମହାନ ବଚନ ଶୁଣି ସେଇ ଅତିଥି ମନେମନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲା, ତାପରେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କଲା।

Verse 35

कथं संजायते जंतुः कथं चापि प्रलीयते । भस्मतामथ संप्राप्य क्व चायं प्रति पद्यते

ଜୀବ କିପରି ଜନ୍ମ ନେଉଛି ଏବଂ କିପରି ଲୟ ପାଉଛି? ଏବଂ ଭସ୍ମଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲାପରେ ଏହା କେଉଁଠିକୁ ଯାଏ—ପରବର୍ତ୍ତୀ ଗତି କେଉଁଠି ପାଏ?

Verse 36

कमठ उवाच । गुरवे प्राङ्नमस्कृत्य धर्माय तदनंतरम् । छंदोगीतममुं प्रश्नं शक्त्या वक्ष्यामि ते द्विज

କମଠ କହିଲେ—ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତଦନନ୍ତରେ ଧର୍ମକୁ ନମସ୍କାର କରି, ଛନ୍ଦରେ ଗୀତ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ମୁଁ ମୋ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ କହିବି, ହେ ଦ୍ୱିଜ।

Verse 37

जनने त्रिविधं कर्म हेतुर्जंतोर्भवेत्किल । पुण्यं पापं च मिश्रं च सत्त्वराजसतामसम्

ଜନ୍ମକାଳରେ ଜୀବର ଗତିର ହେତୁ ତ୍ରିବିଧ କର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ପୁଣ୍ୟ, ପାପ ଓ ମିଶ୍ର; ଯାହା କ୍ରମେ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ଗୁଣ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ।

Verse 38

तत्र यः सात्त्विको नाम स स्वर्गं प्रतिपद्यते । स्वर्गात्कालपरिभ्रष्टो धनी धर्मी सुखी भवेत्

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେ ‘ସାତ୍ତ୍ୱିକ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। କାଳକ୍ରମେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୋଇ ସେ ଧନୀ, ଧର୍ମୀ ଓ ସୁଖୀ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।

Verse 39

तथा यस्तामसो नाम नरकं प्रतिपद्यते । भुक्त्वा बह्वीर्यातनाश्च स्थावरत्वं प्रपद्यते

ଏହିପରି ‘ତାମସ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଜନ ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ବହୁ ଯାତନା ଭୋଗ କରି ଶେଷେ ସେ ସ୍ଥାବର-ଯୋନି (ବନସ୍ପତି ଆଦି)କୁ ପାଏ।

Verse 40

महतां दर्शनस्पर्शैरुपभोगसहासनैः । महता कालयोगेन संसरन्मानवो भवेत्

ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ-ସ୍ପର୍ଶ, ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଓ ତାଙ୍କ ଆସନ-ଉପଭୋଗରେ ସହଭାଗ, ଏବଂ କାଳର ମହା ସଂଯୋଗଦ୍ୱାରା, ସଂସାରେ ଭ୍ରମଣଶୀଳ ଜୀବ ପୁନଃ ମାନବ ହୁଏ।

Verse 41

सोऽपि दुःखदरिद्राद्यैर्वेष्टितो विकलेंद्रियः । प्रत्यक्षः सर्व लोकानां पापस्यैतद्धि लक्षणम्

ସେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଆଦିରେ ଘେରାଯାଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିକଳ ହୁଏ। ଏହାହିଁ ପାପର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଲକ୍ଷଣ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦୃଶ୍ୟମାନ।

Verse 42

अथ यो मिश्रकर्मा स्यात्तिर्यक्त्वं प्रतिपद्यते । महतामेव संसर्गात्संसरन्मानवो भवेत्

ଏବେ ଯାହାର କର୍ମ ମିଶ୍ର, ସେ ତିର୍ୟକ୍-ଯୋନି (ପଶୁଜନ୍ମ) ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। କିନ୍ତୁ ସଂସାରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେବଳ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ସଂସର୍ଗରେ ସେ ପୁନଃ ମାନବ ହୁଏ।

Verse 43

यस्य पुण्यं पृथुतरं पापमल्पं हि जायते । स पूर्वं दुःखितो भूत्वा पश्चात्सौख्यान्वितो भवेत्

ଯାହାର ପୁଣ୍ୟ ବହୁତ ଅଧିକ ଏବଂ ପାପ ଅତ୍ୟଳ୍ପ, ସେ ପ୍ରଥମେ ଦୁଃଖୀ ହୋଇ ପରେ ସୁଖସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 44

पापं पृथुतरं यस्य पुण्यमल्पतरं भवेत् । पूर्वं सुखी ततो दुःखी मिश्रस्यैतद्धि लक्षणम्

ଯାହାର ପାପ ଅଧିକ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଅଳ୍ପ, ସେ ପ୍ରଥମେ ସୁଖ ଭୋଗ କରେ ଏବଂ ପରେ ଦୁଃଖ ପାଏ—ଏହିଏ ମିଶ୍ର କର୍ମର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 45

तत्र मानुषसंभूतिं शृणु यादृगसौ भवेत् । पुरुषस्य स्त्रियाश्चैव शुक्रशोणितसंगमे

ଏବେ ଶୁଣ—ମାନବ ଗର୍ଭସମ୍ଭବ କିପରି ହୁଏ; ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସଂଯୋଗରେ ଶୁକ୍ର ଓ ଶୋଣିତର ସଙ୍ଗମରୁ ତାହା ଘଟେ।

Verse 46

सर्वदोषविनिर्मुक्तो जीवः संसरते स्फुटम् । गुणान्वितमनोबुद्धिशुभाशुभसमन्वितः

ଜୀବ ସ୍ୱଭାବତଃ ସମସ୍ତ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ସଂସାରରେ ଭ୍ରମଣ କରେ—ଗୁଣଯୁକ୍ତ ମନ-ବୁଦ୍ଧି ସହ, ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ବାସନାରେ ଯୁକ୍ତ।

Verse 47

जीवः प्रविष्टो गर्भं तु कलले प्रतितिष्ठति । मूढश्च कलले तत्र मासमात्रं च तिष्ठति

ଜୀବ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେ କଲଲ (ଭ୍ରୂଣ-ଦ୍ରବ-ରାଶି) ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ସେଠାରେ ସେଇ କଲଲରେ ମୋହିତ ହୋଇ ପ୍ରାୟ ଏକ ମାସ ରହେ।

Verse 48

द्वितीयं तु तथा मासं घनीभूतः स तिष्ठति । तस्यावयवनिर्माणं तृतीये मासि जायते

ଦ୍ୱିତୀୟ ମାସରେ ସେ ଘନୀଭୂତ ହୋଇ ରହେ। ତୃତୀୟ ମାସରେ ତାହାର ଅଙ୍ଗ-ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

Verse 49

अस्थीनि च तथा मासि जायंते च चतुर्थके । त्वग्जन्म पंचमे मासि पष्ठे रोम्णां समुद्भवः

ଚତୁର୍ଥ ମାସରେ ଅସ୍ଥିମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ପଞ୍ଚମ ମାସରେ ଚର୍ମ ଗଠିତ ହୁଏ; ଷଷ୍ଠ ମାସରେ ଦେହର ରୋମ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 50

सप्तमे च तथा मासि प्रबोधश्चास्य जायते । मातुराहारपीतं च सप्तमे मास्युपाश्नुते

ସପ୍ତମ ମାସରେ ତାହାରେ ଚେତନା ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ। ସେହି ସପ୍ତମ ମାସରେ ମାତା ଯାହା ଖାଏ ଓ ପିଏ, ତାହାର ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ସେ ଗ୍ରହଣ କରେ।

Verse 51

अष्टमे नवमे मासि भृशमुद्विजते ततः । जरायुणा वेष्टितांगो मुखे बद्धकरांगुलिः

ଅଷ୍ଟମ ଓ ନବମ ମାସରେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ହୁଏ। ଜରାୟୁଦ୍ୱାରା ବେଷ୍ଟିତ ଅଙ୍ଗ, ଅବୟବ ଆବୃତ; ତାହାର ଆଙ୍ଗୁଳିମାନେ ମୁଖ ନିକଟେ ବନ୍ଧା ଥାଏ।

Verse 52

मध्ये क्लीबस्तु वामे स्त्री दक्षिणे पुरुषस्तथा । तिष्ठत्युदरभागे च पृष्ठेरग्निमुखः किल

ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ସେ ନପୁଂସକ ହୁଏ; ବାମପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିଲେ ସ୍ତ୍ରୀ, ଦକ୍ଷିଣପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିଲେ ପୁରୁଷ। ସେ ଉଦରଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି (କଥିତ) ମାତୃ-ଜଠରାଗ୍ନି ଦିଗକୁ ମୁଖ କରିଥାଏ।

Verse 53

यस्यां तिष्ठत्यसौ योनौ तां च वेत्ति न संशयः । सर्वं स्मरति वृत्तांतं बहूनां जन्मनामपि

ଯେଉଁ ଯୋନିରେ ସେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେହି (ମାତାକୁ) ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣେ। ଅନେକ ଜନ୍ମର ସମଗ୍ର ବୃତ୍ତାନ୍ତକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ସ୍ମରଣ କରେ।

Verse 54

अंधे तमसि किं दृश्यो गंधान्मोहं दृढं लभेत् । शीते मात्रा जले पीते शीतमुष्णं तथोष्णके

ଘୋର ଅନ୍ଧକାରରେ ସେ କ’ଣ ଦେଖିପାରିବ? ଗନ୍ଧମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେ ଦୃଢ଼ ମୋହରେ ପତିତ ହୁଏ। ମାତା ଶୀତଳ ଜଳ ପିଲେ ଶୀତ ଲାଗେ; ତେଣୁ ମାତା ଉଷ୍ଣ ଦ୍ରବ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଗର୍ଭସ୍ଥଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଉଷ୍ଣତା ଅନୁଭବ ହୁଏ।

Verse 55

व्यायामे लभते मातुः क्लेशं व्याधेश्च वेदनाम् । अलक्ष्याः पितृमातृभ्यां जायंते व्याधयः पराः

ମାତା ବ୍ୟାୟାମ କଲେ ସେ ତାଙ୍କର କ୍ଲେଶକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ରୋଗର ବେଦନାକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣେ। ତଦୁପରି ପିତା-ମାତାଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଅଲକ୍ଷ୍ୟ ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ବ୍ୟାଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 56

सौकुमार्याद्रुजं तीव्रां जनयंति च तस्य ते । स्वल्पमप्यथ तं कालं वेत्ति वर्षशतोपमम्

ତାହାର ଅତି କୋମଳତାରୁ ସେହି କ୍ଲେଶମାନେ ତାକୁ ତୀବ୍ର ପୀଡା ଦିଅନ୍ତି। ଏବଂ ସେଠାରେ ଅଳ୍ପ ସମୟ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଶତବର୍ଷ ସମାନ ଲାଗେ।

Verse 57

संतप्यते भृशं गर्भे कर्मभिश्च पुरातनैः । मनोरथांश्च कुरुते सुकृतार्थं पुनःपुनः

ଗର୍ଭରେ ସେ ଜୀବ ପୁରାତନ କର୍ମମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତପ୍ତ ହୁଏ। ପୁନଃପୁନଃ ସୁକୃତ ସାଧନ ପାଇଁ ସେ ମନରେ ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ମନୋରଥ କରେ।

Verse 58

जन्म चेदहमाप्स्यामि मानुष्ये जीवितं तथा । ततस्तत्प्रकरिष्यामि येन मोक्षो भवेत्स्फुटम्

ଯଦି ମୁଁ ମାନବ ଜନ୍ମ ଓ ମାନବ ଜୀବନ ପାଉ, ତେବେ ଯେ ସାଧନାରେ ମୋକ୍ଷ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ, ସେହି ପଥକୁ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବି।

Verse 59

एवं तु चिंतयानस्य सीमंतोन्नयनादनु । मासद्वयं तद्व्रजति पीडतस्त्रियुगाकृति

ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ସୀମନ୍ତୋନ୍ନୟନ ସଂସ୍କାର ପରେ ଆଉ ଦୁଇ ମାସ କଟିଯାଏ; ସେ ଜୀବ ତିନି ଭାଙ୍ଗରେ ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇ ଦବାଯାଇ ପୀଡିତ ହୁଏ।

Verse 60

ततः स्वकाले संपूर्णे सूतिमारुतचालितः । भवत्यवाङ्मुखो जंतुः पीडामनुभवन्पराम्

ତାପରେ ଯଥାକାଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ପ୍ରସବ-ବାୟୁର ଚାଳନାରେ ସେ ଜୀବ ଅଧୋମୁଖ ହୁଏ ଏବଂ ଅତ୍ୟଧିକ ପୀଡା ଅନୁଭବ କରେ।

Verse 61

अधोमुखः संकटेन योनिद्वारेण निःसरेत् । पीडया पीडमानोऽपि चर्मोत्कर्तनतुल्यया

ଅଧୋମୁଖ ହୋଇ ସେ ଯୋନିଦ୍ୱାରର ସଙ୍କୀର୍ଣ୍ଣ ପଥ ଦ୍ୱାରା ବାହାରୁଛି; ଚର୍ମ ଉତ୍କର୍ତ୍ତନ ସମ ପୀଡାରେ ଯନ୍ତ୍ରଣାଭୋଗ କରେ।

Verse 62

करपत्रसमस्पर्शं करसंस्पर्शनादिकम् । असौ जातो विजानाति मासमात्रं विमोहितः

ଜନ୍ମ ହେବା ପରେ ସେ ହାତ କିମ୍ବା ପତ୍ରର ସ୍ପର୍ଶ ପରି ସ୍ପର୍ଶ-ସମ୍ପର୍କକୁ ଚିହ୍ନେ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରାୟ ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋହିତ ରହେ।

Verse 63

प्राक्कर्मवशगस्यास्य गर्भज्ञानं च नश्यति । ततः करोति कर्माणि श्वेतरक्तासितानि च

ପୂର୍ବକର୍ମର ବଶରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏହି ଜୀବର ଗର୍ଭଜ ଜ୍ଞାନ ନଶିଯାଏ; ତାପରେ ସେ ଶ୍ୱେତ, ରକ୍ତ ଓ ଅସିତ—ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର କର୍ମ କରେ।

Verse 64

अस्थिपट्टतुलास्तंभस्नायुबंधेन यंत्रितम् । रक्तमांसमृदालिप्तं विण्मूत्रद्रव्यभाजनम्

ଏହି ଦେହ ସ୍ନାୟୁବନ୍ଧନରେ ଯନ୍ତ୍ରିତ; ଅସ୍ଥିର ପଟ୍ଟ ଓ ସ୍ତମ୍ଭ ସଦୃଶ ତାହାର ଗଠନ। ରକ୍ତ-ମାଂସର ମୃଦାରେ ଲିପ୍ତ, ବିଷ୍ଠା-ମୂତ୍ରାଦି ଦ୍ରବ୍ୟର ପାତ୍ର ଅଟେ॥

Verse 65

सप्तभित्तिसुसंबद्धं छन्नं रोम तृणैरपि । वदनैकमहाद्वारं गवाक्षाष्टविभूषितम्

ଏହି ଦେହ ସାତ ଭିତ୍ତିରେ ସୁସଂବଦ୍ଧ ଗୃହ ସଦୃଶ; ରୋମ ତୃଣ ପରି ଛାଦ ହୋଇ ଢାକିଛି। ମୁଖ ହିଁ ଏକ ମହାଦ୍ୱାର, ଏବଂ ଅଷ୍ଟ ଗବାକ୍ଷ (ଆଠ ଜାଲନା) ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ॥

Verse 66

ओष्ठद्वयकपाटं च दंतार्गलविमुद्रितम् । नाडीस्वेदप्रवाहं च कफपित्तपरिप्लुतम्

ଦୁଇ ଓଷ୍ଠ କପାଟ ସଦୃଶ; ଦନ୍ତର ଅର୍ଗଳା (କୁଣ୍ଡି) ଦ୍ୱାରା ମୁଦ୍ରିତ। ନାଡୀମାନେ ଘାମର ପ୍ରବାହ ବହେ, ଏବଂ କଫ-ପିତ୍ତରେ ପରିପ୍ଲୁତ ଅଟେ॥

Verse 67

जराशोकसमाविष्टं कालवक्त्रानलस्थितम् । रागद्वेषादिभिर्ध्वस्तं षट्कौशिकसमुद्भवम्

ଏହି ଦେହ ଜରା ଓ ଶୋକରେ ଆବୃତ; କାଳର ବିକରାଳ ମୁଖାଗ୍ନିରେ ଅବସ୍ଥିତ। ରାଗ-ଦ୍ୱେଷାଦିରେ ଧ୍ୱସ୍ତ, ଏବଂ ଷଟ୍କୌଶିକ—ଛ କୋଶରୁ ଉଦ୍ଭୂତ॥

Verse 68

एवं संजायते पुंसो देहगेहमिदं द्विज । यस्मिन्वसति क्षेत्रज्ञो गृहस्थो बुद्धिगेहिनी

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଏହିପରି ମନୁଷ୍ୟର ଏହି ‘ଦେହ-ଗୃହ’ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଯେଉଁଠାରେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ (ଆତ୍ମା) ବୁଦ୍ଧି-ଗୃହିଣୀର ନିବାସରେ ଗୃହସ୍ଥ ପରି ବସେ॥

Verse 69

मोक्षं स्वर्गं च नरकमास्ते संसाधयन्नपि

ସେ ପୁରୁଷ ନିଜ କର୍ମଫଳ ସାଧନରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ, ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକ—ଏମାନଙ୍କୁ ଯେକୌଣସି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।