Adhyaya 38

Verse 1

नारद उवाच । भूमेर्योजनलक्षे च कौरव्य रविमंडलम् । योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव

ନାରଦ କହିଲେ— ହେ କୌରବ୍ୟ, ପୃଥିବୀଠାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଦୂରେ ରବିମଣ୍ଡଳ ଅଛି। ଭାସ୍କରଙ୍କ ରଥ ନଅ ହଜାର ଯୋଜନ ପରିମାଣର।

Verse 2

ईषादंडस्ततैवास्य द्विगुणः परिकीर्तितः । सार्धकोटिस्तथा सप्त नियुतानि विवस्वतः

ସେହି ରଥର ଈଷାଦଣ୍ଡ (ଧୁରାଦଣ୍ଡ) ମଧ୍ୟ ତାହାର ଦ୍ୱିଗୁଣ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ। ଏବଂ ବିବସ୍ୱାନ୍‌ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ର ପ୍ରମାଣ ସାର୍ଧ ସପ୍ତ କୋଟି ଓ ସାତ ନିୟୁତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 3

योजनानां तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम् । त्रिनाभि तच्च पंचारं षण्नेमि परिकीर्तितम्

ତାହାର ଅକ୍ଷ (ଧୁରା) ମଧ୍ୟ (ଏତେ) ଯୋଜନ ପରିମାଣର; ସେଠାରେ ଚକ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ସେଇ ଚକ୍ର ତିନି ନାଭି, ପାଞ୍ଚ ଆର ଓ ଛଅ ନେମି ଥିବା ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 4

चत्वारिंशत्सहस्राणि द्वितीयोऽक्षोऽपि विस्तृतः । पंच चान्यानि सार्द्धानि स्यन्दनस्य तु पांडव

ଦ୍ୱିତୀୟ ଅକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଚାଳିଶ ହଜାର ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ। ହେ ପାଣ୍ଡବ, ସ୍ୟନ୍ଦନ ରଥରେ ଏହାଛଡ଼ା ଆଉ ପାଞ୍ଚ ଓ ଅର୍ଧ ପରିମାଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 5

अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणं तद्युगार्द्धयोः । ह्रस्वोऽक्षस्तद्युगार्द्धं च ध्रुवाधारं रथस्य वै

ଉଭୟ ଅକ୍ଷର ପରିମାଣ ଯେପରି, ସେହି ପରିମାଣ ତାଙ୍କର ଅର୍ଧ-ୟୁଗର ମଧ୍ୟ। ହ୍ରସ୍ୱ ଅକ୍ଷ ଓ ସେଇ ଅର୍ଧ-ୟୁଗ ହିଁ ରଥର ଧ୍ରୁବାଧାର, ନିଶ୍ଚଳ ଆଧାର।

Verse 6

द्वितीयोऽक्षस्तथा सव्ये चक्रं तन्मानसे स्थितम् । हयाश्च सप्त च्छांदांसि तेषां नामानि मे श्रृणु

ଦ୍ୱିତୀୟ ଅକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ; ସେଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ତାହାର ଉପରେ ଚକ୍ର ସ୍ଥିତ। ଆଉ ସାତ ହୟ ଅଛନ୍ତି—ସେମାନେ ଛନ୍ଦ; ତାଙ୍କର ନାମ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।

Verse 7

गायत्री च बृहत्युष्णिग्जगती त्रिष्टुवेव च । अनुष्टुप्पंक्तिरित्युक्ताश्छंदांसि हरयो रवेः

ଗାୟତ୍ରୀ, ବୃହତୀ, ଉଷ୍ଣିକ୍, ଜଗତୀ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍, ଏବଂ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ଓ ପଙ୍କ୍ତି—ଏହି ଛନ୍ଦମାନେ ରବିଙ୍କ ‘ହରି’ ଅର୍ଥାତ୍ ଅଶ୍ୱ ଭାବେ ଘୋଷିତ।

Verse 8

नैवास्तमनमर्कस्य नोदयः सर्वदा सतः । उदयास्तमनाक्यं हि दर्शनादर्शनं रवेः

ସଦା ସତ୍ୟରୂପେ ବିଦ୍ୟମାନ ଅର୍କଙ୍କର ନ ଅସ୍ତମନ ଅଛି, ନ ଉଦୟ। ‘ଉଦୟ-ଅସ୍ତ’ ବୋଲି ଯାହା କୁହାଯାଏ, ସେ ରବିଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଓ ଅଦର୍ଶନ ମାତ୍ର।

Verse 9

शक्रदीनां पुरे तिष्ठन्स्पृशत्येष पुरत्रयम् । विकीर्णोऽतो विकर्णस्थस्त्रिकोणार्धपुरे तथा

ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବମାନଙ୍କ ପୁରରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ସେ ଭାସ୍କର ନିଜ ଗତିରେ ତ୍ରିପୁରକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ସେ ‘ବିକୀର୍ଣ୍ଣ’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି—ଦିଗ୍‌ଦିଗନ୍ତରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ତ୍ରିକୋଣ ଓ ଅର୍ଧ-ପୁର ବିଭାଗରେ ମଧ୍ୟ ସଞ୍ଚରନ୍ତି।

Verse 10

अयनस्योत्तरस्यादौ मकरं याति भास्करः । ततः कुम्भं च मीनं च राशे राश्यंतरं तथा

ଉତ୍ତରାୟଣର ଆରମ୍ଭରେ ଭାସ୍କର ମକର ରାଶିକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ପରେ କ୍ରମେ କୁମ୍ଭ ଓ ମୀନ ରାଶିକୁ ଯାଇ, ଏଭଳି ରାଶିରୁ ରାଶିକୁ ନିୟମାନୁସାରେ ଗତି କରନ୍ତି।

Verse 11

त्रिष्वेतेष्वथ भुक्तेषु ततो वैषुवतीं गतिम् । प्रयाति सविता कुर्वन्नहोरात्रं च तत्समम्

ଏହି ତିନି ରାଶି ଅତିକ୍ରମ କରି ସାରିଲେ ସବିତା ପରେ ବିଷୁବତ୍ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ସେ ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ସମ କରନ୍ତି—ଦୁହିଁର ପରିମାଣ ସମାନ ହୁଏ।

Verse 12

ततो रात्रिः क्षयं याति वर्धते तु दिनं दिनम् । ततश्च मिथुनस्यांते परां काष्ठामुपागतः

ତାପରେ ରାତି କ୍ଷୟ ପାଏ ଏବଂ ଦିନ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିଯାଏ। ପରେ ମିଥୁନର ଶେଷରେ ସେ ପରମ କାଷ୍ଠାକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି—ଅର୍ଥାତ୍ ଉତ୍ତରଗତିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୀମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 13

राशिं कर्कटकं प्राप्य कुरुते दक्षिणायांनम् । कुलालचक्रपर्यंतो यथा शीघ्रं निवर्तते

କର୍କଟକ ରାଶିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। କୁମ୍ଭକାରର ଚକ୍ରର ପରିଧି ଯେପରି ଶୀଘ୍ର ଫେରେ, ସେପରି ସେ ମଧ୍ୟ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି।

Verse 14

दक्षिणायक्रमे सूर्यस्तथा शीघ्रं निवर्तते । अतिवेगितया कालं वायुमार्गबलाच्चरन्

ଦକ୍ଷିଣାୟନ କ୍ରମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତଥା ଶୀଘ୍ର ନିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ବାୟୁମାର୍ଗବଳରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଅତିବେଗରେ କାଳପଥେ ଚରେ।

Verse 15

तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं स कालेनाल्पेन गच्छति । कुलालचक्रमध्यस्थो यता मंदं प्रसर्पति

ଏହିହେତୁ ସେ ଅଳ୍ପ କାଳରେ ଅଧିକ ଭୂମି ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଯେପରି କୁମ୍ଭକାରର ଚକ୍ରର ବାହ୍ୟଭାଗରେ ଥିବା ବିନ୍ଦୁ ଶୀଘ୍ର ଘୂରେ, ସେପରି (ସେ ଅବସ୍ଥାରେ) ସେ ଦ୍ରୁତ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।

Verse 16

तथोदगयने सूर्यः सर्पते मंदविक्रमः । तस्माद्दीर्घेण कालेन भूमिमल्पं निगच्छति

ତଥା ଉଦଗୟନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦଗତିରେ ସରେ; ତେଣୁ ଦୀର୍ଘ କାଳରେ ସେ ଅଳ୍ପ ଭୂମି ମାତ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରେ।

Verse 17

संध्याकाले च मंदेहाः सूर्यमिच्छंति खादितुम् । प्रजापतिकृतः शापस्तेषां फाल्गुन रक्षसाम्

ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳରେ ମାନ୍ଦେହା ରାକ୍ଷସମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି। ହେ ଫାଲ୍ଗୁନ! ସେହି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ କୃତ ଶାପ ଏହି।

Verse 18

अक्षयत्वं शरीराणां मरणं च दिनेदिने । ततः सूर्यस्य तैर्युद्धं भवत्यत्यंतदारुणम्

ତାଙ୍କର ଶରୀର ଯେନ ଅକ୍ଷୟ, ତଥାପି ସେମାନେ ଦିନେଦିନେ ପୁନଃପୁନଃ ମରନ୍ତି; ତେଣୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ ହୁଏ।

Verse 19

ततो गायत्रिपूतं यद्द्विजास्तोयं क्षिपंति च । तेन दह्यंति ते पापाः संध्योपासनतः सदा

ତାପରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଗାୟତ୍ରୀଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର କରି ଯେ ଜଳ ଛାଡ଼ନ୍ତି, ସେହି ଜଳରେ ପାପୀମାନେ ଦଗ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି; ସନ୍ଧ୍ୟୋପାସନା ନିତ୍ୟ କରିବାରୁ ସେମାନେ ସଦା ତପ୍ତ ରହନ୍ତି।

Verse 20

ये संध्यां नाप्युपासंते कृतघ्ना यांति रौरवम् । प्रतिमासं पृथक्सूर्य ऋषिगन्धर्वराक्षसैः

ଯେମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟାବିଧିକୁ ମଧ୍ୟ ଉପାସନା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ କୃତଘ୍ନ ହୋଇ ରୌରବ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିମାସେ ପୃଥକ୍ ରୂପରେ ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହିତ ପରିଚର୍ୟିତ ହୋଇ ଗତି କରନ୍ତି।

Verse 21

अप्सरोग्रामणीसर्पैरथो याति च सप्तभिः । धातार्यमा मित्रवरुणौ विवस्वानिन्द्र एव च

ଅଧିକରେ ସେ ସାତଜଣ ସହଚର ସହ ଗତି କରନ୍ତି—ଅପ୍ସରା, ଗଣନାୟକ ଓ ସର୍ପମାନଙ୍କ ସହ; ଏବଂ ଧାତା, ଅର୍ୟମା, ମିତ୍ର, ବରୁଣ, ବିବସ୍ୱାନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ (ସହଗାମୀ) ଅଟନ୍ତି।

Verse 22

पूषा च सविता सोऽथ भगस्त्वष्टा च कीर्तितः । विष्णुश्चैत्रादिमासेषु आदित्या द्वादश स्मृताः

ପୂଷା ଓ ସବିତା, ତାପରେ ଭଗ ଓ ତ୍ୱଷ୍ଟା ମଧ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତିତ; ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ—ଏଭଳି ଚୈତ୍ରାଦି ମାସମାନଙ୍କରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ସ୍ମରଣୀୟ।

Verse 23

ततो दिवाकरस्थानान्मंडलं शशिनः स्तितम् । लक्षमात्रेण तस्यापि त्रिचक्रोरथ उच्यते

ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟସ୍ଥାନର ପରେ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳ ଅବସ୍ଥିତ; ସେହିଟି ମଧ୍ୟ ପ୍ରାୟ ଏକ ଲକ୍ଷ (ଯୋଜନ) ଦୂରରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ତାହାର ରଥ ତ୍ରିଚକ୍ରଯୁକ୍ତ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରିତ।

Verse 24

कुंदाभा दश चैवाश्वा वामदक्षिणतो युताः । पूर्णे शतसहस्रे च योजनानां निशाकरात्

କୁନ୍ଦଫୁଲ ସଦୃଶ ଶ୍ୱେତ ଦଶ ଅଶ୍ୱ ବାମ‑ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସେଇ ରଥକୁ ଟାଣନ୍ତି। ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଅଗ୍ରେ (ତାହା ଅଛି)।

Verse 25

नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात्प्रकाशते । चतुर्दश चार्बुदान्यप्यशीतिः सरितांपतिः

ତାହାର ଉପରେ ସମଗ୍ର ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ତାହାର ପରିମାଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଅର୍ବୁଦ ଓ ଅଶୀ—ଏପରି ସରିତାଙ୍କ ପତି (ବରୁଣ) କହିଛନ୍ତି।

Verse 26

विंशतिश्च तथा कोट्यो नक्षत्राणां प्रकीर्तिताः । द्वे लक्षे चोत्तरे तस्माद्बुधो नक्षत्रमण्डलात्

ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ବିଶ କୋଟି ବୋଲି କଥିତ। ସେଇ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳର ଉପରେ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଦୂରେ ବୁଧ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 27

वाय्वग्निद्रव्यसंभूतो रथश्चंद्रसुतस्य च । पिशंगैस्तुरसोष्टाभिर्वायवेगिभिः

ଚନ୍ଦ୍ରସୁତ ବୁଧଙ୍କ ରଥ ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନିତତ୍ତ୍ୱଜ ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ଗଠିତ। ପିଶଙ୍ଗବର୍ଣ୍ଣ ଆଠ ତୀବ୍ର ଅଶ୍ୱ, ବାୟୁବେଗରେ ଧାଉଥିବା, ତାହାକୁ ଟାଣନ୍ତି।

Verse 28

द्विलक्षश्चोत्तरे तस्माद्बुधाच्चाप्युशना स्मृतः । शुक्रस्यापि रथोष्टाभिर्युक्तोऽभूत्संभवैर्हयैः

ବୁଧଠାରୁ ଉପରେ ଆଉ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଦୂରେ ଉଶନା (ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ/ଶୁକ୍ର) ସ୍ମୃତ। ଶୁକ୍ରଙ୍କ ରଥ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଦିବ୍ୟ ଉତ୍ପତ୍ତିର ଆଠ ଅଶ୍ୱଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ।

Verse 29

लक्षद्वयेन भौमस्य स्मृतो देवपुरोहितः । अष्टाभिः पांडुरैरश्वैर्युक्तोऽस्य कांचनोरथः

ଭୌମ (ମଙ୍ଗଳ) ଠାରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଦୂରେ ଦେବମାନଙ୍କ ପୁରୋହିତ ବୃହସ୍ପତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାଙ୍କ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଥ ଆଠ ପାଣ୍ଡୁର (ଧବଳ) ଅଶ୍ୱରେ ଯୁକ୍ତ।

Verse 30

सौरिर्बृहस्पतेश्चोर्ध्वं द्विलक्षे समुपस्थितः । आकाशसंभवैरश्वैरष्टाभिः शबलै रथः

ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଉପରେ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଦୂରେ ସୌରି (ଶନି) ଅବସ୍ଥିତ। ତାଙ୍କ ରଥ ଆକାଶସମ୍ଭବ ଆଠ ଶବଳ (ଚିତ୍ରବର୍ଣ୍ଣ) ଅଶ୍ୱଦ୍ୱାରା ଆକର୍ଷିତ।

Verse 31

स्वर्भानोस्तुरगाश्चाष्टौ भृंगाभा धूसरारथम् । वहंति च सकृद्युक्ता आदित्याधःस्थितास्तथा

ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କ ଆଠ ତୁରଗ ଭୃଙ୍ଗସଦୃଶ ଶ୍ୟାମ; ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଧୂସର ରଥକୁ ବହନ କରନ୍ତି। ଏକଥର ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସେମାନେ ଗତି କରନ୍ତି ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତଳେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 32

सौरेर्लक्षं स्मृतं चोर्ध्वं ततः सप्तर्षिमण्डलम् । ऋषिभ्यश्चापि लक्षेण ध्रुवश्चोर्ध्वं व्यवस्थितः

ସୌରି (ଶନି)ର ଉପରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଦୂରେ ଏକ ପ୍ରଦେଶ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ତାହା ପରେ ସପ୍ତର୍ଷିମଣ୍ଡଳ। ଏବଂ ସେହି ଋଷିମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆଉ ଏକ ଲକ୍ଷ ଦୂରେ ଧ୍ରୁବ ସ୍ଥିର ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 33

मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः । ध्रुवोऽपि शिंशुमारस्य पुच्छाधारे व्यवस्थितः

ଧ୍ରୁବ ସମସ୍ତ ଜ୍ୟୋତିଚକ୍ରର ଧୁରି-ସ୍ୱରୂପ ହୋଇଛନ୍ତି। ଧ୍ରୁବ ଶିଂଶୁମାରର ପୁଚ୍ଛାଧାରରେ ମଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 34

यमाहुर्वासुदेवस्य रूपमात्मानमव्ययम् । वायुपाशैर्ध्रुवे बद्धं सर्वमेतच्च फाल्गुन

ଯାହାକୁ ଅବ୍ୟୟ ଆତ୍ମା—ବାସୁଦେବଙ୍କର ନିଜ ସ୍ୱରୂପ—ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଇ ଵାୟୁପାଶରେ ଧ୍ରୁବରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବାନ୍ଧି ଧାରଣ କରେ, ହେ ଫାଲ୍ଗୁନ।

Verse 35

नवयोजनसाहस्रं मण्डलं सवितुः स्मृतम् । द्विगुणं सूर्यविस्तारान्मण्डलं शशिनः स्मृतम्

ସବିତା (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ର ମଣ୍ଡଳ ନବସହସ୍ର ଯୋଜନ ପରିମାଣ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳ ସୂର୍ଯ୍ୟବିସ୍ତାରର ଦ୍ୱିଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 36

तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति । उद्धृत्य पृथिवीच्छायां निर्मलां मण्डलाकृतिः

ସେମାନଙ୍କ ସମାନ ଆକୃତିର ସ୍ୱର୍ଭାନୁ (ରାହୁ) ତଳେ ସରି ସରି ଗତି କରେ; ପୃଥିବୀଛାୟାକୁ ଉଦ୍ଧୃତ କରି ସେ ନିର୍ମଳ ବୃତ୍ତମଣ୍ଡଳ ପରି ଦିଶେ।

Verse 37

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवश्च विधीयते । भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयोऽथ बृहस्पतिः

ଚନ୍ଦ୍ରର ପରିମାଣର ଷୋଡଶମ ଭାଗ ଭାର୍ଗବ (ଶୁକ୍ର)ଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ଭାର୍ଗବଠାରୁ ଏକ ପାଦ (ଚତୁର୍ଥାଂଶ) କମ୍ ବୃହସ୍ପତି ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 38

बृहस्पतेः पादहीनौ वक्रसौरी बुधस्तथा । शतानि पंच चत्वारित्रीणि द्वे चैकयोजनम्

ବୃହସ୍ପତିଠାରୁ ଏକ ପାଦ (ଚତୁର୍ଥାଂଶ) କମ୍ ହେଉଛନ୍ତି ବକ୍ରସୌରୀ (ଶନି) ଓ ବୁଧ; ସେମାନଙ୍କ ପରିମାଣ ଶତକରେ—ପାଞ୍ଚ, ଚାରି, ତିନି, ଦୁଇ—ଏବଂ ଶେଷରେ ଏକ ଯୋଜନ—ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 39

योजनार्धप्रमाणानि भानि ह्रस्वं न विद्यते । भूमिलोकश्च भूर्लोकः पादगम्यः प्रकीर्तितः

ଜ୍ୟୋତିଷ୍କମାନଙ୍କର ପ୍ରମାଣ ଅର୍ଧ-ଯୋଜନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ତାହାଠାରୁ ଛୋଟ ପ୍ରମାଣ ନାହିଁ। ଏହି ଭୂମିଲୋକ ହିଁ ‘ଭୂର୍ଲୋକ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ପାଦେ ଗମ୍ୟ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ।

Verse 40

भूमिसूर्यांतरं तच्च भुवर्लोकः प्रकीर्तितः । ध्रुवसूर्यांतरं तच्च नियुतानि चतुर्दश

ପୃଥିବୀ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟର ଯେ ଅନ୍ତର, ସେହି ‘ଭୁବର୍ଲୋକ’ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ। ଧ୍ରୁବ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ନିୟୁତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 41

स्वर्लोकः सोऽपि गदितो लोकसंस्थानचिंतकैः । ध्रुवादूर्ध्वं तथा कोटचिर्महर्लोकः प्रकीर्तितः

ଲୋକସଂସ୍ଥାନ ଚିନ୍ତକମାନେ ସ୍ୱର୍ଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ଧ୍ରୁବର ଉପରେ ମହର୍ଲୋକ କୋଟି-ପରିମିତ ଦୀର୍ଘ ବିସ୍ତାରରେ ପ୍ରକୀର୍ତିତ।

Verse 42

द्वे कोट्यौ च जनो यत्र निवसंति चतुःसनाः । चतुर्भिश्चापि कोटीभिस्तपोलोकस्ततः स्मॉतः

ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଇ କୋଟି ପରିମିତ ଜନୋଲୋକ, ସେଠାରେ ଚତୁଃସନ—ଚାରି କୁମାର—ନିବାସ କରନ୍ତି। ତାହା ପରେ ଚାରି କୋଟି ପରିମିତ ତପୋଲୋକ ସ୍ମୃତ।

Verse 43

वैराजा यत्र ते देवाः स्थिता दाहविवर्जिताः । षड्गुणेन तपोलोकात्सत्यलोको विराजते

ଯେଉଁଠାରେ ଦାହ-ତାପବିହୀନ ବୈରାଜ ଦେବମାନେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଠାରେ ତପୋଲୋକଠାରୁ ଷଡ୍ଗୁଣ ପରିମାଣରେ ସତ୍ୟଲୋକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବେ ବିରାଜେ।

Verse 44

अपुनर्मरका यत्र ब्रह्मलोको हि स स्मृतः । अष्टादस तथा कोट्यो लक्षाण्यशीतिपंच च

ଯେଉଁଠାରେ ପୁନର୍ମୃତ୍ୟୁକୁ ଫେରା ନାହିଁ, ସେହିଠାକୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ତାହାର ପରିମାଣ ଅଠାର କୋଟି ଏବଂ ପଞ୍ଚାଶୀ ଲକ୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 45

शुभं निरुपमं स्थानं तदूर्ध्वं संप्रकाशते । भूर्भूवःस्वरिति प्रोक्तं त्रैलोक्यं कृतकं त्विदम्

ତାହାର ଉପରେ ଶୁଭ ଓ ଅନୁପମ ଏକ ଧାମ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ‘ଭୂଃ, ଭୁବଃ, ସ୍ୱଃ’ ଏହିପରି କୁହାଯାଇଥିବା ତ୍ରିଲୋକ୍ୟ ଏହି ‘କୃତକ’ (ରଚିତ) ଲୋକତ୍ରୟ।

Verse 46

जनस्तपस्तथा सत्यमिति चाकृतकं त्रयम् । कृतकाकृतयोर्मध्ये मर्हर्लोक इति स्मृतः

‘ଜନ, ତପ, ସତ୍ୟ’—ଏହି ତ୍ରୟକୁ ମଧ୍ୟ ‘ଅକୃତକ’ (ଅ-ରଚିତ) ଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କୃତକ ଓ ଅକୃତକ ମଧ୍ୟରେ ‘ମହର୍ଲୋକ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 47

शून्यो भवति कल्पांते योत्यंतं न विनश्यति । एते सप्त समाख्याता लोकाः पुण्यैरुपार्जिताः

କଳ୍ପାନ୍ତେ ସବୁକିଛି ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଗଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପରମ ପଦ କିଛିମାତ୍ରେ ନଶ୍ୱର ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ସାତ ଲୋକ ପୁଣ୍ୟଦ୍ୱାରା ଉପାର୍ଜିତ ବୋଲି ଘୋଷିତ।

Verse 48

यज्ञैर्दानैर्जपैर्होमैस्तीर्थैर्व्रतसमुच्चयैः । वेदादिप्रोक्तैरन्यैश्च साध्यांल्लोकानिमान्विदुः

ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, ତୀର୍ଥସେବା ଓ ବ୍ରତସମୁଚ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା—ଏବଂ ବେଦାଦିରେ କଥିତ ଅନ୍ୟ ସାଧନାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା—ଏହି ଲୋକମାନେ ସାଧ୍ୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରାପ୍ୟ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

Verse 49

ततश्चांडस्य शिरसो धारा नीरमयी शिवा । सर्वलोकान्समाप्लाव्य गंगा मेरावुपागता

ତତଃ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଶିରୋଭାଗରୁ ଶିବାନୁଗ୍ରହଜନିତ ଜଳମୟ ପବିତ୍ର ଧାରା ପ୍ରକଟ ହେଲା। ସେ ସର୍ବ ଲୋକକୁ ପ୍ଲାବିତ କରି ଗଙ୍ଗାରୂପେ ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ପହଞ୍ଚିଲା।

Verse 50

ततो महीतलं सर्वं पातालं प्रविवेश सा । अंडमूर्ध्नि स्थिता देवी सततं द्वारवासिनी

ତାପରେ ସେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀତଳ ଓ ପାତାଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲା। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଶିରୋଭାଗରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ସେ ଦେବୀ ସଦା ଦ୍ୱାରବାସିନୀ ଭାବେ ରହନ୍ତି।

Verse 51

देवीनां कोटिकोटीभिः संवृता पिंगलेन च । तत्र स्थिता सदा रक्षां कुरुतेऽण्डस्य सा शुभा

କୋଟିକୋଟି ଦେବୀମାନେ ଓ ପିଙ୍ଗଳା ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ସେ ଶୁଭା ଦେବୀ ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ସଦା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।

Verse 52

निहंति दुष्टसंघातान्महाबलपराक्रमा । वायुस्कंधानि सप्तापिश्रृणुयद्वत्स्थितान्यपि

ମହାବଳ ଓ ପରାକ୍ରମଶାଳିନୀ ସେ ଦୁଷ୍ଟସମୂହକୁ ନିହନ୍ତି। ଏବେ ବାୟୁର ସାତ ସ୍କନ୍ଧ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ—ସେମାନେ କିପରି ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 53

पृथिवीं समभिक्रम्य संस्थितो मेघमंडले । प्रवहोनाम यो मेघान्प्रवहत्यतिशक्तिमान्

ପୃଥିବୀକୁ ପରିବେଷ୍ଟନ କରି ସେ ମେଘମଣ୍ଡଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି। ଅତିଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେ ବାୟୁ ‘ପ୍ରବହ’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ, ଯେ ମେଘମାନଙ୍କୁ ଆଗକୁ ପ୍ରବାହିତ କରେ।

Verse 54

धूमजाश्वोष्मजा मेघाः सामुद्रैयन पूरिताः । तोयैर्भवंति नीलांगा वर्षिष्ठाश्चैव भारत

ଧୂମ ଓ ଉଷ୍ମାରୁ ଜନ୍ମିତ, ସମୁଦ୍ରରୁ ଆହୃତ ଆର୍ଦ୍ରତାରେ ପୂରିତ ମେଘମାନେ ଜଳଦ୍ୱାରା ନୀଳଦେହୀ ହୋଇ, ହେ ଭାରତ, ଅତ୍ୟଧିକ ବର୍ଷାକାରୀ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 55

द्वितीयश्चावहो नाम निबद्धः सूर्यमंडले । तेन बद्धं ध्रुवेणेदं भ्राम्यते सूर्यमंडलम्

ଦ୍ୱିତୀୟ ବାୟୁ ‘ଆବହ’ ନାମରେ ସୂର୍ୟମଣ୍ଡଳରେ ନିବଦ୍ଧ। ତାହା ଦ୍ୱାରା ଧ୍ରୁବ ସହ ବନ୍ଧିତ ଏହି ସୂର୍ୟମଣ୍ଡଳ ପରିଭ୍ରମଣ କରେ।

Verse 56

तृतीयश्चोद्वहो नाम चंद्रस्कंधे प्रतिष्ठितः । बद्धं ध्रुवेण येनेदं भ्राम्यते चंद्रमंडलम्

ତୃତୀୟ ବାୟୁ ‘ଉଦ୍ବହ’ ନାମରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଧାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ତାହା ଦ୍ୱାରା ଧ୍ରୁବ ସହ ବନ୍ଧିତ ଏହି ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳ ପରିଭ୍ରମଣ କରେ।

Verse 57

चतुर्थः संवहो नाम स्थितो नक्षत्रमण्डले । वातरश्मिभिराबद्धं ध्रुवेण सह भ्राम्यते

ଚତୁର୍ଥ ବାୟୁ ‘ସଂବହ’ ନାମରେ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳରେ ଅବସ୍ଥିତ। ବାୟୁ-ରଶ୍ମିର ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧିତ ହୋଇ ଧ୍ରୁବ ସହ ସେହି ମଣ୍ଡଳକୁ ପରିଭ୍ରମଣ କରାଏ।

Verse 58

ग्रहेषु पंचमः सोऽपि विवहो नाम मारुतः । ग्रहचक्रमिदं येन भ्राम्यते ध्रुवसंधितम्

ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପଞ୍ଚମ ବାୟୁ ମଧ୍ୟ ‘ବିବହ’ ନାମକ ମରୁତ। ତାହା ଦ୍ୱାରା ଧ୍ରୁବସହ ସଂଧିତ ଏହି ଗ୍ରହଚକ୍ର ପରିଭ୍ରମଣ କରେ।

Verse 59

षष्ठः परिवहो नाम स्थितः सप्तर्षिमंडले । भ्रमंति ध्रुवसंबद्धा येन सप्तर्षयो दिवि

ଷଷ୍ଠ ‘ପରିବହ’ ନାମକ ବାୟୁ ସପ୍ତର୍ଷିମଣ୍ଡଳରେ ସ୍ଥିତ। ଧ୍ରୁବ ସହ ବଦ୍ଧ ହୋଇ ତାହାର ବଳରେ ଦିବି ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ପରିଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି।

Verse 60

सप्तमश्च ध्रुवे बद्धो वायुर्नाम्ना परावहः । येन संस्थापितं ध्रौव्यं चक्रं चान्यानि भारत

ଏବଂ ସପ୍ତମ—ଧ୍ରୁବେ ବଦ୍ଧ—‘ପରାବହ’ ନାମକ ବାୟୁ। ତାହାଦ୍ୱାରା, ହେ ଭାରତ, ଧ୍ରୁବକେନ୍ଦ୍ରିତ ଚକ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମଣ୍ଡଳମାନେ ନିଜ ନିଜ କ୍ରମରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ ରହନ୍ତି।

Verse 61

यं समासाद्य वेगेन दिशामंतं प्रपेदिरे । दक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः

ତାହାକୁ ବେଗରେ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସେମାନେ ଦିଗମାନଙ୍କର ଅନ୍ତସୀମାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ—ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷଙ୍କ ଦଶ ପୁତ୍ରଙ୍କର ସେହି ସହସ୍ର ସହସ୍ର ଗଣ।

Verse 62

एवमेते दितेः पुत्राः सप्तसप्त व्यवस्थिताः । अनारमंतः संवांति सर्वगाः सर्वधारिणः

ଏହିପରି ଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ସପ୍ତ-ସପ୍ତ ଦଳରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ସେମାନେ ଅନବରତ ବହନ୍ତି—ସର୍ବଗାମୀ, ସର୍ବଧାରୀ।

Verse 63

ध्रुवादूर्ध्वमसूर्यं चाप्यनक्षत्रमतारकम् । स्वतेजसा स्वशक्त्या चाधिष्ठितास्ते हि नित्यदा

ଧ୍ରୁବର ଉପରେ ନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଛି, ନ ନକ୍ଷତ୍ର, ନ ତାରା। ତଥାପି ସେହି ଅଞ୍ଚଳମାନେ ନିଜ ତେଜ ଓ ନିଜ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ନିତ୍ୟଦା ଅଧିଷ୍ଠିତ ଓ ଧାରିତ ରହନ୍ତି।

Verse 64

इत्यूर्ध्वं ते समाख्यांतं पातालान्यथ मे श्रृणु

ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ଊର୍ଧ୍ୱଲୋକର ବିବରଣୀ କହିଦେଲି; ଏବେ ମୋ ପାଖରୁ ପାତାଳଲୋକମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣ।