Adhyaya 50

Verse 1

अतिथिरुवाच । साध्वबालमते बाल कमठैतत्त्वयोच्यते । शरीरलक्षणं श्रोतुं पुनरिच्छामि तद्वद

ଅତିଥି କହିଲେ—ହେ ବାଳ କମଠ! ତତ୍ତ୍ୱବିଷୟକ ତୁମ ଉପଦେଶ ସରଳ ବୁଦ୍ଧିକୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁକୂଳ। ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ଶରୀରର ଲକ୍ଷଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ସେହି କଥା କୁହ।

Verse 2

कमठ उवाच । यथैतद्वेद ब्रह्मांडं शरीरं च तथा शृणु । पादमूलं च पातालं प्रपदं च रसातलम्

କମଠ କହିଲେ—ଏହି ଶରୀର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସହ କିପରି ଅନୁରୂପ, ଶୁଣ। ପାଦମୂଳ ପାତାଳ, ଏବଂ ପାଦର ଅଗ୍ରଭାଗ ରସାତଳ।

Verse 3

तलातलं तथा गुल्फौ जंघे चास्य महातलम् । जानुनी सुतलं चोरू वितलं चातलं कटिम्

ଗୁଲ୍ଫ (ଗୋଡ଼ ଗିଠି) ତଲାତଳ, ଏବଂ ତାହାର ଜଂଘାଭାଗ (ପିଣ୍ଡଳି) ମହାତଳ। ଘୁଁଡି ସୁତଳ, ଉରୁ ବିତଳ, ଏବଂ କଟି ଅତଳ।

Verse 4

नाभिं महीतलं प्राहुर्भुवर्लोकमथोदरम् । उरःस्थलं च स्वर्लोकं महर्ग्रीवा मुखं जनम्

ନାଭିକୁ ମହୀତଳ କୁହନ୍ତି, ଏବଂ ଉଦର ଭୁବର୍ଲୋକ। ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ସ୍ୱର୍ଲୋକ, ଗ୍ରୀବା ମହର୍ଲୋକ, ଏବଂ ମୁଖ ଜନଲୋକ।

Verse 5

नेत्रे तपः सत्यलोकं शीर्षदेशं वदंति च । तद्यथा सप्त द्वीपानि पृथिव्यां संस्थितानि च

ନେତ୍ରଦ୍ୱୟକୁ ତପୋଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଶିରୋଶିଖରକୁ ସତ୍ୟଲୋକ। ଯେପରି ପୃଥିବୀରେ ସାତ ଦ୍ୱୀପ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେପରି—

Verse 6

तथात्र धातवः सप्त नामतस्तान्निबोध मे । त्वगसृङ्मांस मेदोऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः

ସେହିପରି ଏଠାରେ ସାତ ଧାତୁ ଅଛି—ମୋ ପାଖରୁ ନାମଗୁଡ଼ିକ ଜାଣ: ତ୍ୱକ୍, ରକ୍ତ, ମାଂସ, ମେଦ, ଅସ୍ଥି, ମଜ୍ଜା ଓ ଶୁକ୍ର—ଏହିମାନେ ଧାତୁ।

Verse 7

अस्थ्नामत्र शतानि स्युस्त्रीणि षष्ट्यधिकानि च । त्रिंशच्छतसहस्राणि नाडीनां कथितानि च

ଏଠାରେ ଅସ୍ଥିର ସଂଖ୍ୟା ତିନିଶେ ଷାଠି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ନାଡୀର ସଂଖ୍ୟା ତିନି ଲକ୍ଷ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Verse 8

षट्पंचाशत्सहस्राणि तथान्यानि नवैव तु । ता वहंति रसं देहे जलं नद्यो यथा भुवि

ଛପନ ହଜାର (ନାଡୀ-ମାର୍ଗ) ଏବଂ ତାହା ସହ ଅତିରିକ୍ତ ଆଉ ନଅଟି ଅଛି। ସେମାନେ ଦେହରେ ରସକୁ ସେପରି ବହନ କରନ୍ତି, ଯେପରି ପୃଥିବୀରେ ନଦୀମାନେ ଜଳକୁ ବହନ କରନ୍ତି।

Verse 9

सार्धाभिस्तिसृभिश्छन्नं समंताद्रोमकोटिभिः । शरीरं स्थूलसूक्ष्माभिर्दृश्यादृश्या हि ताः स्मृताः

ସାଢେ ତିନି କୋଟି ରୋମଦ୍ୱାରା ଶରୀର ସମସ୍ତଦିଗରୁ ଆବୃତ। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ—ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ।

Verse 10

षडंगानि प्रधानानि कथ्यमानानि मे शृणु । द्वौ बाहू सक्थिनी द्वे च मूर्धा जठरमेव च

ମୋ ଦ୍ୱାରା କଥିତ ଛଅ ପ୍ରଧାନ ଅଙ୍ଗ ଶୁଣ—ଦୁଇ ଭୁଜା, ଦୁଇ ଜଂଘା, ମୁଣ୍ଡ ଏବଂ ଉଦର।

Verse 11

अंत्राण्यत्र तथा त्रीणि सार्धव्यामत्रयाणि च । त्रिव्यामानि तथा स्त्रीणामाहुर्वेदविदो द्विजाः

ଏଠାରେ ଅନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ତିନିଟି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ତାହାର ମାପ ସାଢେ ତିନି ବ୍ୟାମ। ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତିନି ବ୍ୟାମ—ଏହିପରି ବେଦବିଦ୍ ଦ୍ୱିଜମାନେ କହନ୍ତି।

Verse 12

ऊर्ध्वनालमधोवक्त्रं हृदि पद्मं प्रकीर्त्यते । हृत्पद्मवामतः प्लीहो दक्षिणे स्यात्तथा यकृत्

ହୃଦୟରେ ଏକ ପଦ୍ମ ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ତାହାର ନାଳ ଉପରକୁ ଏବଂ ମୁଖ ତଳକୁ। ହୃତ୍ପଦ୍ମର ବାମେ ପ୍ଲୀହା, ଡାହାଣେ ଯକୃତ ଥାଏ।

Verse 13

मज्जातो मेदसश्चैव वसायाश्च तथा द्विज । मूत्रस्य चैव पित्तस्य श्लेष्मणः शकृतस्तथा

ହେ ଦ୍ୱିଜ, (ଦେହଦ୍ରବ୍ୟ) ମଜ୍ଜା, ମେଦ ଓ ବସା; ତଥା ମୂତ୍ର, ପିତ୍ତ, ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଏବଂ ମଳ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 14

रक्तस्य चरमस्यात्र गर्ता द्व्यंजलयः स्मृताः । गेयः प्रवर्तमानास्ते देहं संधारयंत्युत

ଏଠାରେ ଶେଷ ରକ୍ତର ଗର୍ତ୍ତ (ଆଧାର) ଦୁଇ ଅଞ୍ଜଳି ପରିମାଣ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ସେଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ ଦେହକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଧାରଣ କରେ।

Verse 15

सीवन्यश्च तथा सप्त पंच मूर्धानमास्थिताः । एका मेढ्रं गता चैका तथा जिह्वां गता द्विज

ସୀବନ୍ୟ ସାତଟି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପାଞ୍ଚଟି ଶିରରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଗୋଟିଏ ମେଢ୍ର (ଲିଙ୍ଗ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ, ଆଉ ଗୋଟିଏ ସେହିପରି ଜିହ୍ୱା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।

Verse 16

नाड्यः सर्वाः प्रवर्तंते नाभिपद्मात्तथात्र च । यासां श्रेष्ठा शिरो याता सुषुम्नेडाऽथ पिंगला

ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ନାଡୀ ନାଭି-ପଦ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରବାହିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶିର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଉଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଡୀଗୁଡ଼ିକ ସୁଷୁମ୍ନା, ଇଡା ଓ ପିଙ୍ଗଳା।

Verse 17

नासिकाद्वारमासाद्य संस्थिते देहवर्धने । वायुरग्निश्चंद्रमाश्च पंचधा पंचधात्र च

ନାସିକା-ଦ୍ୱାରକୁ ପହଞ୍ଚି ସେମାନେ ଦେହର ବୃଦ୍ଧି ଓ ଧାରଣ ପାଇଁ ସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି। ସେଠାରେ ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି ଓ ଚନ୍ଦ୍ର-ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

Verse 18

प्राणापानसमानाश्च उदानो व्यान एव च । पंच भेदाः स्मृता वायोः कर्मार्ण्येषां वदंति च

ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ ଓ ବ୍ୟାନ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ବାୟୁର ପାଞ୍ଚ ଭେଦ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଏମାନଙ୍କର କର୍ମମାନେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

Verse 19

उच्छ्वासश्चैव निःश्वासो ह्यन्नपानप्रवेशनम् । आकंठाच्छीर्षसंस्थास्य प्राणकर्म प्रकीर्तितम्

ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ-ନିଃଶ୍ୱାସ ଓ ଅନ୍ନ-ପାନର ପ୍ରବେଶ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରାଣର କର୍ମ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ କରାଯାଇଛି; ଯାହାର ଆସନ କଣ୍ଠରୁ ଶିର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।

Verse 20

त्यागो विण्मूत्रशुक्राणां गर्भविस्रवणं तथा । अपानकर्म निर्दिष्टं स्थानमस्य गुदोपरि

ମଳ, ମୂତ୍ର ଓ ଶୁକ୍ରର ତ୍ୟାଗ ଏବଂ ଗର୍ଭସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସ୍ରାବ—ଏହା ଅପାନ ବାୟୁର କର୍ମ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଏହାର ଆସନ ଗୁଦର ଉପରେ।

Verse 21

समानो धारयत्यन्नं विवेचयति चाप्यथ । रसयंश्चैव चरति सर्वश्रोणिष्ववारितः

ସମାନ ବାୟୁ ଅନ୍ନକୁ ଭିତରେ ଧାରଣ କରେ, ପରେ ତାହାକୁ ପଚାଇ ବିଭାଜନ କରେ; ସମସ୍ତ ନାଡୀରେ ଅବାରିତ ଭାବେ ଚଳି ରସର ସଞ୍ଚାର କରେ।

Verse 22

वाक्प्रवृत्तिप्रदोद्गारे प्रयत्ने सर्वकर्मणाम् । आकंठसुरसंस्थानमुदानस्य प्रकीर्त्यते

ବାକ୍‌ପ୍ରବୃତ୍ତି, ଡକାର (ଉଦ୍‌ଗାର) ଏବଂ ସମସ୍ତ କର୍ମରେ ପ୍ରୟାସ—ଏହାର କାରଣ ଉଦାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାର ଆସନ କଣ୍ଠ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଓ ଊର୍ଧ୍ୱଭାଗର ଦେବସ୍ଥାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Verse 23

व्यानो हृदि स्थितो नित्यं तथा देहचरोपि च । धातुवृद्धिप्रदः स्वेदलालोन्मेषनिमेषकृत्

ବ୍ୟାନ ବାୟୁ ନିତ୍ୟ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଦେହ ସର୍ବତ୍ର ବିଚରେ; ସେ ଧାତୁବୃଦ୍ଧି କରେ ଏବଂ ଘାମ, ଲାଲା, ଚକ୍ଷୁର ଉନ୍ମେଷ-ନିମେଷ କରାଏ।

Verse 24

पाचको रजकश्चैव साधकालोचकौ तथा । भ्राजकश्च तथा देहे पञ्चधा पावकः स्थितः

ଦେହରେ ପାବକ (ଅଗ୍ନି) ପଞ୍ଚଧା ଭାବେ ସ୍ଥିତ—ପାଚକ, ରଞ୍ଜକ, ସାଧକ, ଆଲୋଚକ ଓ ଭ୍ରାଜକ।

Verse 25

पाचकस्तु पचत्यन्नं नित्यं पक्वाशये स्थित । आमाशयस्थोऽपि रसं रंजकः कुरुते त्वसृक्

ପାଚକ ପକ୍ୱାଶୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ନିତ୍ୟ ଅନ୍ନକୁ ପଚାଏ। ଏବଂ ରଞ୍ଜକ ଆମାଶୟ-ପ୍ରଦେଶରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ରସକୁ ରକ୍ତରେ ପରିଣତ କରେ।

Verse 26

साधको हृदिसंस्थश्च बुद्ध्याद्युत्साहकारकः । आलोचकश्च दृक्संस्थो रूपदर्शनशक्ति कृत

ସାଧକ ହୃଦୟରେ ସଂସ୍ଥିତ ହୋଇ ବୁଦ୍ଧି ଆଦି ପାଇଁ ଉତ୍ସାହ ଜନାଏ। ଆଲୋଚକ ଚକ୍ଷୁରେ ସଂସ୍ଥିତ ହୋଇ ରୂପଦର୍ଶନ-ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରେ।

Verse 27

त्वक्संस्थो भ्राजको देहं भ्राजयेन्निर्मलीकृतः । क्लेदको बोधकश्चैव तर्पणः श्लेष्मणस्तथा

ତ୍ୱଚାରେ ସଂସ୍ଥିତ ଭ୍ରାଜକ ଦେହକୁ ନିର୍ମଳ କରି ଦୀପ୍ତିମାନ କରେ। ଏହିପରି କ୍ଲେଦକ, ବୋଧକ ଓ ତର୍ପଣ ମଧ୍ୟ ଶ୍ଲେଷ୍ମ (କଫ) ର ରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 28

आलंबकस्तथा देहे पंचधा सोम उच्यते । क्लेदकः क्लेदयत्यन्नं नित्यं पक्वाशये स्थितः

ଦେହରେ ଆଲମ୍ବକ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ସୋମ ପଞ୍ଚଧା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କ୍ଲେଦକ ପକ୍ୱାଶୟରେ ସଂସ୍ଥିତ ହୋଇ ନିତ୍ୟ ଅନ୍ନକୁ ଭିଜାଇ ମୃଦୁ କରେ।

Verse 29

बोधको रसनास्थश्च रसानामवबोधकः । शिरःस्थश्चक्षुरादीनां तर्पणात्तर्पणः स्मृतः

ବୋଧକ ରସନାରେ (ଜିଭରେ) ସଂସ୍ଥିତ ହୋଇ ରସମାନଙ୍କର ଯଥାର୍ଥ ବୋଧ କରାଏ। ତର୍ପଣ ଶିରରେ ସଂସ୍ଥିତ ହୋଇ ତୃପ୍ତିରୂପ ପୋଷଣଦ୍ୱାରା ଚକ୍ଷୁ ଆଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ପୋଷେ।

Verse 30

सर्वसंधिगतश्चैव श्लेष्मणः श्लेष्मकृत्तथा । उरःस्थः सर्वगात्राणि स वै ह्यालंबकः स्थितः

ଯେ ସମସ୍ତ ସନ୍ଧିରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ଶ୍ଲେଷ୍ମ (କଫ) ଉତ୍ପାଦନ କରେ, ସେ ‘ଆଲମ୍ବକ’ ଉରସ୍ଥ ହୋଇ ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ଧାରଣ ଓ ସ୍ଥିର କରେ।

Verse 31

एवं वाय्वग्निसोमैश्च देहः संधारितस्त्वसौ । आकाशजानि स्रोतांसि तथा कोष्ठविविक्तता

ଏହିପରି ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେହ ଧାରିତ ହୁଏ। ଆକାଶରୁ ଦେହର ସ୍ରୋତାଂସି (ନାଡୀ/ମାର୍ଗ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ତାହାରୁ କୋଷ୍ଠମାନଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଖାଲିସ୍ଥାନ ଓ ବିଭକ୍ତତା ମଧ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 32

पार्थिवानीह जानीहि घ्राणकेशनखानि च । अस्थीनि धैर्यं गुरुता त्वङ्मांस हृदयं गुदम्

ଏଠାରେ ପାର୍ଥିବ ତତ୍ତ୍ୱର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଣ—ଘ୍ରାଣ, କେଶ ଓ ନଖ; ଅସ୍ଥି, ଧୈର୍ୟ ଓ ଗୁରୁତ୍ୱ; ତ୍ୱକ୍ ଓ ମାଂସ; ଏବଂ ହୃଦୟ ଓ ଗୁଦ ମଧ୍ୟ।

Verse 33

नाभिर्मेदो यकृन्मज्जा अंत्रमामाशयः शिरा । स्नायुः पक्वाशयश्चैव प्राहुर्वेदविदो द्विजाः

ନାଭି, ମେଦ, ଯକୃତ୍, ମଜ୍ଜା, ଅନ୍ତ୍ର, ଆମାଶୟ ଓ ଶିରା; ଏବଂ ସ୍ନାୟୁ ଓ ପକ୍ୱାଶୟ ମଧ୍ୟ—ଏହିପରି ବେଦବିଦ୍ ଦ୍ୱିଜମାନେ କହନ୍ତି।

Verse 34

नेत्रयोर्मडलं शुक्लं कफाद्भवति पैतृकम् । कृष्णं च मण्डलं वातात्तथा भवति मातृकम्

ନେତ୍ରରେ ଶୁକ୍ଳ ମଣ୍ଡଳ କଫରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ତାହାକୁ ପିତୃଜ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ କୃଷ୍ଣ ମଣ୍ଡଳ ବାତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାକୁ ମାତୃଜ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 35

पक्ष्ममण्डलमेकं तु द्वितीयं चर्ममण्डलम् । शुक्लं तृतीयं कथित चतुर्थं कृष्णमण्डलम्

ଗୋଟିଏ ପକ୍ଷ୍ମମଣ୍ଡଳ, ଦ୍ୱିତୀୟଟି ଚର୍ମମଣ୍ଡଳ। ତୃତୀୟଟି ଶ୍ୱେତମଣ୍ଡଳ ଏବଂ ଚତୁର୍ଥଟି କୃଷ୍ଣମଣ୍ଡଳ ବୋଲି କଥିତ।

Verse 36

दृङ्मण्डलं पंचमं तु नेत्रं स्यात्पंचमण्डलम् । अपरे नेत्रभागे द्वे उपांगोऽपांग एव च

‘ଦୃଙ୍ମଣ୍ଡଳ’ ପଞ୍ଚମ; ଏହିପରି ନେତ୍ରକୁ ପଞ୍ଚମଣ୍ଡଳଯୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟେ ନେତ୍ରର ଦୁଇ ଅତିରିକ୍ତ ଭାଗ—ଉପାଙ୍ଗ ଓ ଅପାଙ୍ଗ—ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି।

Verse 37

उपांगो नेत्रपर्यंतो नासा मूलमपांगकः । वृषणौ च तथा प्रोक्तौ मेदोसृक्कफमांसकौ

ଉପାଙ୍ଗ ନେତ୍ରର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ (କୋଣା) ଯାଏଁ ବିସ୍ତୃତ, ଅପାଙ୍ଗ ନାସାମୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏବଂ ଦୁଇ ବୃଷଣ ମଧ୍ୟ ମେଦ, ଅସୃକ୍, କଫ ଓ ମାଂସମୟ ବୋଲି କଥିତ।

Verse 38

असृङ्मांसमयी जिह्वा सर्वेषामेव देहिनाम् । हस्तयोरोष्ठयोर्मेढ्रे ग्रीवायां षट् च कूर्चकाः

ସମସ୍ତ ଦେହୀଙ୍କର ଜିହ୍ୱା ଅସୃକ୍ ଓ ମାଂସମୟ। ଏବଂ ଦୁଇ ହସ୍ତରେ, ଓଷ୍ଠରେ, ମେଢ୍ରରେ ଓ ଗ୍ରୀବାରେ—ଏହିପରି ଛଅ କୂର୍ଚ୍ଚକ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 39

एवमत्र स्थिते जीवो देहेऽस्मिन्सप्तसप्तके । पंचविंशतिको व्याप्य देहं वासोऽस्य मूर्धनि

ଏହିପରି ଏଠାରେ ସ୍ଥିତ ଜୀବ ଏହି ଦେହରେ—ସପ୍ତ-ସପ୍ତକ ରୂପେ—ବସେ। ପଞ୍ଚବିଂଶତି-ତତ୍ତ୍ୱମୟ ହୋଇ ସେ ଦେହକୁ ବ୍ୟାପିଥାଏ, ତଥାପି ତାହାର ଆସନ ମୂର୍ଧାରେ ଅଛି।

Verse 40

त्वगसृग्मांसमित्याहुस्त्रिकं मातृसमुद्भवम् । मेदोमज्जास्थिकं प्रोक्तं पितृजं षट्च कौशिकम्

ଚର୍ମ, ରକ୍ତ ଓ ମାଂସ—ଏହି ତ୍ରୟୀ ମାତୃସମୁଦ୍ଭବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମେଦ, ମଜ୍ଜା ଓ ଅସ୍ଥି ପିତୃଜ ବୋଲି ଘୋଷିତ; ଏବଂ ଷଟ୍ ‘କୌଶିକ’ ସମୂହ ମଧ୍ୟ ତଦନୁସାରେ କଥିତ।

Verse 41

एवं भूतमयं देहं पंचभूतसमुद्भवैः । अन्नैर्यथा वृद्धिमेति तदहं वर्णयामि ते

ଏହିପରି ପଞ୍ଚଭୂତସମୁଦ୍ଭବ ଭୂତମୟ ଦେହ ପଞ୍ଚମହାଭୂତଜ ଅନ୍ନଦ୍ୱାରା ଯେପରି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ—ତାହା ମୁଁ ତୁମକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି।

Verse 42

तदन्नं पिण्डकवलैर्ग्रासैर्भुक्तं च देहिभिः । पूर्वं स्थूलाशये वायुः प्राणः प्रकुरुते द्विधा

ସେଇ ଅନ୍ନ ଦେହୀମାନେ ପିଣ୍ଡ ଓ କବଳ ରୂପେ ଭକ୍ଷଣ କରି ପ୍ରଥମେ ସ୍ଥୂଳ ଆମାଶୟକୁ ପହଞ୍ଚେ। ସେଠାରେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ତାହାରେ ଦ୍ୱିବିଧ କ୍ରିୟା କରେ।

Verse 43

संप्रविश्यान्नमध्ये तु पृथगन्नपृथग्जलम् । अग्नेरूर्ध्वं जलं स्थाप्य तदन्नं तज्जलोपरि

ଅନ୍ନମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେ ଅନ୍ନକୁ ଜଳରୁ ପୃଥକ କରେ। ଅଗ୍ନିର ଉପରେ ଜଳକୁ ସ୍ଥାପି, ସେଇ ଜଳର ଉପରେ ଅନ୍ନକୁ ରଖେ।

Verse 44

जलस्याधः स्वयं प्राणः स्थित्वाग्निं धमते शनैः । वायुना धम्यमानोग्निरत्युष्णं कुरुते जलम्

ଜଳର ତଳେ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରାଣ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଅଗ୍ନିକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଫୁଙ୍କେ। ବାୟୁଦ୍ୱାରା ଫୁଙ୍କାଯାଇଥିବା ସେଇ ଅଗ୍ନି ଜଳକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଷ୍ଣ କରେ।

Verse 45

तदन्नमुष्णतोयेन समंतात्पच्यते पुनः । द्विधा भवति तत्पक्वं पृथक्किट्टं पृथग्रसम्

ସେଇ ଅନ୍ନ ଉଷ୍ଣ ଜଳଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପୁନଃ ଭଲଭାବେ ପଚେ। ପଚନ ପରେ ତାହା ଦ୍ୱିବିଧ ହୁଏ—ଏକପଟେ କିଟ୍ଟ (ମଳ), ଅନ୍ୟପଟେ ରସ (ପୋଷକ ସାର)।

Verse 46

मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहाद्बहिर्व्रजेत् । कर्णाक्षिनासिकाजिह्वादताः शिश्नं गुदं नखाः

କିଟ୍ଟ-ଭାଗ ଦ୍ୱାଦଶ ମଲରୂପ ଅଶୁଚିରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ଦେହରୁ ବାହାରକୁ ଯାଏ—କାନ, ଆଖି, ନାକ, ଜିଭ, ଦାନ୍ତ, ଶିଶ୍ନ, ଗୁଦ ଓ ନଖ ଇତ୍ୟାଦି।

Verse 47

रोमकूपाणि चैव स्युर्द्वादशैते मलाश्रयाः । हृत्पद्मप्रतिबद्धाश्च सर्वा नाड्यः समंततः

ରୋମକୂପମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ—ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ମଲର ଆଶ୍ରୟ। ହୃଦୟ-ପଦ୍ମ ସହ ବଦ୍ଧ ସମସ୍ତ ନାଡୀ ସବୁଦିଗରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ।

Verse 48

तासां मुखेषु तं सूक्ष्मं व्यानः स्थापयते रसम् । रसेन तेन ता नाडीः समानः पूरयेत्पुनः

ସେହି ନାଡୀମାନଙ୍କ ମୁଖରେ ବ୍ୟାନ ପ୍ରାଣ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରସକୁ ସ୍ଥାପନ କରେ। ପରେ ସେଇ ରସଦ୍ୱାରା ସମାନ ପ୍ରାଣ ନାଡୀମାନଙ୍କୁ ପୁନଃ ପୂରଣ କରେ।

Verse 49

ततः प्रयांति संपूर्णास्ताश्च देहं समंततः । ततः स नाडिमध्यस्थो रञ्जकेनोष्मणा रसः

ତାପରେ ସେହି ନାଡୀମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭରି ଦେହର ସବୁଦିଗରେ ବ୍ୟାପିଯାନ୍ତି। ତା’ପରେ ନାଡୀମଧ୍ୟସ୍ଥ ରସ ଉପରେ ରଞ୍ଜକ ଉଷ୍ମା (ବର୍ଣ୍ଣଦାୟକ ତାପ) କ୍ରିୟା କରେ।

Verse 50

पच्यते पच्यमानस्तु रुधिरत्वं भजेत्पुनः । ततस्त्वग्लोमकेशाश्च मांसं स्नायु शिरास्थि च

ପଚିବାକୁ ଥିବା ରସ ପୁନର୍ବାର ରକ୍ତଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ସେହି ରକ୍ତରୁ ଚର୍ମ, ରୋମ ଓ କେଶ, ଏବଂ ମାଂସ, ସ୍ନାୟୁ, ଶିରା ଓ ଅସ୍ଥି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 51

नखा मज्जा खवैमल्यं शुक्रवृद्धिः क्रमाद्भवेत् । एवं द्वादशधान्नस्य परिणामः प्रकीर्त्यते

କ୍ରମକ୍ରମେ ନଖ, ମଜ୍ଜା, ଦେହଗୁହାମାନଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧି ଏବଂ ଶୁକ୍ରବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଏଭଳି ଅନ୍ନର ଦ୍ୱାଦଶବିଧ ପରିଣାମ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 52

एवमेतद्विनिष्पन्नं शरीरं पुण्यहेतवे । यथैव स्यंदनः शुभ्रो भारसंवाहनाय च

ଏଭଳି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗଠିତ ଏହି ଦେହ ପୁଣ୍ୟର ହେତୁ ହେବା ପାଇଁ। ଯେପରି ଶୁଭ୍ର ଉତ୍ତମ ରଥ ଭାର ବହନ ପାଇଁ, ସେପରି ଦେହ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟୋଜନସାଧନ ପାଇଁ।

Verse 53

तैलाभ्यंगादिभिर्यत्नैर्बहुभिः पाल्यते न चेत् । किं कृत्यं साध्यते तेन यदि भारं वहेन्न हि

ତେଲ ଲଗାଇବା ଇତ୍ୟାଦି ଅନେକ ଯତ୍ନରେ ଯଦି ରଥକୁ ପାଳନ ନ କରାଯାଏ, ତେବେ ସେ ଭାର ବହନ କରିପାରିବ ନାହିଁ; ତାହେଲେ ତାହାଦ୍ୱାରା କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧିତ ହେବ?

Verse 54

एवमेतेन देहेन किं कृत्यं भोजनोत्तमैः । वर्धितेन न चेत्पुण्यं कुरुते पशुवच्च तत्

ସେହିପରି ଉତ୍ତମ ଭୋଜନଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେହକୁ ପୋଷଣ କରିବାର କ’ଣ ଉପକାର? ଏହା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ନ କରି, ପଶୁ ପରି ଜୀବନ ଯାପନ କଲେ।

Verse 55

भवंति चात्र श्लोकाः । यस्मिन्काले च देशे च वयसा यादृशेन च । कृतं शुभाशुभं कर्म तत्तथा तेन भुज्यते

ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକ କୁହାଯାଇଛି—ଯେ ସମୟରେ, ଯେ ଦେଶରେ ଏବଂ ଯେ ବୟସରେ ଯେପରି ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ କର୍ମ କରାଯାଏ, ତାହାର ଫଳ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଭୋଗିବାକୁ ପଡେ।

Verse 56

तस्मात्सदा शुभं कार्यमविच्छिन्नसुखार्थिभिः । विच्छिद्यंतेऽन्यथा भोगा ग्रीष्मे कुसरितो यथा

ଏହିହେତୁ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସୁଖ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନେ ସଦା ଶୁଭ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ; ନଚେତ୍ ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ଛୋଟ ଝରଣା ଶୁଖିଯାଏ ପରି ଭୋଗ କଟିଯାଏ।

Verse 57

यस्मात्पापेन दुःखानि तीव्राणि सुबहून्यपि । तस्मात्पापं न कर्तव्यमात्मपीडाकरं हि तत्

ପାପ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର ଦୁଃଖ ଜନ୍ମେ; ତେଣୁ ପାପ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ତାହା ସତ୍ୟରେ ଆତ୍ମପୀଡାକର।

Verse 58

एवं ते वर्णितः साधो प्रश्नोऽयं शक्तितो मया । यथा संजायते प्राणी यथा शृणु प्रलीयते

ହେ ସାଧୁ, ମୋର ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନକୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି—ପ୍ରାଣୀ କିପରି ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ଏବେ ଶୁଣ, ସେ କିପରି ପ୍ରଲୟ (ମୃତ୍ୟୁ) ପାଉଛି।

Verse 59

आयुष्ये कर्मणि क्षीणे संप्राप्ते मरणे नृणाम् । स्वकर्मवशगो देही कृष्यते यमकिंकरैः

ମନୁଷ୍ୟର ଆୟୁଷ୍ୟ ଓ ଜୀବନଧାରକ କର୍ମ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ, ଦେହୀ ନିଜ କର୍ମବଶରେ ପଡି ଯମଙ୍କ କିଙ୍କରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଟାଣିନିଆଯାଏ।

Verse 60

पंचतन्मात्रसहितः समनोबुद्ध्यहंकृतिः । पुण्यपापमयैः पाशैर्बद्धो जीवस्त्यजे द्वपुः

ପଞ୍ଚ ତନ୍ମାତ୍ରା ସହିତ, ମନ-ବୁଦ୍ଧି-ଅହଂକାରଯୁକ୍ତ ଜୀବ ପୁଣ୍ୟପାପମୟ ପାଶରେ ବଦ୍ଧ ହୋଇ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରେ।

Verse 61

शीर्ष्णश्च सप्तभिश्छिद्रैर्निर्गच्छेत्पुण्यकर्मणाम् । अधश्च पापिनां यांति योगिनां ब्रह्मरंध्रतः

ପୁଣ୍ୟକର୍ମୀମାନେ ମସ୍ତକର ସାତ ଛିଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଗତ ହୁଅନ୍ତି; ପାପୀମାନେ ଅଧୋଗତିକୁ ଯାଆନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯୋଗୀମାନେ ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି।

Verse 62

तत्क्षणात्सोऽथ गृह्णाति शारीरं चातिवाहिकम् । अंगुष्ठपर्वमात्रं तु स्वप्राणैरेव निर्मितम्

ସେହି କ୍ଷଣରେ ସେ ‘ଅତିବାହିକ’ ନାମକ ଶରୀର ଗ୍ରହଣ କରେ—ଅଙ୍ଗୁଠିର ଗଠି ପରିମାଣ—ଯାହା କେବଳ ନିଜ ପ୍ରାଣଶକ୍ତିରୁ ନିର୍ମିତ।

Verse 63

ततस्तस्मिन्स्थितं जीवं देहे यमभटास्तदा । बद्ध्वा नयंति मार्गेण याम्येनाति यथाबलम्

ତାପରେ ସେହି ଦେହରେ ଅବସ୍ଥିତ ଜୀବକୁ ଯମଭଟମାନେ ବାନ୍ଧି, ଆବଶ୍ୟକ ଅନୁସାରେ ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କରି, ଯମମାର୍ଗରେ ନେଇଯାଆନ୍ତି।

Verse 64

तप्तांबरीषतुल्येन अयोगुडनिभेन च । प्रतप्तसिकतेनापि ताम्रपात्रनिभेन च

ସେହି ମାର୍ଗରେ ସେ ତପ୍ତ ଲୋହପିଣ୍ଡ ସମ, ଲୋହ ଗଠି ସମ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ବାଳୁକା ସମ ଏବଂ ତାପିତ ତାମ୍ରପାତ୍ର ସମ ପୀଡିତ ହୁଏ।

Verse 65

षडशीतिसहस्राणि योजनानां महीतलात् । कृष्यमाणो यमपुरीं नीयते पापकृद्भटैः

ପୃଥିବୀତଳରୁ ଛୟାଶୀ ହଜାର ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଟାଣି ନେଇ, ପାପୀକୁ ଯମଦୂତମାନେ ଯମପୁରୀକୁ ନେଇଯାନ୍ତି।

Verse 66

क्वचिच्छीतं महादुर्गमन्धकारं क्वचिन्महत् । अग्निसंस्पर्शवदनैः काककाकोलजंबुकैः

କେଉଁଠି ତୀବ୍ର ଶୀତ, କେଉଁଠି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଗମ ଘୋର ଅନ୍ଧକାର; ଅଗ୍ନିସ୍ପର୍ଶ ସଦୃଶ ମୁଖ ଥିବା କାଉ, କାକୋଳ ଓ ଶିଆଳ ତାକୁ ପୀଡ଼ା ଦିଅନ୍ତି।

Verse 68

क्वचिच्च भक्ष्यते घोरै राक्षसैः कृष्यतेऽस्यते । दह्यमानोतिघोरेण सैकतेन च नीयते

କେଉଁଠି ଘୋର ରାକ୍ଷସମାନେ ତାକୁ ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି; କେଉଁଠି ଟାଣି ମାଡ଼ ମାରନ୍ତି; ଅତି ଦହନକର ବାଳୁକାରେ ଜଳୁଥିବାବେଳେ ତାକୁ ଆଗକୁ ହଂକାଯାଏ।

Verse 69

मुहूतैर्दशभिर्याति तं मार्गमतिदुस्तरम् । तं कालं सुमहद्वेत्ति पुरुषो वर्षसंमितम्

ଦଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ହିଁ ସେ ଅତିଦୁସ୍ତର ମାର୍ଗ ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଦେହଧାରୀ ସେଇ ସମୟକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀର୍ଘ—ବର୍ଷସମାନ—ବୋଲି ଅନୁଭବ କରେ।

Verse 70

तार्यते च नदीं घोरां पूयशोणितवाहिनीम् । नदीं वैतरणीं नाम केशशैवलशाद्वलाम्

ତାପରେ ପୂୟ ଓ ରକ୍ତ ବହାଉଥିବା ଭୟଙ୍କର ନଦୀ ପାର କରାଯାଏ—‘ବୈତରଣୀ’ ନାମରେ—ଯାହାର ତଟ କେଶ, ଶୈବଳ ଓ ପିଚ୍ଛିଳ ଘାସରେ ଆବୃତ।

Verse 71

ततो यमस्य पुरतः स्थाप्यते यमकिंकरैः । पापी महाभयं पश्येत्कालांतकमुखैर्वृतम्

ତେବେ ଯମଙ୍କ କିଙ୍କରମାନେ ପାପୀକୁ ଯମରାଜଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦାଉ କରନ୍ତି; ସେ ମହାଭୟ ଦେଖେ—କାଳମୃତ୍ୟୁର ମୁହଁମାନେ ଘେରିଥିବା ପରି।

Verse 72

पुण्यकर्मा सौम्यरूपं धर्मराजं तदा किल । मनुष्या एव गच्छंति यमलोकेन चापरे

କିନ୍ତୁ ପୁଣ୍ୟକର୍ମୀ ସେ ସମୟରେ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ସୌମ୍ୟରୂପ ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ ସମୀପ କରେ; ଆଉ କିଛି ଅନ୍ୟ ସତ୍ତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯମଲୋକର ପଥେ—ମନୁଷ୍ୟ ଆତ୍ମା ରୂପେ—ଗମନ କରନ୍ତି।

Verse 73

मरणानंतरं तेषां जंतूनां योनिपूरणम् । तथाहि प्रेता मनुजाः श्रूयंते नान्यजंतवः

ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନୂତନ ଯୋନିପୂରଣ (ପୁନର୍ଜନ୍ମ) ହୁଏ; କାରଣ ‘ପ୍ରେତ’ ମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ହିଁ, ଅନ୍ୟ ଜନ୍ତୁ ନୁହେଁ ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ।

Verse 74

धार्मिकः पूज्यते तत्र पापः पाशगलो भवेत् । धार्मिकश्च यथा याति तं मार्गं शृणु वच्मि ते

ସେଠାରେ ଧାର୍ମିକ ପୂଜିତ ହୁଏ, ପାପୀ ପାଶରେ ବନ୍ଧିତ ହୁଏ। ଏବେ ଶୁଣ—ଧାର୍ମିକ ସେଇ ପଥେ କିପରି ଯାଏ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି।

Verse 75

आरामद्रुमदातारः फलपुष्पवता पथा । छायया च सुखं यांति तथा ये च्छत्रदा नराः

ଯେମାନେ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ବୃକ୍ଷ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଫଳ-ପୁଷ୍ପସମୃଦ୍ଧ ପଥରେ ଛାୟାର ସୁଖ ସହ ଯାଆନ୍ତି; ତେଣୁ ଛତ୍ରଦାନ କରିଥିବା ନରମାନେ ମଧ୍ୟ।

Verse 76

उपानहप्रदा यानैर्वितृषाः पूर्तधर्मिणः । विमानैर्यानदा यांति तथा शय्यासनप्रदाः

ଯେମାନେ ପାଦୁକା ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୂର୍ତ୍ତଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ ହୋଇ ଯାନରେ ଗମନ କରନ୍ତି ଏବଂ ତୃଷାରହିତ ରହନ୍ତି। ଯାନଦାତାମାନେ ବିମାନରେ ଯାଆନ୍ତି; ତଥା ଶୟ୍ୟା ଓ ଆସନ ଦାନକାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭଗତି ପାଆନ୍ତି।

Verse 77

भक्ष्यभोज्यैस्तथा तृप्ता यांति भोजनदायिन । दीपप्रदाः प्रकाशेन गोप्रदास्तां नदीं सुखम्

ଭକ୍ଷ୍ୟ ଓ ଭୋଜ୍ୟ ଦାନକାରୀମାନେ ତୃପ୍ତ ହୋଇ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି। ଦୀପଦାତାମାନେ ପ୍ରକାଶକୁ ସହଚର କରି ଗମନ କରନ୍ତି; ଗୋଦାତାମାନେ ସେହି ନଦୀକୁ ସୁଖେ ଓ ସହଜରେ ପାର କରନ୍ତି।

Verse 78

श्रीसूर्यं श्रीमहादेवं भक्ता ये पुरुषोत्तमम् । जन्मप्रभृति ते यांति पूज्यमाना यमानुगैः

ଯେ ଭକ୍ତମାନେ ଶ୍ରୀସୂର୍ଯ୍ୟ, ଶ୍ରୀମହାଦେବ ଓ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଜନ୍ମରୁ ହିଁ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଯମଙ୍କ ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 79

महीं गां कांचनं लोहं तिलान्कार्पासमेव च । लवणं सप्तधान्यं च दत्त्वा याति सुखं नरः

ଯେ ନର ଭୂମି, ଗୋ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଲୋହ, ତିଳ, କପାସ, ଲବଣ ଏବଂ ସପ୍ତଧାନ୍ୟ ଦାନ କରେ, ସେ ସୁଖମୟ ଗତି ପାଏ।

Verse 80

तेषां तत्र गतानां च पापिनां पुण्यकर्मिणाम् । चित्रगुप्तः प्रेतपाय निरूपयति वै ततः

ସେଠାକୁ ଯାଇଥିବାମାନେ—ପାପୀ ହେଉନ୍ତୁ କି ପୁଣ୍ୟକର୍ମୀ—ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ତେବେ ପ୍ରେତଲୋକରେ ତାଙ୍କର ଆଗାମୀ ଗତି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି।

Verse 81

प्रेतलोके स वसति ततः संवत्सरं नरः । वत्सरेण च तेनास्य शरीरमभिजायते

ସେ ନର ପ୍ରେତଲୋକରେ ଏକ ବର୍ଷ ବସେ; ଏବଂ ସେହି ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ତାହାର ଦେହ ଗଠିତ ହୁଏ।

Verse 82

सोदकुम्भमथान्नाद्यं बांधवैर्यत्प्रदीयते । दिनेदिने स तद्भुक्त्वा तेन वृद्धिं प्रयाति च

ବାନ୍ଧବମାନେ ଯେ ଜଳକୁମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ନାଦି ଦିଅନ୍ତି—ସେ ଦିନେଦିନେ ତାହା ଭୋଗ କରି ପ୍ରେତାବସ୍ଥାରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

Verse 83

पूर्वदत्तमथान्नाद्यं प्राप्नोति स्वयमेव च । स्वयं येन न दत्तं च तथा दाता न विद्यते

ପୂର୍ବରୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଅନ୍ନାଦିକୁ ସେ ସ୍ୱୟଂ ହିଁ ପାଏ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଜୀବନରେ କିଛି ଦାନ କରିନାହିଁ, ତାହା ପାଇଁ ଦାତା ମିଳେ ନାହିଁ।

Verse 84

न चाप्युदकदातासौ क्षुत्तृड्भ्यामतिपीड्यते । बांधवैस्तूदकं दत्तं नदीभूत्वोपतिष्ठति

ଯେ ଉଦକଦାତା, ସେ ଭୁଖ ଓ ତୃଷ୍ଣାରେ ଅତି ପୀଡିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏବଂ ବାନ୍ଧବମାନେ ଦିଆ ଜଳ ତାହା ପାଖକୁ ନଦୀ ହୋଇ ଆସେ।

Verse 85

मासिमासि च यच्छ्राद्धं षोडशश्राद्धपूर्वकम् । अत्र न क्रियते यस्य प्रेतत्वात्स न मुच्यते

ଷୋଡଶ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପୂର୍ବକ ମାସେମାସେ ଯେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଏଠାରେ ଯାହା ପାଇଁ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ସେ ପ୍ରେତତ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 86

मानुषेण दिनेनैव प्रेतलोके दिनं स्मृतम् । तस्माद्दिनेदिने देयं प्रेतायान्नं च वत्सरम्

ମନୁଷ୍ୟର ଗୋଟିଏ ଦିନକୁ ପ୍ରେତଲୋକର ଗୋଟିଏ ଦିନ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ତେଣୁ ଦିନେଦିନେ ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରେତ ପାଇଁ ଅନ୍ନଦାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 87

तं च स्माशानिकानाम गणा याम्या भयावहाः । शीतवातातपोपेतं तत्र रक्षंति पापिनम्

ସେଠାରେ ‘ଶ୍ମାଶାନିକ’ ନାମର ଯମସଦୃଶ ଭୟାବହ ଗଣମାନେ ରହନ୍ତି। ଶୀତ, ପବନ ଓ ଦାହକ ତାପରେ ପୀଡିତ ପାପୀକୁ ସେମାନେ ସେଠାରେ ପହରା ଦେଇ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।

Verse 88

यथेह बन्धने कश्चिद्रक्ष्यते विषमैर्नरैः । प्रेतपिंडा न दीयंते षोडशश्राद्धपूर्वकाः

ଯେପରି ଏହି ଲୋକରେ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଥିବା କାହାକୁ କଠୋର ଲୋକମାନେ ପହରା ଦେଇ ରଖନ୍ତି, ସେପରି ଷୋଡଶ-ଶ୍ରାଦ୍ଧରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦେବାଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରେତପିଣ୍ଡ ଯଦି ନ ଦିଆଯାଏ (ତେବେ ପ୍ରେତାବସ୍ଥା ରହିଯାଏ)।

Verse 89

यस्य तस्य न मोक्षोऽस्ति प्रेतत्वाद्वै युगैरपि । ततः सपिण्डीकरणे बांधवैः सुकृते नरः

ଯେତେଦିନ ସେ ପ୍ରେତତ୍ୱରେ ରହେ, ସେତେଦିନ ଯୁଗଯୁଗ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ମୋକ୍ଷ ନାହିଁ। ପରେ ବାନ୍ଧବମାନେ ପୁଣ୍ୟପୂର୍ବକ ସପିଣ୍ଡୀକରଣ କରିଲେ, ପ୍ରୟାତ ବ୍ୟକ୍ତି ଯଥୋଚିତ ଲାଭ ପାଏ।

Verse 90

पूर्णे संवत्सरे देहं संपूर्णं प्रतिपद्यते । पापात्मा घोररूपं तु धार्मिको दिव्यमुत्तमम्

ଏକ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ପାପାତ୍ମା ଘୋର ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ଧାର୍ମିକ ଦିବ୍ୟ ଓ ଉତ୍ତମ ରୂପ ପାଏ।

Verse 91

ततः स नरकं याति स्वर्गं वा स्वेन कर्मणा । रौरवाद्याश्च नरकाः पातालतलसंस्थिताः

ତତ୍ପରେ ସେ ନିଜ କର୍ମଫଳ ଅନୁସାରେ ନରକ କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ। ରୌରବ ଆଦି ନରକଗୁଡ଼ିକ ପାତାଳତଳରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 92

सुराद्याः सत्यपर्यंताः स्वर्लोकस्योर्ध्वमाश्रिताः । इतिहासपुराणेषु वेदस्मृतिषु यच्छुतम्

ଦେବଲୋକ ଆଦିରୁ ସତ୍ୟଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକର ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି କଥା ଇତିହାସ-ପୁରାଣ ଓ ବେଦ-ସ୍ମୃତିରେ ଶ୍ରୁତ।

Verse 93

पुण्यं तेन भवेत्स्वर्गो नरकस्तद्विपर्ययात् । तत्रापि कालवसति कर्मणामनुरूपतः

ପୁଣ୍ୟରୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ, ତାହାର ବିପରୀତରୁ ନରକ। ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ କର୍ମାନୁରୂପ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାସ ହୁଏ।

Verse 94

अर्वाक्सपिंडीकरणं यस्य वर्षाच्च वा कृतम् । प्रेतत्वमपि तस्यापि प्रोक्तं संवत्सरं धुवम्

ଯାହାର ସପିଣ୍ଡୀକରଣ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପୂର୍ବରୁ କରାଯାଇଥାଏ, ତାହାର ମଧ୍ୟ ପ୍ରେତତ୍ୱ ନିଶ୍ଚୟ ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 95

यैरिष्टं च त्रिभिर्मेधैरर्चितं वा सुरत्रयम् । प्रेतलोकं न ते यांति तथा ये समरे हताः

ଯେମାନେ ତିନି ଯଜ୍ଞ କରିଛନ୍ତି କିମ୍ବା ଦେବତ୍ରୟଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରେତଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ହୋଇଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 96

शुद्धेन पुण्येन दिवं च शुद्धां पापेन शुद्धेन तथा तमोंधम् । मिश्रेण स्वर्गं नरकं च याति देहस्तथैवास्य भवेच्च तादृक्

ଶୁଦ୍ଧ ପୁଣ୍ୟରେ ମନୁଷ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଶୁଦ୍ଧ ପାପରେ ଅନ୍ଧକାରମୟ ତମସ୍‌କୁ ଯାଏ। ମିଶ୍ର କର୍ମରେ ସେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ନରକ ଉଭୟ ଭୋଗେ, ଏବଂ ତାହାନୁସାରେ ଦେହାବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ମିଶ୍ର ହୁଏ।

Verse 97

प्रश्नत्रयं चेति तव प्रणीतमुत्पत्तिमृत्यू परलोकवासः । यथा गुरुर्मे समुदाजहार किं भूय इच्छत्युत तद्वदामि

ତୁମେ ତିନିଟି ପ୍ରଶ୍ନ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛ—ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପରଲୋକବାସ। ମୋ ଗୁରୁ ଯେପରି ମୋତେ କହିଥିଲେ, ସେପରି ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି; ଆଉ କ’ଣ ଅଧିକ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା?

Verse 617

मक्षिकादंशमशकैर्भक्ष्यते सर्पवृश्चिकैः । भक्ष्यमाणोऽपि तैर्जंतुः क्रंदते म्रियते न हि

ସେ ମାଛି, ଡ଼ାଁଶ, ମଶା ଏବଂ ସର୍ପ ଓ ବିଛା ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ଷିତ ହୁଏ। ଭକ୍ଷିତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଜୀବ ଆର୍ତ୍ତନାଦ କରେ, କିନ୍ତୁ ମରେ ନାହିଁ।