Adhyaya 45

Verse 1

। नारद उवाच । तथा बहूदकस्थाने कथामाकर्णयाद्भुताम् । यस्माद्बहूदकं कामरूपे यदस्ति च

ନାରଦ କହିଲେ—ଏହିପରି ‘ବହୂଦକ’ ନାମକ ସ୍ଥାନରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଶୁଣ; କାରଣ କାମରୂପରେ ‘ବହୂଦକ’ ନାମରେ ଏକ ତୀର୍ଥ ଅଛି।

Verse 2

तदस्ति चात्र संक्रांतं तस्मात्प्रोक्तं बहूदकम् । कपिलेनात्र तप्त्वा च वर्षाणि सुबहून्यपि

ଏଠାରେ ଏକ ପବିତ୍ର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ମଧ୍ୟ ଅଛି; ସେହିହେତୁ ଏହାକୁ ‘ବହୂଦକ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏଠାରେ କପିଳ ମୁନି ଅନେକ ଅନେକ ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।

Verse 3

स्थापितं शोभनं लिंगं कपिलश्वरसंज्ञितम् । तच्च लिगं सदा पार्थ नन्दभद्र इति समृतः

ସେଠାରେ ଏକ ଶୋଭନ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା, ଯାହା ‘କପିଲେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ହେ ପାର୍ଥ, ସେହି ଲିଙ୍ଗ ସଦା ‘ନନ୍ଦଭଦ୍ର’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣୀୟ।

Verse 4

वाणिक्संपूजयामास त्रिकालं च कृतादरः । सर्वधर्प्रविशेवज्ञः साक्षाद्धर्म इवापरः

ଏକ ବଣିକ ଆଦରସହିତ ତ୍ରିକାଳ ସେହି (ଲିଙ୍ଗ)ର ପୂଜା କଲା। ସେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମକର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ—ମନେ ହେଉଥିଲା ସାକ୍ଷାତ୍ ଧର୍ମଙ୍କ ଅନ୍ୟ ରୂପ।

Verse 5

नाज्ञातं तस्य किंचिच्च यद्धर्मेषु प्रकीर्त्यते । सर्वेषां च सुहृन्नित्यं सर्वेषां च हिते रतः

ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ଯାହା କିଛି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ, ତାହାର କିଛିମାତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଅଜଣା ନଥିଲା। ସେ ସଦା ସମସ୍ତଙ୍କ ସୁହୃଦ୍ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ହିତରେ ରତ ଥିଲେ।

Verse 6

कर्मणा मनसा वाचा धर्ममेनमुपाश्रितः । न भूतो न भविष्यश्च न स धर्मोऽस्ति किंचन

କର୍ମ, ମନ ଓ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ସେ ଧର୍ମକୁ ହିଁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ। ଭୂତ କିମ୍ବା ଭବିଷ୍ୟତରେ ଏମିତି କୌଣସି ଧର୍ମକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନାହିଁ, ଯାହାକୁ ସେ କିଛି ରୂପେ ଧାରଣ କରିନଥିଲେ।

Verse 7

विदोषो यो हि सर्वत्र निश्चित्यैवं व्यवस्थितः । अस्य धर्मसमुद्रस्य संप्रवृद्धस्य सर्वतः

ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଯାହା ନିର୍ଦୋଷ, ତାହା ନିଶ୍ଚୟ କରି ସେ ଏଭଳି ଦୃଢ଼ଭାବେ ସ୍ଥିତ ରହିଲେ। ଏହା ତାଙ୍କର ଧର୍ମ-ସମୁଦ୍ର, ଯାହା ସବୁଦିଗରେ ବଢ଼ି ମହାବିସ୍ତୃତ ହୋଇଥିଲା।

Verse 8

निर्मथ्य नन्दभद्रेण आहृतं तन्निशामय । वाणिज्यं मन्यते श्रेष्ठं जीवनाय तदा स्थितः

ନନ୍ଦଭଦ୍ର ଶ୍ରମକରି (ମନ୍ଥନ କରିଥିବା ପରି) ଯାହା ଆଣିଥିଲେ, ତାହା ଶୁଣ। ସେ ସମୟରେ ଜୀବନନିର୍ବାହ ପାଇଁ ବାଣିଜ୍ୟକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟ ମାନି, ସେଥିରେ ନିଷ୍ଠାରେ ରହିଲେ।

Verse 9

परिच्छिन्नैः काष्ठतृणैः शरणं तेन कारितम् । मद्यवर्जं भेदवर्जं कूटवर्जं समं तथा

ସଂଗୃହୀତ କାଠ ଓ ତୃଣ ଖଣ୍ଡଦ୍ୱାରା ସେ ଏକ ସରଳ ଆଶ୍ରୟ ତିଆରି କଲେ। ସେ ମଦ୍ୟବର୍ଜିତ, ଭେଦଭାବବର୍ଜିତ, କୂଟକପଟବର୍ଜିତ ଥିଲେ ଏବଂ ସମଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ।

Verse 10

सर्वभूतेषु वाणिज्यमल्पलाभेन सोऽचरत् । अमायया परेभ्योऽसौ गृहीत्वैव क्रयाणकम्

ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ସହ ବାଣିଜ୍ୟ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଅତ୍ୟଳ୍ପ ଲାଭ ମାତ୍ର ନେଉଥିଲେ। କୌଣସି ମାୟା ବିନା, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ କେବଳ ଯଥୋଚିତ କ୍ରୟମୂଲ୍ୟ ହିଁ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ।

Verse 11

अमाययैव भूतेभ्यो विक्रीणात्यस्य सद्व्रतम् । केचिद्यज्ञं प्रशंसंति नन्दभद्रो न मन्यते

ସେ ନିର୍ମାୟ ଭାବରେ ସ୍ନେହଦ୍ୱାରା ଜୀବମାନଙ୍କୁ ‘ଜିତି’ ନେଇଥାନ୍ତି—ଏହିଏ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ସଦ୍ବ୍ରତ। କେହି କେହି ଯଜ୍ଞକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନନ୍ଦଭଦ୍ର ତାହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମାନନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 12

दोषमेनं विनिश्चत्य श्रृमु तं पांडुनन्दन । लुब्धोऽनृती दांभीकश्च स्वप्रशंसापरायणः

ଏହି ଦୋଷକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରି ଶୁଣ, ହେ ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ: ସେ ଲୋଭୀ, ଅନୃତବାଦୀ, ଦାମ୍ଭିକ ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ରଶଂସାରେ ପରାୟଣ।

Verse 13

यजन्यज्ञैर्जगद्धं ति स्वं चांधतमसं नयेत् । अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते

ବିଧିପୂର୍ବକ ଯଜ୍ଞ କଲେ ଜଗତ୍ ଧାରିତ ହୁଏ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ଅନ୍ଧତମସରେ ପତିତ ହୁଏନାହିଁ। ଅଗ୍ନିରେ ସମ୍ୟକ୍ ଅର୍ପିତ ଆହୁତି ନିଶ୍ଚୟ ଆଦିତ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚେ।

Verse 14

आदित्याज्जायते वृष्टिर्वष्टेरन्नं ततः प्रजाः । यद्यदा यजमानस्य ऋत्विजो द्रव्यमेव च

ଆଦିତ୍ୟରୁ ହିଁ ବର୍ଷା ଜନ୍ମେ; ବର୍ଷାରୁ ଅନ୍ନ; ଅନ୍ନରୁ ପ୍ରଜାମାନେ ପୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଯଜମାନ, ଋତ୍ୱିଜ ଓ ଯଜ୍ଞଦ୍ରବ୍ୟ ବିଧିପୂର୍ବକ ସନ୍ନିହିତ ହୁଏ…

Verse 15

चौरप्रायस्य कलुषाज्जन्म जायेज्जनस्य हि । अदक्षिणे वृथा यज्ञे कृते चाप्यविधानतः

ଚୋରିସଦୃଶ କଳୁଷିତ ଯଜ୍ଞର ଦୋଷରୁ ମନୁଷ୍ୟର ହୀନ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ହୁଏ। ଦକ୍ଷିଣା ବିନା, ବ୍ୟର୍ଥ ଓ ବିଧିବିରୁଦ୍ଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ ସେ ମଲିନ ହୁଏ।

Verse 16

पशवो लकुटैर्हन्युर्यजमानं मृतं हताः । तस्माच्छुद्धैर्यवद्रव्यैर्यजमानः शुभः स्मृतः

ଲକୁଟରେ ହତ ପଶୁମାନେ ଯଜମାନ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଯେନ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିହିଂସା କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଶୁଦ୍ଧ ଯବ ଆଦି ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଯଜମାନ ଶୁଭ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 17

यज्ञ एवं विचार्यासौ यज्ञसारं समास्थितः । श्रद्धया देवपूजा या नमस्कारः स्तुतिः शुभा

ଏପରି ଯଜ୍ଞକୁ ବିଚାର କରି ସେ ଯଜ୍ଞସାରରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ—ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଦେବପୂଜା, ନମସ୍କାର ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ସ୍ତୁତି ହିଁ ଯଜ୍ଞର ସାର।

Verse 18

नैवेद्यं हविषश्चैव यज्ञोऽयं हि विकल्मषः । स एव यज्ञः प्रोक्तो वै येन तुष्यन्ति देवताः

ନୈବେଦ୍ୟ ଓ ହବି ଅର୍ପଣ କରି କରାଯାଇଥିବା ଏହି ଯଜ୍ଞ ନିଶ୍ଚୟ ନିର୍ମଳ। ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞରେ ଦେବତାମାନେ ସତ୍ୟରେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେଇ ଯଜ୍ଞ କୁହାଯାଏ।

Verse 19

केचिच्छंसन्ति संन्यासं नन्दभद्रो न मन्यते । यो हि संन्यस्य विषयान्मनसा गृह्यते पुनः

କେହି କେହି ସନ୍ନ୍ୟାସକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ନନ୍ଦଭଦ୍ର ତାହାକୁ (ସତ୍ୟ) ବୋଲି ମାନନ୍ତି ନାହିଁ—ଯେ ବିଷୟ ତ୍ୟାଗ କରି ମଧ୍ୟ ମନରେ ପୁଣି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଧରି ରଖେ।

Verse 20

उभयभ्रष्ट एवासौ भिन्ना भूमिर्विनश्यति । संन्यासस्य तु यत्सारं तत्तेनावृतमुत्तमम्

ସେ ଉଭୟ ପଥରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇ, ଫାଟିଥିବା ଭୂମି ପରି ନଶିଯାଏ। ସନ୍ନ୍ୟାସର ଯେ ପରମ ସାର, ସେହି ଉତ୍ତମତା ତାହା ପାଇଁ ଆବୃତ ରହେ।

Verse 21

कस्यचिन्नैव कर्माणि शपते वा प्रशंसति । नानामार्गस्थितांल्लोकांश्चन्द्रवल्लीयते क्षितौ

ସେ କାହାର କର୍ମକୁ ନ ନିନ୍ଦା କରେ, ନ ପ୍ରଶଂସା କରେ। ନାନା ମାର୍ଗରେ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହି ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ନିର୍ଲିପ୍ତ ରହେ।

Verse 22

न द्वेष्टि नो कामयते न विरुद्धोऽनुरुध्यते । समाश्मकांचनो धीरस्तुल्यनिंदात्मसंस्तुतिः

ସେ ନ ଦ୍ୱେଷ କରେ, ନ କାମନା କରେ; ବିରୋଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଚାଟୁକାରିତା କରି ଅନୁକୂଳତା ଖୋଜେ ନାହିଁ। ଧୀର ପୁରୁଷ ପାଇଁ ପଥର ଓ ସୁନା ସମାନ; ନିନ୍ଦା ଓ ଆତ୍ମ-ସ୍ତୁତିରେ ମଧ୍ୟ ସେ ସମ ରହେ।

Verse 23

अभयः सर्वभूतेभ्यो यथांधबधिराकृतिः । न कर्मणां फलाकांक्षा शिवस्याराधनं हि तत्

ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦେଇଥାଏ; ନିନ୍ଦା‑ସ୍ତୁତିର ପ୍ରେରଣା ପ୍ରତି ଅନ୍ଧ‑ବଧିର ପରି ନିର୍ବିକାର ରହେ। କର୍ମଫଳର ଆକାଂକ୍ଷା କରେନାହିଁ—ଏହିଁ ଶିବଙ୍କ ସତ୍ୟ ଆରାଧନା।

Verse 24

कारणाद्धर्ममन्विच्छन्न लोभं च ततश्चरन्

ସେ ଧର୍ମକୁ ତାହାର ସତ୍ୟ କାରଣ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରେ, ତାପରେ ଲୋଭ ତ୍ୟାଗ କରି ଚାଲେ—ଏହିଁ ତାହାର ସଦାଚାର।

Verse 25

विविच्य नंदभद्रस्तत्सारं मोक्षेषु जगृहे । कृषिं केचित्प्रशंसंति नंदभद्रो न मन्यते

ବିବେକ କରି ନନ୍ଦଭଦ୍ର ମୋକ୍ଷକୁ ହିଁ ସାର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। କେହି କେହି କୃଷିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନନ୍ଦଭଦ୍ର ତାହାକୁ ପରମ ହିତ ବୋଲି ମାନନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 26

यस्यां छिंदंति वृषाणां चैव नासिकाम् । कर्षयंति महाभारान्बध्नंति दमयंति च

ସେହି କାମରେ ବଳଦମାନଙ୍କର ନାକ ମଧ୍ୟ କାଟିଦିଆଯାଏ; ଭାରୀ ଭାର ଟାଣାଯାଏ; ସେମାନଙ୍କୁ ବାନ୍ଧାଯାଏ ଓ ବଶ କରିବାକୁ ଦମନ କରାଯାଏ।

Verse 27

बहुदंशमयान्देशान्नयंति बहुकर्दमान् । वाहसंपीडिता धुर्याः सीदंत्यविधिना परे

ସେମାନଙ୍କୁ ଦଂଶକ କୀଟପତଙ୍ଗ ଭରା ଦେଶ ଓ ଗଭୀର କାଦୁଆ ମାଟି ମଧ୍ୟରୁ ହାଙ୍କି ନେଇଯାଆନ୍ତି। ଭାରରେ ପୀଡିତ ଧୁର୍ୟ ପଶୁମାନେ ଢଳି ପଡ଼ନ୍ତି; ଆଉ କେହି କେହି ବିଧି‑ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ କରୁଣା ବିନା ଏହା କରନ୍ତି।

Verse 28

मन्यंते भ्रूणहत्यापि विशिष्टा नास्य कर्मणः । अघ्न्या इति गवां नाम श्रुतौ ताः पीडयेत्कथम्

ସେମାନେ ତାହାର ଏହି କର୍ମଠାରୁ ଭ୍ରୂଣହତ୍ୟାକୁ ମଧ୍ୟ କମ୍ ପାପ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି। ଶ୍ରୁତିରେ ଗାଈମାନଙ୍କ ନାମ ‘ଅଘ୍ନ୍ୟା’—ଅର୍ଥାତ୍ ‘ଅହିଂସ୍ୟ’—ତେବେ ସେମାନଙ୍କୁ କିପରି ପୀଡ଼ା ଦିଆଯିବ?

Verse 29

भूमिं भूमिशयांश्चैव हंति काष्ठमयोमुखम् । पंचेंद्रियेषु जीवेषु सर्वं वसति दैवतम्

କାଠମୁଖ ହଳ ଦ୍ୱାରା ସେ ଭୂମିକୁ ଓ ଭୂମିଭିତରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଘାତ କରେ। ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟଯୁକ୍ତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଦେବତ୍ୱ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବସେ।

Verse 30

आदित्यश्चंद्रमा वायुः प्रभूत्यैव च तांस्तु यः । विक्रीणाति सुमूढस्य तस्य का नु विचारणा

ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁ ଆଦି ମହାଶକ୍ତିମାନେ ଜୀବନକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ତଥାପି ଯେ ତାହାମାନଙ୍କୁ ‘ବିକ୍ରି’ କରେ, ସେ ପରମ ମୂଢ଼—ତାହାର ବିଚାର କେଉଁଠି?

Verse 31

अजोऽग्निर्वरुणो मेषः सूर्यश्च पृथिवी विराट् । धेनुर्वत्सश्च सोमो वै विक्रीयैतान्न सिध्यति

ଛାଗ, ଅଗ୍ନି, ବରୁଣ, ମେଷ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପୃଥିବୀ, ବିରାଟ୍, ଧେନୁ-ବତ୍ସ ଓ ସୋମ—ଏମିତି ପବିତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ବିକ୍ରି କଲେ କେବେ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ ନାହିଁ।

Verse 32

एवंविधसहस्रैश्च युता दोषैः कृषिः सदा । अष्टगवं स्याद्धि हलं त्रिंशद्भागं त्यजेत्कृषेः

କୃଷି ସଦା ଏପରି ହଜାର ହଜାର ଦୋଷରେ ଯୁକ୍ତ ଥାଏ। ହଳ ଯେନେ ଆଠ ଗୋବଳଦ ଟାଣୁଛନ୍ତି; ତେଣୁ କୃଷିଫଳର ମୁପ୍ପତିରେ ଗୋଟିଏ ଭାଗ ଧର୍ମାର୍ଥେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 33

धर्मे दद्यात्पशून्वृद्धान्पुष्यादेषा कृषिः कुतः । सारमेतत्कृषेस्तेन नंदभद्रेण चादृतम्

ଧର୍ମାର୍ଥେ ବୃଦ୍ଧ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ତେବେ ପାପଭାର ବିନା କୃଷି ସତ୍ୟସତ୍ୟ କିପରି ପୁଷ୍ଟି ପାଇବ? ଏହିଏ କୃଷିର ସାର; ନନ୍ଦଭଦ୍ର ଏହାକୁ ଆଦରେ ଗ୍ରହଣ କରି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ।

Verse 34

विसाधितव्यान्यन्नानि स्वशक्त्या देवपितृषु । मनुष्य द्विजभूतेषु नियुज्याश्नीत सर्वदा

ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଅନ୍ନ ପକାଇବା ଉଚିତ; ଦେବ ଓ ପିତୃଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ନିବେଦନ କରି, ପରେ ମନୁଷ୍ୟ, ଦ୍ୱିଜ ଅତିଥି ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ବଣ୍ଟନ କରି—ତାହାପରେ ହିଁ ସଦା ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 35

केचिच्छंसंति चैश्वर्यं नंदभद्रो न मन्यते । मानुषा मानुषानेव दासभावेन भुंजते

କେହି କେହି ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ପ୍ରଭୁତ୍ୱକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ନନ୍ଦଭଦ୍ର ତାହାକୁ ମାନନ୍ତି ନାହିଁ। ମନୁଷ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଦାସଭାବରେ ଭୋଗ କରେ—ଏହି ଭୋଗ ବନ୍ଧନମୂଳ।

Verse 36

वधबंधनिरोधेन पीडयंति दिवानिशम् । देहं किमेतद्धातुः स्वं मातुर्वा जनकस्य वा

ବଧ, ବନ୍ଧନ ଓ ନିରୋଧ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଦିନରାତି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦିଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହି ଦେହ କାହାର—ନିଜର, ମାତାର, କି ପିତାର?

Verse 37

मातुः पितुर्वा बलिनः क्रेतुरग्नेः शुनोऽपि वा । इति संचिंत्य व्यहरन्नमरा इव ईश्वराः

‘ଏହି ଦେହ ମାତାର, କି ପିତାର, କି ବଳବାନର, କି କ୍ରେତାର, କି ଅଗ୍ନିର, କି କୁକୁରର ମଧ୍ୟ’—ଏମିତି ଚିନ୍ତା କରି ସେହି ‘ଇଶ୍ୱର’ମାନେ ଅମରମାନଙ୍କ ପରି ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ଯେପରି କର୍ମଫଳର ଭୟ ନାହିଁ।

Verse 38

ऐश्वर्यमदपापिष्ठा महामद्यमदादयः । ऐश्वर्यमदमत्तो हि ना पतित्वा हि माद्यति

ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟର ମଦ ସର୍ବାଧିକ ପାପମୟ; ମଦ୍ୟପାନାଦି ମହାମଦ ମଧ୍ୟ ତାହା ପାଖରେ ଛୋଟ। ରାଜ୍ୟ-ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟରେ ମତ୍ତ ଲୋକ ପତନ ପରେ ମଧ୍ୟ ସହଜେ ସଚେତନ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 39

आत्मवत्सर्वभृत्येषु श्रिया नैव च माद्यति

ଯେ ନିଜ ଆଶ୍ରିତ ଓ ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଆତ୍ମସମ ଭାବେ ଦେଖେ, ସେ ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧିରେ କେବେ ମତ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ତାହାର ଦୃଷ୍ଟି ସମ।

Verse 40

आत्मप्रत्ययवान्देही क्वेश्वरश्चेदृशोऽस्ति हि । ऐश्वर्यस्यापि सारं स जग्राहैतन्निशामय

ଆତ୍ମପ୍ରତ୍ୟୟରେ ଦୃଢ଼ ଦେହଧାରୀ ଏମିତି ଶାସକ କେଉଁଠି ମିଳେ? ସେ ତ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟର ସାରକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିଛି; ଏହା ଭଲଭାବେ ଶୁଣ।

Verse 41

स्वशक्त्या सर्व भूतेषु यदसौ न पराङ्मुखः । तीर्थायेके प्रशंसंति नंदभद्रो न मन्यते

ନିଜ ଅନ୍ତଃଶକ୍ତିରେ ସେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ପରାଙ୍ମୁଖ ହୁଏ ନାହିଁ; ତେଣୁ କେହି କେହି ତାକୁ ‘ତୀର୍ଥ’ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ନନ୍ଦଭଦ୍ର ସେ ପ୍ରଶଂସାକୁ ମାନେ ନାହିଁ।

Verse 42

श्रमेण संकरात्तापशीतवातक्षुधा तृषा । क्रोधेन धर्मगेहस्य नापि नाशमवाप्नुयात्

ଶ୍ରମ, ସଙ୍କଟ, ତାପ-ଶୀତ, ପବନ, ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣା—ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ମଧ୍ୟ—ଧର୍ମର ଗୃହ କେବେ ନାଶ ପାଉନାହିଁ।

Verse 43

सौख्येन वा धनस्यापि श्रद्धया स्वल्पगोर्थवान् । समर्थो हि महत्पुण्यं शक्त आप्तुं क्व वास्ति सः

ସୁଖ-ସମୃଦ୍ଧି, ଧନ-ସମ୍ପଦ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଳ୍ପ ସାଧନ ଥିବା କିଏ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ମହାପୁଣ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ସମର୍ଥ?

Verse 44

सदा शुचिर्देवयाजी तीर्थसारं गृहेगृह । नापः पुनंति पापानि न शैला न महाश्रमाः

ଯେ ସଦା ଶୁଚି ଓ ଦେବପୂଜାରେ ନିରତ, ସେ ଘରେଘରେ ତୀର୍ଥର ସାର ହୋଇଯାଏ। ପାପ ଶୋଧନ କେବଳ ଜଳ ନୁହେଁ—ନ ପର୍ବତ, ନ ମହାଶ୍ରମ।

Verse 45

आत्मा पुनाति पापानि यदि पापान्निवर्तते । एवमेव समाचारं प्रादुर्भूतं ततस्ततः

ମଣିଷ ପାପକର୍ମରୁ ନିବୃତ୍ତ ହେଲେ, ଆତ୍ମା ନିଜେ ପାପକୁ ପବିତ୍ର କରେ। ଏହିପରି ସଦାଚାର ସ୍ଥାନେ ସ୍ଥାନେ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୋଇଛି।

Verse 46

एकीकृत्य सदा धीमान्नंदभद्रः समास्थितः । तस्यैवं वर्ततः साधोः स्पृहयंत्यपि देवताः

ଏଭଳି ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ଓ ଧୀମାନ୍ ନନ୍ଦଭଦ୍ର ସଦା ଦୃଢ଼ ରହିଲେ। ସେହି ସାଧୁଙ୍କ ଏମିତି ଆଚରଣ ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କଲେ।

Verse 47

वासवप्रमुखाः सर्वे विस्मयं च परं ययुः । अत्रैव स्थानके चापि शूद्रोऽभूत्प्रतिवेश्मकः

ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) ପ୍ରମୁଖ ସମସ୍ତ ଦେବତା ପରମ ବିସ୍ମୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେହି ସ୍ଥାନରେ ଏଠିଏ ଏକ ଶୂଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଥିଲା, ଯେ ପଡ଼ୋଶୀ ଭାବେ ବସୁଥିଲା।

Verse 48

स नंदभद्रं धर्मिष्ठं पुनः पुनरसूयत । नास्तिकः स दुराचारः सत्यव्रत इति श्रुतः

ସେ ପୁନଃ ପୁନଃ ପରମ ଧର୍ମିଷ୍ଠ ନନ୍ଦଭଦ୍ରଙ୍କୁ ଈର୍ଷ୍ୟା କରୁଥିଲା। ସେ ନାସ୍ତିକ ଓ ଦୁରାଚାରୀ ଥିଲା, ତଥାପି ‘ସତ୍ୟବ୍ରତ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲା।

Verse 49

स सदा नंदभद्रस्य विलोकयति चांतरम् । छिद्रं चेदस्य पश्यामि ततो धर्मान्निवर्तये

ସେ ସଦା ନନ୍ଦଭଦ୍ରଙ୍କ ଅନ୍ତରକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି ତ୍ରୁଟି ଖୋଜୁଥିଲା। ‘ଯଦି ତାଙ୍କର ଏକଟି ଛିଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେଖିବି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମରୁ ଫେରାଇଦେବି’ ବୋଲି ସେ ଭାବୁଥିଲା।

Verse 50

स्वभाव एव क्रूराणां नास्तिकानां दुरात्मनाम् । आत्मानं पातयंत्येव पातयंत्यपरं च यत्

କ୍ରୂର, ନାସ୍ତିକ ଓ ଦୁରାତ୍ମାମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଏହିପରି—ସେମାନେ ନିଜ ପତନ ନିଜେ ଘଟାନ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପତିତ କରନ୍ତି।

Verse 51

ततस्त्वेवं वर्ततोऽस्य नंदभद्रस्य धीमतः । एकोऽभूत्तयः कष्टाद्वार्धिके सोऽप्यनश्यत

ତାପରେ ଏଭଳି ଆଚରଣ କରୁଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ ନନ୍ଦଭଦ୍ରଙ୍କ ଗୋଟିଏ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା; କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ସେ ଶିଶୁଟି ମଧ୍ୟ ଶୈଶବରେ ନଶିଗଲା।

Verse 52

तच्च दैवकृतं मत्वा न शुशोच महामतिः । देवो वा मानवो वापि को हि दवाद्विमुच्यते

ଏହା ଦୈବକୃତ ବୋଲି ଜାଣି ସେ ମହାମତି ଶୋକ କଲେ ନାହିଁ। ଦେବ ହେଉ କି ମାନବ—ଭାଗ୍ୟବିଧାନରୁ କିଏ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ?

Verse 53

ततोऽस्य सुप्रिया भार्या सर्वैः साध्वीगुणैर्युता । गृहधर्मस्य मूर्तिर्या साक्षादिव अरुंधती

ତତ୍ପରେ ତାହାର ଅତିପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା, ସମସ୍ତ ସାଧ୍ବୀ-ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ଗୃହଧର୍ମର ସାକ୍ଷାତ୍ ମୂର୍ତ୍ତି ସମ—ମନେ ହେଲା ଯେନ ଅରୁନ୍ଧତୀ ନିଜେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛନ୍ତି।

Verse 54

विनाशमागता पार्थ कनकानाम नामतः । ततो यतेंद्रियोऽप्येष गृहधर्मविनाशतः

ହେ ପାର୍ଥ! ‘କନକାନାମା’ ନାମରେ ପରିଚିତା ସେ ନାରୀ ବିନାଶକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ତାପରେ ଗୃହଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ ହେବାରୁ ଯତେନ୍ଦ୍ରିୟ ଏହି ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ବିଚଳିତ ହେଲା।

Verse 55

शुशोच हा कष्टमिति पापोहमिति चासकृत् । तत्तस्य चांतरं दृष्ट्वाऽहृष्यत्यव्रतश्चिरात्

ସେ ପୁନଃପୁନଃ ଶୋକ କଲା—“ହା କଷ୍ଟ! ମୁଁ ପାପୀ!” ତାହାର ହୃଦୟର ସେଇ ଛିଦ୍ର ଦେଖି, ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିବା ଅବ୍ରତ ଲୋକ ହର୍ଷିତ ହେଲା।

Verse 56

उपाव्रज्य च हा कष्टं ब्रुवंस्तं नंदभद्रकम् । दधिकर्ण इवासाद्य नंदभद्रमुवाच सः

“ହା କଷ୍ଟ!” ବୋଲି କହି ବିଲାପ କରୁଥିବା ସେ ନନ୍ଦଭଦ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ସେ ଆସିଲା; ଦଧିକର୍ଣ୍ଣ ପରି ସମୀପେ ପହଞ୍ଚି ସେ ନନ୍ଦଭଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲା।

Verse 57

हा नंदभद्र यद्येवं तवाप्येवंविधं फलम् । एतेन मन्ये मनसि धर्मोप्येष वृथैव यत्

“ହା ନନ୍ଦଭଦ୍ର! ଯଦି ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଫଳ ମିଳେ, ତେବେ ଏହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ମନେ ଭାବୁଛି—ଏହି ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ ଅଟେ।”

Verse 58

इत्यादि बहुधा प्रोच्य तत्तद्वाक्यं ततस्ततः । सत्यव्रतस्ततः प्राह नंदभद्रं कृपान्वितः

ଏହିପରି ନାନାପ୍ରକାରେ ସେହି କଥାକୁ ପୁନଃପୁନଃ କହି, ପରେ କୃପାରେ ଦ୍ରବିତ ସତ୍ୟବ୍ରତ ନନ୍ଦଭଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 59

नंदभद्र सदा तुभ्यं वक्तुकामोस्मि किंचन । प्रस्तावस्याप्यभावाच्च नोदितं च मया क्वचित्

ହେ ନନ୍ଦଭଦ୍ର, ମୁଁ ସଦା ତୁମକୁ କିଛି କହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିଲି; କିନ୍ତୁ ଯଥୋଚିତ ଅବସର ନଥିବାରୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବେ କହିନାହିଁ।

Verse 60

अप्रस्तावं ब्रुवन्वाक्यं बृहस्पतिरपिध्रुवम् । लभते बुद्ध्यवज्ञानमवमानं च हीनवत्

ନିଶ୍ଚୟ, ବୃହସ୍ପତି ମଧ୍ୟ ଅସମୟରେ କଥା କହିଲେ, ତାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଅବଜ୍ଞାତ ହୁଏ ଏବଂ ହୀନଜନ ପରି ଅବମାନ ପାଆନ୍ତି।

Verse 61

नन्दभद्र उवाच । ब्रूहिब्रूहि न मे किंचित्साधु गोप्यं प्रियं परम् । वचोभिः शुद्धसत्त्वानां न मोक्षोऽप्युपमीयते

ନନ୍ଦଭଦ୍ର କହିଲେ: କହନ୍ତୁ, କହନ୍ତୁ; ହେ ପ୍ରିୟ ପରମ, ମୋ ପାଖରୁ କୌଣସି ଶୁଭ କଥା ଗୋପନ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ୱ ଲୋକଙ୍କ ବଚନ ମୋକ୍ଷ ସହିତ ମଧ୍ୟ ତୁଳନୀୟ ନୁହେଁ।

Verse 62

सत्यव्रत उवाच । नवभिर्नवभिश्चैव विमुक्तं वाग्विदूषणैः । नवभिर्बुद्धिदोषैश्च वाक्यं वक्ष्याम्यदोषवत्

ସତ୍ୟବ୍ରତ କହିଲେ: ମୁଁ ନିର୍ଦୋଷ ବଚନ କହିବି—ବାଣୀର ନଅଟି କଳୁଷ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ନଅଟି ଦୋଷରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୋଇ।

Verse 63

सौक्ष्म्यं संख्याक्रमश्चापि निर्णयः सप्रयोजनः । पंचैतान्यर्थजातानि यत्र तद्वाक्यमुच्यते

ଯେଉଁଠି ସୂକ୍ଷ୍ମତା, ଯଥାଯଥ ସଂଖ୍ୟା, କ୍ରମବଦ୍ଧତା, ସ୍ପଷ୍ଟ ବିନିର୍ଣ୍ଣୟ ଓ ପ୍ରୟୋଜନ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଅର୍ଥତତ୍ତ୍ୱ ଥାଏ, ସେହିଠାରେ ସୁଗଠିତ ବାକ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

Verse 64

धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं चोद्दिश्य चोच्यते । प्रयोजनमिति प्रोक्तं प्रथमं वाक्यलक्षणम्

ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଯାହା କୁହାଯାଏ, ତାହାକୁ ‘ପ୍ରୟୋଜନ’ କୁହନ୍ତି—ଏହା ହେଉଛି ବାକ୍ୟର ପ୍ରଥମ ଲକ୍ଷଣ।

Verse 65

धर्मार्थकाममोक्षेषु प्रतिज्ञाय विशेषतः । इदं तदिति वाक्यांते प्रोच्यते स विनिर्णयः

ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ବିଷୟରେ ବିଶେଷ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି, ବାକ୍ୟାନ୍ତେ ‘ଏହିଟି ସେହି’ ବୋଲି ଯେ ନିଷ୍କର୍ଷ କୁହାଯାଏ, ସେହିଟି ବିନିର୍ଣ୍ଣୟ।

Verse 66

इदं पूर्वमिदं पश्चाद्वक्तव्यं यत्क्रमेण हि । क्रमयोगं तमप्याहुर्वाक्यतत्तविदो बुधाः

ଯାହା ପ୍ରଥମେ ଓ ଯାହା ପରେ କହିବା ଉଚିତ—ଯେତେବେଳେ ତାହା ଯଥାକ୍ରମେ କୁହାଯାଏ, ବାକ୍ୟତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ତାକୁ ‘କ୍ରମଯୋଗ’ କୁହନ୍ତି।

Verse 67

दोषाणां च गुणानां च प्रमाणं प्रविभागतः । उभयार्थमपि प्रेक्ष्य सा संख्येत्युपधार्यताम्

ଦୋଷ ଓ ଗୁଣର ପ୍ରମାଣକୁ ଯଥାଯଥ ବିଭାଗରେ ବିନ୍ୟାସ କରି, ଉଭୟ ପକ୍ଷର ଅର୍ଥ ଦେଖି, ତାହାକୁ ‘ସଂଖ୍ୟା’ (ଗଣନା) ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ।

Verse 68

वाक्यज्ञेयेषु भिन्नेषु यत्राभेदः प्रदृश्यते । तत्रातिशयहेतुत्वं तत्सौक्ष्म्यमिति निर्दिशेत्

ବାକ୍ୟରୁ ଜ୍ଞେୟ ବିଷୟ ଭିନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଭେଦ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ—ଉତ୍କର୍ଷକାରକ ସମ୍ବନ୍ଧକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ସେହି ସାମର୍ଥ୍ୟକୁ ‘ସୌକ୍ଷ୍ମ୍ୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 69

इति वाक्यगुणानां च वाग्दोषान्द्विनव श्रृणु । अपेतार्थमभिन्नार्थमपवृत्तं तथाधिकम्

ଏପରି ବାକ୍ୟର ଗୁଣ କୁହାଗଲା; ଏବେ ବାଣୀର ଅଷ୍ଟାଦଶ ଦୋଷ ଶୁଣ—‘ଅର୍ଥହୀନ’, ‘ଅଭିନ୍ନ/ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଅର୍ଥଯୁକ୍ତ’, ‘ବିଷୟଚ୍ୟୁତ’, ଏବଂ ‘ଅତିରିକ୍ତ’ ଇତ୍ୟାଦି।

Verse 70

अश्लक्ष्णं चापि संदिग्धं पदांते गुरु चाक्षरम् । पराङ्मुखमुखं यच्च अनृतं चाप्यसंस्कृतम्

ଯାହା କର୍କଶ, ଯାହା ସନ୍ଦିଗ୍ଧ, ଯାହାର ପଦାନ୍ତରେ ଗୁରୁ (ଭାରୀ) ଅକ୍ଷର ଥାଏ; ଯାହାର ଆରମ୍ଭ ଅଶୁଭ/ଅସହଜ; ଯାହା ଅନୃତ ଏବଂ ଅସଂସ୍କୃତ—ଏସବୁ ମଧ୍ୟ ଦୋଷ।

Verse 71

विरुद्धं यत्त्रिवर्गेण न्यूनं कष्टातिशब्दकम् । व्युत्क्रमाभिहृतं यच् सशेषं चाप्यहेतुकम्

ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ ଏହି ତ୍ରିବର୍ଗର ବିରୋଧୀ, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ, କଷ୍ଟଦାୟକ କିମ୍ବା ଅତିଶୟ ଶବ୍ଦଯୁକ୍ତ; ଅକ୍ରମରେ କୁହାଯାଇଥିବା; ଅଧୂରା ରହିଥିବା ଏବଂ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ କାରଣ ବିନା କୁହାଯାଇଥିବା—ଏସବୁ ଦୋଷ।

Verse 72

निष्कारणं च वाग्दोषान्बुद्धिजाञ्छृणु त्वं च यान् । कामात्क्रोधाद्भयाच्चैव लोभाद्दैन्यादनार्यकात्

ଏବେ ବୁଦ୍ଧି/ମନରୁ ଜନ୍ମି ନିଷ୍କାରଣରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ବାଣୀଦୋଷମାନଙ୍କୁ ଶୁଣ—କାମ, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ଲୋଭ, ଦୈନ୍ୟ ଏବଂ ଅନାର୍ୟଭାବରୁ।

Verse 73

हीनानुक्रोशतो मानान्न च वक्ष्यामि किंचन । वक्ता श्रोता च वाक्यं च यदा त्वविकलं भवेत्

ହୀନମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣା ଓ ଯୋଗ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନରୁ ମୁଁ ଅନର୍ଥକ କିଛି କହିବି ନାହିଁ। ବକ୍ତା, ଶ୍ରୋତା ଓ ବାକ୍ୟ—ତିନୋଟି ଅବିକଳ ହେଲେ ମାତ୍ର ବାଣୀ ଉଚ୍ଚାରଣଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 74

सममेति विवक्षायां तदा सोऽर्थः प्रकाशते । वक्तव्ये तु यदा वक्ता श्रोतारमवमन्यते

ଯେତେବେଳେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ସମମେଳ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଅର୍ଥ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ କହିବା ଉଚିତ୍ ଥିବାବେଳେ ବକ୍ତା ଯଦି ଶ୍ରୋତାକୁ ଅବମାନ କରେ,

Verse 75

श्रोता चाप्यथ वक्तारं तदा वाक्यं न रोहति । अथ यः स्वप्रियं ब्रूयाच्छ्रोतुर्वोत्सृज्ययदृतम्

ଶ୍ରୋତା ମଧ୍ୟ ଯଦି ବକ୍ତାକୁ ଅବମାନ କରେ, ତେବେ ବାକ୍ୟ ମନରେ ରୋହେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଯେ ନିଜକୁ ପ୍ରିୟ ଲାଗୁଥିବା କଥା ମାତ୍ର କହେ ଓ ଶ୍ରୋତାର ହିତକର ସତ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ,

Verse 76

विशंका जायते तस्मिन्वाक्यं तदपि दोषवत् । तस्माद्यः स्वप्रियं त्यक्त्वा श्रोतुश्चाप्यथ यत्प्रियम्

ଏପରି ବାକ୍ୟ ବିଷୟରେ ସନ୍ଦେହ ଜନ୍ମେ, ଏବଂ ସେହି ବାଣୀ ମଧ୍ୟ ଦୋଷଯୁକ୍ତ ହୁଏ। ତେଣୁ ନିଜ ପ୍ରିୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଶ୍ରୋତାର ପ୍ରିୟକୁ ମଧ୍ୟ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ—

Verse 77

सत्यमेव प्रभाषेत स वक्ता नेतरो भुवि । मिथ्यावादाञ्छास्त्रजालसंभवान्यद्विहाय च

ଯେ ସତ୍ୟମାତ୍ର କହେ, ସେଇ ଏହି ଜଗତରେ ପ୍ରକୃତ ବକ୍ତା; ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ। ଶାସ୍ତ୍ର-ଜାଲରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମିଥ୍ୟାବାଦମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପରିତ୍ୟାଗ କରି,

Verse 78

सत्यमेव व्रतं यस्मात्तस्मात्सत्यव्रतस्त्वहम् । सत्यं ते संप्रवक्ष्यामि मंतुमर्हसि तत्तथा

ସତ୍ୟ ହିଁ ଯେହେତୁ ମୋର ବ୍ରତ, ତେଣୁ ମୁଁ ସତ୍ୟବ୍ରତୀ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କହିବି; ତାହାକୁ ଯଥାର୍ଥରେ ଗ୍ରହଣ କରି ବୁଝ।

Verse 79

यदाप्रभृति भद्र त्वं पाषाणस्यार्चने रतः । तदाप्रभृति किंचिच्च न हि पश्यामि शोभनम्

ହେ ଭଦ୍ର, ଯେଦିନଠାରୁ ତୁମେ କେବଳ ପାଷାଣର ଅର୍ଚ୍ଚନାରେ ରତ ହେଲ, ସେଦିନଠାରୁ ତୁମ ପାଇଁ କିଛିମାତ୍ର ଶୁଭ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ।

Verse 80

एकः सोऽपि सुतो नष्टो भार्या चार्याऽप्यनश्यत । कूटानां कर्मणां साधो फलमेवंविधं भवेत्

ତୁମର ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା, ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ମଧ୍ୟ ନାଶ ପାଇଲା। ହେ ସାଧୁ, କୂଟକର୍ମର ଫଳ ଏପରି ହୁଏ।

Verse 81

क्व देवाः संति मिथ्यैतद्दृश्यंते चेद्भवंत्यपि । सर्वा च कूटविप्राणां द्रव्यायैषा विकल्पना

‘ଦେବତାମାନେ କେଉଁଠି? ଏହା ସବୁ ମିଥ୍ୟା। ଯଦି ‘ଦେଖାଯାନ୍ତି’ ବୋଲି କହି ସେମାନେ ଅଛନ୍ତି ମଧ୍ୟ, ତଥାପି ଏହା ସବୁ ଧନ ପାଇଁ କୂଟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଗଢ଼ା ଯୋଜନା।’

Verse 82

पितॄनुद्दिश्य यच्छंति मम हासः प्रजायते । अन्नस्योपद्रवं यच्च मृतो हि किमशिष्यत

‘ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଯେ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ତାହା ଦେଖି ମୋତେ ହସ ଆସେ; ଅନ୍ନର ନଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ମୃତ ବ୍ୟକ୍ତି କ’ଣ ଖାଇପାରିବ, କ’ଣ ଭୋଗ କରିପାରିବ?’

Verse 83

यत्त्विदं बहुधा मूढा वर्णयंति द्विजाधमाः । विश्वनिर्माणमखिलं तथापि श्रृणु सत्यतः

ଯାହାକୁ ମୂଢ—ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧମ—ଲୋକେ ନାନା ପ୍ରକାରେ ‘ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ-ନିର୍ମାଣ’ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ତଥାପି ତୁମେ ତାହାକୁ ସତ୍ୟରୂପେ ଶୁଣ।

Verse 84

उत्पत्तिश्चापि भंगश्च विश्वस्यैतद्द्वयं मृषा । एवमेव हि सर्वं च सदिदं वर्तते जगत्

ବିଶ୍ୱର ‘ଉତ୍ପତ୍ତି’ ଓ ‘ନାଶ’—ଏହି ଦୁଇଟି ମିଥ୍ୟା; ଏହିପରି ଭାବରେ ଏ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ସତ୍-ରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 85

स्वभावतो विश्वमिदं हि वर्तते स्वभावतः सूर्यमुखा भ्रमंत्यमी । स्वभावतो वायवो वांति नित्यं स्वभावतो वर्षति चांबुदोऽयम्

ସ୍ୱଭାବରୁ ଏହି ବିଶ୍ୱ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ସ୍ୱଭାବରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ଏହି ଗ୍ରହ-ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ସ୍ୱଭାବରୁ ବାୟୁ ନିତ୍ୟ ବହେ, ଏବଂ ସ୍ୱଭାବରୁ ଏହି ମେଘ ବର୍ଷା କରେ।

Verse 86

स्वभावतो रोहति धान्यजातं स्वभावतो वर्षशीतातपत्वम् । स्वभावतः संस्थिता मेदिनी च स्वभावतः सरितः संस्रवंति

ସ୍ୱଭାବରୁ ଧାନ୍ୟଜାତ ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ; ସ୍ୱଭାବରୁ ବର୍ଷା, ଶୀତ ଓ ଆତପ (ତାପ) ହୁଏ। ସ୍ୱଭାବରୁ ପୃଥିବୀ ସ୍ଥିର ରହେ, ଏବଂ ସ୍ୱଭାବରୁ ନଦୀମାନେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 87

स्वभावतः पर्वता भांति नित्यं स्वभावतो वारिधिरेष संस्थितः । स्वभावतो गर्भिणी संप्रसूते स्वभावतोऽमी बहवश्च जीवाः

ସ୍ୱଭାବରୁ ପର୍ବତମାନେ ନିତ୍ୟ ତେମିତି ଦୀପ୍ତ/ସ୍ଥିତ ଦିଶନ୍ତି; ସ୍ୱଭାବରୁ ଏହି ସମୁଦ୍ର ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସ୍ୱଭାବରୁ ଗର୍ଭିଣୀ ପ୍ରସବ କରେ; ସ୍ୱଭାବରୁ ଏହି ବହୁ ଜୀବ ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 88

यथा स्वभावेन भवंति वक्रा ऋतुस्वबावाद्बदरीषु कण्टकाः । तथा स्वभावेन हि सर्वमेतत्प्रकाशते कोऽपि कर्ता न दृश्यः

ଯେପରି ଋତୁ-ସ୍ୱଭାବରୁ ବଦରୀ ଗଛରେ କଣ୍ଟକ ଜନ୍ମେ, ସେପରି ସ୍ୱଭାବରୁ ଏହି ସବୁ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; କୌଣସି କର୍ତ୍ତା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।

Verse 89

तदेवं संस्थिते लोके मूढो मुह्यति मत्तवत् । मानुष्यमपि यद्धूर्ता वदंत्यग्र्यं श्रृणुष्वतत्

ଏପରି ଲୋକ ସ୍ଥିତ ଥିଲେ ମୂଢ ଲୋକ ମତ୍ତ ଲୋକ ପରି ମୋହିତ ହୁଏ। ଧୂର୍ତ୍ତମାନେ ଯାହାକୁ ‘ଅଗ୍ର୍ୟ’ କହନ୍ତି—‘ମାନବଜୀବନ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ତାହା ଶୁଣ।

Verse 90

मानुष्यान्न परं कष्टं वैरिणां नो भवेद्धि तत् । शोकस्थानसहस्राणि मनुष्यस्य क्षणेक्षणे

ମାନବ ହେବାଠାରୁ ବଡ଼ କଷ୍ଟ ନାହିଁ; ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହା କାହା ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା କରିବେ ନାହିଁ। ମନୁଷ୍ୟର କ୍ଷଣେ କ୍ଷଣେ ଶୋକର ସହସ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି।

Verse 91

मानुष्यं हि स्मृताकारं सभाग्योऽस्माद्विमुच्यते । पशवः पक्षिणः कीटाः कृमयश्च यथासुखम्

ସ୍ମୃତି ଓ ବିବେକଯୁକ୍ତ ମାନବଦେହ ପାଇ ଭାଗ୍ୟବାନ ଏହି ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, କୀଟ ଓ କୃମିମାନେ ନିଜ ନିଜ ସୁଖାନୁସାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି।

Verse 92

अबद्धा विहरंत्येते योनिरेषां सुदुर्लभा । निश्चिंताः स्थावरा ह्येते सौख्यमेषां महद्भुवि

ଏମାନେ ବନ୍ଧନହୀନ ହୋଇ ବିହରନ୍ତି; ଏମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏପରି ଯୋନି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ଏମାନେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ, ଯେନ ସ୍ଥାବର ପରି; ପୃଥିବୀରେ ଏମାନଙ୍କ ସୁଖ ମହାନ।

Verse 93

बहुना किं मनुष्येभ्यः सर्वो धन्योऽन्ययोनिजः । स्वभावमेव जानीहि पुण्यापुण्यादिकल्पना

ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ବହୁତ କହି କଣ? ଅନ୍ୟ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମିଥିବା ମଧ୍ୟ ସର୍ବଥା ଧନ୍ୟ। ଏହାକୁ କେବଳ ସ୍ୱଭାବ ବୋଲି ଜାଣ; ପୁଣ୍ୟ‑ପାପ ଆଦି କଳ୍ପନାମାତ୍ର।

Verse 94

यदेके स्थावराः कीटाः पतंगा मानुषादिकाः । तस्मान्मित्या परित्यज्य नंदभद्र यथासुखम् । पिब क्रीडनकैः सार्धं भोगान्सत्यमिदं भुवि

କେହି ସ୍ଥାବର, କେହି କୀଟ, କେହି ପକ୍ଷୀ, କେହି ମନୁଷ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି ଅଛନ୍ତି। ତେଣୁ, ହେ ନନ୍ଦଭଦ୍ର, ଏହି ମିଥ୍ୟା ଧାରଣାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଯଥାସୁଖ ପାନ କର; ସହଚରମାନଙ୍କ ସହ କ୍ରୀଡା କରି ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କର—ଭୂମିରେ ଏହିଏ ସତ୍ୟ।

Verse 95

नारद उवाच । इत्येतैरमुखैर्वाक्यैरयुक्तैरसमंजसैः

ନାରଦ କହିଲେ—ଏପରି, ଆଧାରହୀନ, ଅଯୁକ୍ତ ଓ ଅସମଞ୍ଜସ ବାକ୍ୟଦ୍ୱାରା—

Verse 96

सत्यव्रतस्य नाकम्पन्नंदभद्रो महामनाः । प्रहसन्निव तं प्राह स्वक्षोभ्यः सागरो यथा

ସତ୍ୟବ୍ରତର ବାକ୍ୟରେ ମହାମନା ନନ୍ଦଭଦ୍ର କିଛିମାତ୍ର କମ୍ପିଲେ ନାହିଁ। ହସୁଥିବା ପରି ସେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—ନିଜ ଉତ୍କ୍ଷୋଭରେ ମଧ୍ୟ ସାଗର ଯେପରି ଅଚଳ ରହେ।

Verse 97

यद्भवानाह धर्मिष्ठाः सदा दुःखस्य भागिनः । तन्मिथ्या दुःखजालानि पश्यामः पापिनामपि

ଆପଣ କହୁଛନ୍ତି—ଧର୍ମିଷ୍ଠମାନେ ସଦା ଦୁଃଖର ଭାଗୀ—ଏହା ମିଥ୍ୟା। କାରଣ ପାପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଦୁଃଖର ଜାଲ ଦେଖୁଛୁ।

Verse 98

वधबंधपरिक्लेशाः पुत्रदारादि पंचता । पापिनामपि दृश्यंते तस्माद्धर्मो गुरुर्मतः

ବଧ, ବନ୍ଧନ ଓ କ୍ଲେଶ—ଏବଂ ପୁତ୍ର, ଦାରା ଆଦି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପଞ୍ଚବିଧ ବିପଦ—ପାପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ; ତେଣୁ ଧର୍ମକୁ ହିଁ ସତ୍ୟ ଗୁରୁ ଓ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ମନାଯାଏ।

Verse 99

अयं साधुरहो कष्टं कष्टमस्य महाजनाः । साधोर्वदंत्येतदपि पापिनां दुर्लभं त्विदम्

‘ଆହା, ଏହି ସାଧୁ କେତେ କଷ୍ଟ ଭୋଗୁଛନ୍ତି!’—ଏଭଳି ମହାଜନମାନେ ଧର୍ମାତ୍ମା ବିଷୟରେ କହନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏପରି ସାଧୁତ୍ୱର କୀର୍ତ୍ତି ମଧ୍ୟ ପାପୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 100

दारादिद्रव्यलोभार्यं विशतः पापिनो गृहे । भवानपि बिभेत्यस्माद्द्वेष्टि कुप्यति तद्वृथा

ପାପୀର ଘରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଦାରା, ଧନ ଆଦିର ଲୋଭ ଭରିଯାଏ; ଏହାଦ୍ୱାରା ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଭୟ କରନ୍ତି, ଦ୍ୱେଷ କରନ୍ତି ଓ କ୍ରୋଧିତ ହୁଅନ୍ତି—ତେଣୁ ଏହାକୁ ବ୍ୟର୍ଥ ବୋଲି କହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 101

यथास्य जगतो ब्रूषे नास्ति हेतुर्महेश्वरः । तद्बालभाषितं तुभ्यं किं राजानं विना प्रजाः

ତୁମେ ଯେପରି କହୁଛ—ଏହି ଜଗତର କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, ମହେଶ୍ୱର ନାହାନ୍ତି—ଏହା ଶିଶୁସଦୃଶ କଥା; କୁହ, ରାଜା ବିନା ପ୍ରଜା କେମିତି ରହିବେ?

Verse 102

यच्च ब्रवीषि पाषाणं मिथ्या लिंगं समर्चसि । तद्भवांल्लिंगमाहात्म्यं वेत्ति नांधो यथा रविम्

ଏବଂ ତୁମେ କହୁଛ—‘ତୁମେ ତ ପଥର, ମିଥ୍ୟା ଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜୁଛ’—ଏଥିରୁ ପ୍ରକାଶ ଯେ ତୁମେ ଲିଙ୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଜାଣ ନାହ; ଯେପରି ଅନ୍ଧ ଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ।

Verse 103

ब्रह्मादायः सुरा सर्वे राजानश्च महर्द्धिकाः । मानवा मुनयश्चैव सर्वे लिंगं यजंति च

ବ୍ରହ୍ମାଦି ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ, ମହାସମୃଦ୍ଧ ରାଜାମାନେ, ମାନବ ଓ ମୁନିମାନେ—ସମସ୍ତେ ନିଶ୍ଚୟ ଶିବଲିଙ୍ଗର ପୂଜା କରନ୍ତି।

Verse 104

स्वनामकानि चिह्नानि तेषां लिंगानि संति च । एते किं त्वभवत्मूर्खास्त्वं तु सत्यव्रतः सुधीः

ତାଙ୍କର ନିଜ ନାମଧାରୀ ଚିହ୍ନରୂପ ଲିଙ୍ଗମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ତେବେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମୂର୍ଖ ଥିଲେ କି, ତୁମେ ମାତ୍ର ସତ୍ୟବ୍ରତ ସୁଧୀ?

Verse 105

प्रतिष्ठाप्य पुरा ब्रह्मा पुष्करे नीललोहितम् । प्राप्तवान्परमां सिद्धिं ससर्जेमाः प्रजाः प्रभुः

ପୁରା ବ୍ରହ୍ମା ପୁଷ୍କରେ ନୀଲଲୋହିତଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ପରମ ସିଦ୍ଧି ପାଇଲେ; ତାପରେ ସେଇ ପ୍ରଭୁ ଏହି ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 106

विष्णुनापि निहत्याजौ रावणं पयसांनिधेः । तीरे रामेश्वरं लिंगं स्थापितं चास्ति किं मुधा

ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣକୁ ବଧ କରି ସମୁଦ୍ରତଟରେ ରାମେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ—ସେ କି ବ୍ୟର୍ଥ ଥିଲା?

Verse 107

वृत्रं हत्वा पुरा शक्रो महेंद्रे स्थाप्य शंकरम् । लिंगं विमुक्तपापोऽथ त्रिदिवेद्यापि मोदते

ପୁରା ବୃତ୍ରକୁ ବଧ କରି ଶକ୍ର ମହେନ୍ଦ୍ର ପର୍ବତରେ ଶଙ୍କର-ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ; ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।

Verse 108

स्थापयित्वा शिवं सूर्यो गंगासागरसंगमे । निरामयोऽभूत्सोमश्च प्रभासे पश्चिमोदधौ

ଗଙ୍ଗା ଓ ସାଗରର ସଙ୍ଗମସ୍ଥଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ଏବଂ ପଶ୍ଚିମ ସମୁଦ୍ରତଟର ପ୍ରଭାସେ ସୋମ ରୋଗମୁକ୍ତ ହେଲେ।

Verse 109

काश्यां यमश्च धनदः सह्ये गरुडकश्यपौ । नैमिषे वायुवरुणौ स्थाप्य लिंगं प्रमोदिताः

କାଶୀରେ ଯମ ଓ ଧନଦ (କୁବେର), ସହ୍ୟ ପର୍ବତରେ ଗରୁଡ ଓ କଶ୍ୟପ, ନୈମିଷରେ ବାୟୁ ଓ ବରୁଣ—ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରି ସମସ୍ତେ ପ୍ରମୋଦିତ ଓ କୃତାର୍ଥ ହେଲେ।

Verse 110

अस्मिन्नेव स्तंभतीर्थे कुमारेणं गुहो विभुः । लिंगं संस्थापयामास सर्वपापहरं न किम्

ଏହି ସ୍ତମ୍ଭତୀର୍ଥରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗୁହ (ସ୍କନ୍ଦ) କୁମାରେଶ-ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ଏହା ସର୍ବପାପହର—ଏହିପରି ନୁହେଁ କି?

Verse 111

एवमन्यैः सुरैर्यानि पार्थिवैर्मुनिभिस्तथा । संस्तापितानि लिंगानि तन्न संख्यातुमुत्सहे

ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ, ପୃଥିବୀର ରାଜାମାନେ ଓ ମୁନିମାନେ ଯେତେ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣନା କରିବାକୁ ମୁଁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।

Verse 112

पृथिवीवासिनः सर्वे ये च स्वर्गनिवासिनः । पातालवासिनस्तृप्ता जायंते लिंगपूजया

ପୃଥିବୀବାସୀ ସମସ୍ତେ, ସ୍ୱର୍ଗନିବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ପାତାଳବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ—ଲିଙ୍ଗପୂଜା ଦ୍ୱାରା ତୃପ୍ତ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 113

यच्च ब्रवीषि गीर्वाणा न संति सन्ति चेत्कुतः । कुत्रापि नैव दृश्यंते तेन मे विस्मयो महान्

ହେ ଦେବବକ୍ତା! ତୁମେ କହୁଛ—‘ସେମାନେ ନାହାନ୍ତି’; ଯଦି ଅଛନ୍ତି, ତେବେ କେଉଁଠୁ? କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ତେଣୁ ମୋର ବିସ୍ମୟ ମହାନ।

Verse 114

रंकवत्किं स्म ते देवा याचंतां त्वां कुलत्थवत् । यमिच्छिसि महाप्राज्ञ साधको हि गुरुस्तव

ଦେବମାନେ ଦରିଦ୍ରଙ୍କ ପରି ତୁମ ପାଖରେ କାହିଁକି ଯାଚନା କରିବେ—କୁଲତ୍ଥ (ଉଲୁଆ) ମାଗିବା ପରି? ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ! ତୁମେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କର, ତାହା ସାଧନ କରୁଥିବା ତୁମ ଗୁରୁ ହିଁ।

Verse 115

स्वबावान्नैव सर्वार्थाः संसिद्धा यदि ते मते । भोजनादि कथं सिध्येद्वद कर्तारमंतरा

ଯଦି ତୁମ ମତରେ ସ୍ୱଭାବମାତ୍ରରୁ ସମସ୍ତ ଫଳ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ, ତେବେ କହ—କର୍ତ୍ତା ବିନା ଭୋଜନ ଆଦି କିପରି ସିଦ୍ଧ ହେବ?

Verse 116

बदरीमंतरेणापि दृश्यंते कण्टका न हि । तस्मात्कस्यास्ति निर्माणं यस्य यावत्तथैव तत्

ବଦରୀ ଗଛ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ କଣ୍ଟକ ଦେଖାଯାଏ। ତେଣୁ ଯାହା ଯେତେ ଅଛି ସେତେ ମାତ୍ର ତଥାଇବ ରହେ—ତାହାର ‘ନିର୍ମାଣ’ କାହାର ବୋଲି କୁହାଯିବ?

Verse 117

यच्च ब्रवीषि पश्वाद्याः सुखिनो धन्यकास्त्वमी । त्वदृते नेदमुक्तं च केनापि श्रुतमेव वा

ତୁମେ ଯାହା କହୁଛ—ପଶୁ ଆଦି ସୁଖୀ ଓ ଧନ୍ୟ—ତୁମ ବ୍ୟତୀତ ଏହା କେହି କହିନାହାନ୍ତି, କାହାଠାରୁ ଶୁଣାଯାଇଥିବା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 118

तामसा विकला ये च कष्टं तेषां च श्लाघ्यताम् । सर्वेंद्रिययुताः श्रेष्ठाः कुतो धन्या न मानुषाः

ଯେମାନେ ତାମସିକ ଓ ବିକଳ, ସେମାନଙ୍କ କଷ୍ଟକୁ ‘ଧନ୍ୟତା’ ବୋଲି କିପରି ପ୍ରଶଂସା କରାଯିବ? ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପନ୍ନ, ସମର୍ଥ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ହିଁ ସତ୍ୟରେ ଧନ୍ୟ।

Verse 119

सत्यं तव व्रतं मन्ये नरकाय त्वयाऽदृतम् । अत्यनर्थे न भीः कार्या कामोयं भविताचिरात्

ମୁଁ ମନେ କରେ, ତୁମର ବ୍ରତ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ନରକ ପାଇଁ ହିଁ ତୁମେ ଗ୍ରହଣ କରିଛ। ଏପରି ଘୋର ଅନର୍ଥରେ ଭୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ତୁମ ଏହି କାମନା ଶୀଘ୍ର ଫଳିବ।

Verse 120

आदावाडंबरेणैव ध्रुवतोऽज्ञानमेव मे । इत्थं निःसारता व्यक्तमादावाडंबारात्तु यत्

ଆରମ୍ଭରୁ ଏହି ଆଡମ୍ବର ମୋ ଅଜ୍ଞାନକୁ ହିଁ ନିଶ୍ଚିତ କରିଦେଲା। ତେଣୁ ନିଃସାରତା ସ୍ପଷ୍ଟ—ଯେତେବେଳେ ଆଦିରୁ ମାତ୍ର ଦେଖାଦେଖି ଥାଏ।

Verse 121

मायाविनां हि ब्रुवतां वाक्यं चांडबरावृतम् । कुनाणकमिवोद्दीप्तं परीक्षेयं सदा सताम्

ମାୟାବୀମାନଙ୍କ କଥା ଆଡମ୍ବରରେ ଢାକା ଥାଏ; ତାହା ଚମକୁଥିବା ଖୋଟା ମୁଦ୍ରା ପରି—ସଜ୍ଜନମାନେ ସଦା ତାହାକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 122

आदौ मध्ये तथा चांते येषां वाक्यमदोषवत् । कषदाहैः स्वर्णमिव च्छेदेऽपि स्याच्छुभं शुभम्

ଯେମାନଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଆଦି, ମଧ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତ—ତିନିଠାରେ ଦୋଷରହିତ, ସେମାନେ କଷଟିପଥର ଓ ଅଗ୍ନିରେ ପରୀକ୍ଷିତ ସୁନା ପରି; କାଟି ପରୀକ୍ଷା କଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ହିଁ ରହେ।

Verse 123

त्वयान्यथा प्रतिज्ञातमुक्तं चैवान्यथा पुनः । त्वद्दोषो नायमस्माकं तद्वचः श्रृणुमो हि ये

ତୁମେ ଏକ ପ୍ରକାର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି, ପୁଣି ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର କହିଲ। ଏ ଦୋଷ ତୁମର, ଆମର ନୁହେଁ; ଆମେ ତୁମ ବଚନ ଶୁଣିଥିବା ଲୋକମାତ୍ର।

Verse 125

आपो वस्त्रं तिलास्तैलं गंधो वा स यथा तथा । पुष्पाणामधिवासेन तथा संसर्गजा गुणाः

ଜଳ, ବସ୍ତ୍ର, ତିଳ, ତେଲ କିମ୍ବା ସୁଗନ୍ଧ—ଯେଉଁଥିରେ ଭିଜେ/ମିଶେ ସେହିପରି ହୁଏ; ସେପରି ସଙ୍ଗରୁ ଗୁଣ ଜନ୍ମେ।

Verse 126

मोहजालस्य यो योनिर्मूढैरिह समागमः । अहन्यहनि धर्मस्य योनिः साधुसमागमः

ମୂଢମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ମୋହଜାଳର ଯୋନି; ଦିନକୁ ଦିନ ସାଧୁସଙ୍ଗ ଧର୍ମର ଯୋନି।

Verse 127

तस्मात्प्राज्ञैश्च वृद्धैश्च शुद्धभावैस्तपस्विभिः । सद्भिश्च सह संसर्गः कार्यः शमपरायणैः

ଏହେତୁ ଶମପରାୟଣମାନେ ପ୍ରାଜ୍ଞ ଓ ବୃଦ୍ଧ, ଶୁଦ୍ଧଭାବ ତପସ୍ବୀ ଏବଂ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 128

न नीचैर्नाप्यविद्वद्भिर्नानात्मज्ञैर्विशेषतः । येषां त्रीण्यवदातानि योनिर्विद्या च कर्म च

ନୀଚମାନଙ୍କ ସହ ନୁହେଁ, ଅବିଦ୍ୱାନଙ୍କ ସହ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ବିଶେଷକରି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନହୀନଙ୍କ ସହ ନୁହେଁ। ଯାହାଙ୍କର କୁଳ, ବିଦ୍ୟା ଓ କର୍ମ/ଆଚରଣ—ଏ ତିନିଟି ନିର୍ମଳ, ସେମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କର।

Verse 129

तांश्च सेवेद्विशेषेण शास्त्रं येषां हि विद्यते । असतां दर्शनस्पर्शसंजल्पासनभोजनैः

ଯେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ସତ୍ୟରେ ଶାସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟା ଅଛି, ସେମାନଙ୍କୁ ବିଶେଷଭାବେ ସେବା କରିବା ଉଚିତ। କାରଣ ଅସତ୍ମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା, ସ୍ପର୍ଶ କରିବା, କଥାହେବା, ସହିତ ବସିବା ଓ ସହିତ ଭୋଜନ କରିବାରୁ ମନୁଷ୍ୟ କଳୁଷିତ ହୁଏ।

Verse 130

धर्माचारात्प्रहीयंते न च सिध्यंति मानवाः । बुद्धिश्च हीयते पुंसां नीचैः सह समागमात्

ଧର୍ମାଚରଣରୁ ମନୁଷ୍ୟ ଖସିଯାନ୍ତି ଏବଂ ସିଦ୍ଧି/ସମୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ନୀଚମାନଙ୍କ ସହ ସମାଗମରୁ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ।

Verse 131

मध्यैश्च मध्यतां याति श्रेष्ठतां याति चोत्तमैः । इति धर्मं स्मरन्नाहं संगमार्थी पुनस्तव । यन्निन्दसि द्विजानेव यैरपेयोऽर्णवः कृतः

ମଧ୍ୟମଙ୍କ ସହ ରହିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟମ ହୁଏ, ଉତ୍ତମଙ୍କ ସହ ରହିଲେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପାଏ। ଏହି ଧର୍ମ ସ୍ମରି ମୁଁ ପୁଣି ତୋ ସଙ୍ଗ ଚାହୁଁଛି; କିନ୍ତୁ ଯେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସମୁଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଅପେୟ କରିଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ତୁମେ ନିନ୍ଦା କରୁଛ।

Verse 132

वेदाः प्रमाणं स्मृतयः प्रमाणं धर्मार्थयुक्तं वचनं प्रमाणम् । नैतत्त्रयं यस्य भवेत्प्रमाणं कस्तस्य कुर्याद्वचनं प्रमाणम्

ବେଦ ପ୍ରମାଣ, ସ୍ମୃତି ପ୍ରମାଣ, ଏବଂ ଧର୍ମ ଓ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ଅର୍ଥରେ ଯୁକ୍ତ ବଚନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରମାଣ। କିନ୍ତୁ ଯାହା ପାଇଁ ଏହି ତିନୋଟି ପ୍ରମାଣ ନୁହେଁ—ତାହାର ବଚନକୁ କିଏ ପ୍ରମାଣ ମାନିବ?

Verse 133

इतिरयित्वा वचनं महात्मा स नंदभद्रः सहसा तदैव । गृहाद्विनिःसृत्य जगाम पुण्यं बहूदकं भट्टरवेस्तु कुंडम्

ଏପରି କହି ମହାତ୍ମା ନନ୍ଦଭଦ୍ର ସେହିକ୍ଷଣେ ହଠାତ୍ ଘରୁ ବାହାରି ପୁଣ୍ୟପ୍ରଦ ବହୂଦକ—ଭଟ୍ଟରବିଙ୍କ ପବିତ୍ର କୁଣ୍ଡ—କୁ ଗଲେ।

Verse 45124

नास्तिकानां च सर्पाणां विषस्य च गुणस्त्वयम् । मोहयंति परं यच्च दोषो नैषपरस्य तु

ନାସ୍ତିକ, ସର୍ପ ଏବଂ ବିଷର ଏହି ଗୁଣ ଯେ ସେମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମୋହିତ କରନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୋଷ ସେମାନଙ୍କର ଅଟେ, ମୋହିତ ହେଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ନୁହେଁ ।