Adhyaya 40

Verse 1

अर्जुन उवाच । महाकालस्त्वसौ कश्च कथं सिद्धिमुपागतः । अस्मिंस्तीर्थे मुनिश्रेष्ठ महदाश्चर्य मत्र मे

ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ଏହି ମହାକାଳ କିଏ, ଏବଂ ସେ କିପରି ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ? ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ତୀର୍ଥରେ ମୋର ମହା ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଉଛି।

Verse 2

सर्वमेतत्समाख्याहि श्रद्दधानाय पृच्छते

ମୁଁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପଚାରୁଛି; ଦୟାକରି ଏ ସବୁକୁ ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିସ୍ତାରେ କହନ୍ତୁ।

Verse 3

नारद उवाच । नमस्कृत्य महाकालं वरदं स्थाणुमव्ययम् । शक्तितश्चरितं तस्य वक्ष्ये पांडुकुलोद्वह

ନାରଦ କହିଲେ—ବରଦ, ସ୍ଥାଣୁ, ଅବ୍ୟୟ ମହାକାଳଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ହେ ପାଣ୍ଡୁକୁଳୋଦ୍ବହ, ମୋ ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କ ଚରିତ କହିବି।

Verse 4

वाराणस्यां पुरि पुरा बभूव जपतां वरः । रुद्रजापी महाभागो मांटिर्नाम महायशाः

ପୁରାତନ କାଳରେ ବାରାଣସୀ ନଗରୀରେ ଜପକର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରୁଦ୍ରଜପରେ ନିରତ, ମହାଭାଗ୍ୟବାନ ଓ ମହାଯଶସ୍ବୀ ‘ମାଂଟି’ ନାମକ ଜଣେ ଥିଲେ।

Verse 5

तस्यापुत्रस्य पुत्रार्थे रुद्रान्संजपतः किल । गतं वर्षशतं तुष्टस्ततस्तं प्राह शंकरः

ସେ ଅପୁତ୍ର ଥିଲେ; ପୁତ୍ରଲାଭ ପାଇଁ ସେ ରୁଦ୍ରଜପ ଘନଭାବେ କଲେ। ଶତବର୍ଷ ଗତ ହେଲାପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଶଙ୍କର ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 6

मांटे तव सुतो धीमान्मत्प्रभावपराक्रमः । वंशस्य तव सर्वस्य समुद्धर्ता भविष्यति

ହେ ମାଂଟି, ତୋର ଜଣେ ଧୀମାନ ପୁତ୍ର ହେବ, ମୋ ପ୍ରଭାବରେ ସେ ପରାକ୍ରମୀ ହେବ; ସେ ତୋର ସମଗ୍ର ବଂଶର ଉଦ୍ଧାରକ ଓ ଧାରକ ହେବ।

Verse 7

इति श्रुत्वा रुद्रवचो मांटिर्हर्षं परं गतः । ततः काले कियन्मात्रे पत्नी मांटेर्महात्मनः

ରୁଦ୍ରଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ମାଁଟି ପରମ ହର୍ଷରେ ପ୍ରମୁଦିତ ହେଲା। ତାପରେ କିଛି ସମୟ ଅତିବାହିତ ହେଲେ ସେହି ମହାତ୍ମା ମାଁଟିଙ୍କ ପତ୍ନୀ…

Verse 8

दधार गर्भं चटिका तपोमूर्तिधरा यथा । तस्य गर्भस्य वर्षाणि चत्वारि किल संययुः

ଚଟିକା ଯେନେ ତପସ୍ୟାର ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଧାରଣ କରିଥିବା ପରି ଗର୍ଭ ଧାରଣ କଲା। କୁହାଯାଏ, ସେହି ଗର୍ଭରେ ଚାରି ବର୍ଷ ଅତିବାହିତ ହେଲା।

Verse 9

न पुनर्मातुरुदरंत्यक्त्वा निर्गच्छते बहिः । ततो मांटिरुपामंत्र्य सामभिस्तमवोचत

କିନ୍ତୁ ମାତୃଗର୍ଭ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ବାହାରକୁ ନିଷ୍କ୍ରମଣ କଲା ନାହିଁ। ତେବେ ମାଁଟି ସାମଗାନରେ ତାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରି କହିଲା।

Verse 10

वत्स सामान्यपुत्रोऽपि पित्रोः सुखकरः सदा । शुद्धायां मातरी भवोमत्तः किं पीडयस्यलम्

ବତ୍ସ, ସାଧାରଣ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସଦା ସୁଖ ଦେଇଥାଏ। ମାତା ଶୁଦ୍ଧା ଥିବାବେଳେ ତୁମେ ଭିତରୁ ତାଙ୍କୁ ଏତେ କାହିଁକି ପୀଡ଼ା ଦେଉଛ?

Verse 11

वत्स मानुष्यवासस्य स्पृहा तुभ्यं कथं न हि । यत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्यापि च संततिः

ବତ୍ସ, ମାନବଲୋକରେ ବାସ କରିବା ପ୍ରତି ତୁମର ଆକାଂକ୍ଷା କିପରି ନ ହେବ? ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସାଧ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 12

कदामनुष्या जायेम पूजा यत्र महाफला । पितॄणां देवतानां च नानाधर्माश्च यत्र हि

ଆମେ କେବେ ମାନବଜନ୍ମ ପାଇବୁ, ଯେଉଁଠାରେ ପୂଜା ମହାଫଳଦାୟି—ଯେଉଁଠାରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ, ଏବଂ ନାନାବିଧ ଧର୍ମାଚରଣ ସତ୍ୟରେ ସମ୍ଭବ?

Verse 13

इति भूतानि शोचंति नानायोनिगतान्यपि । तत्त्वं मानुष्यमतुलं स्पृहणीयं दिवौकसाम् । अनादृत्य कथं ब्रूहि स्थितश्चोदर एव च

ଏଭଳି ନାନା ଯୋନିରେ ଜନ୍ମିତ ଭୂତମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୋକ କରନ୍ତି—‘ତତ୍ତ୍ୱତଃ ମାନବଜୀବନ ଅତୁଳ; ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି। ତଥାପି ତୁମେ ଏହାକୁ ଅନାଦର କର—କହ, ତୁମେ କିପରି ଉଦରରେ ମାତ୍ର ଅବସ୍ଥିତ ରହିଛ?’

Verse 14

गर्भ उवाच । तात जानाम्यहं सर्वमेतत्परम दुर्लभम् । किं तु बिभेमि चातिमात्रं कालमार्गस्य नित्यशः

ଗର୍ଭ କହିଲା—‘ତାତ, ଏ ସବୁ ମୁଁ ଜାଣେ; ଏହା ପରମ ଦୁର୍ଲଭ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସଦା କାଳମାର୍ଗକୁ ଅତିମାତ୍ରାରେ ଭୟ କରେ।’

Verse 15

द्वौ मार्गौ किल वेदेषु प्रोक्तौ कालोऽर्चिरेव च । अर्चिषा मोक्षमायांति कालमार्गेण कर्मणि

ବେଦରେ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଇଟି ମାର୍ଗ କୁହାଯାଇଛି—କାଳମାର୍ଗ ଓ ଅର୍ଚି (ପ୍ରକାଶ) ମାର୍ଗ। ଅର୍ଚିମାର୍ଗେ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; କାଳମାର୍ଗେ ଜୀବ କର୍ମରେ ପୁନଃ ଫେରେ।

Verse 16

स्वर्गे वा नरके वापि कालमार्गगतो ह्ययम् । न शर्म लभते क्वापि व्याधविद्धमृगो यथा

ସ୍ୱର୍ଗରେ ହେଉ କି ନରକରେ, କାଳମାର୍ଗରେ ପଡ଼ିଥିବା ଜନ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ପାଉନାହିଁ—ଯେପରି ଶିକାରୀର ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ମୃଗ।

Verse 17

तस्यैव हेतोः प्रयतेत्कोविदो यन्न दुःखवित् । कालेन घोररुपेण गंभीरेण समाहितः

ସେହି କାରଣରୁ ଯେ ଜ୍ଞାନୀ ଦୁଃଖର ଜ୍ଞାତା ହେବାକୁ ଚାହେ ନାହିଁ, ସେ ଘୋର ଓ ଅଗାଧ ରୂପୀ କାଳକୁ ସ୍ମରି ସମ୍ୟକ୍ ଏକାଗ୍ରତାରେ ପ୍ରୟତ୍ନ କରୁ।

Verse 18

तच्चेन्मम मनस्तात नानादोषैर्न मोह्यते । ततोऽहं दुर्लभं जन्म मानुष्यं शीघ्रमाप्नुयाम्

ହେ ତାତ, ଯଦି ମୋ ମନ ନାନା ଦୋଷରେ ମୋହିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ଦୁର୍ଲଭ ମାନବ ଜନ୍ମ ପାଉଁ।

Verse 19

ततस्तस्य पिता पार्थ कांदिशीको महेश्वरम् । जगाम शरणं देवं त्राहित्राहि महेश्वर

ତାପରେ, ହେ ପାର୍ଥ, ତାହାର ପିତା କାଣ୍ଡିଶୀକ ଦେବ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲା ଏବଂ ଆର୍ତ୍ତରେ ଡାକିଲା—“ତ୍ରାହି ତ୍ରାହି, ହେ ମହେଶ୍ୱର!”

Verse 20

त्वां विना कोऽपरो देव पुत्रस्याभीष्टदोऽस्ति मे । त्वयैव दत्तस्त्वं चामुं जन्म प्रापय मे सुतम्

ହେ ଦେବ, ତୁମ୍ଭ ବିନା ମୋ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଅଭୀଷ୍ଟ ଦେବାକୁ ଅନ୍ୟ କିଏ ଅଛି? ଏହି ପୁତ୍ରକୁ ତୁମେ ନିଜେ ଦାନ କରିଛ; ତେଣୁ ତୁମେ ନିଜେ ମୋ ସୁତକୁ ଏହି ଲୋକରେ ଜନ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କର।

Verse 21

ततस्तस्यातिभक्त्यासौ प्राह तुष्टो महेश्वरः । विभूतीः स्वाधर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यमेव च

ତାପରେ ତାହାର ଅତିଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—“ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଭୂତି, ସ୍ୱଧର୍ମଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ ଏବଂ ସତ୍ୟ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଦେଉଛି।”

Verse 22

विपरीतश्च शीघ्रं भो मांटिपुत्रः प्रबोध्यताम् । ततस्ता द्योतयंत्यश्च विभूत्यो गर्भमूचिंरे

“ହେ ପ୍ରଭୁ! ମାଁଟିଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ଶୀଘ୍ର ଜାଗ୍ରତ କରନ୍ତୁ, ଏହି ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥା ଫେରିଯାଉ।” ତାପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ବିଭୂତିମାନେ ଆଲୋକିତ ହୋଇ ଗର୍ଭକୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 23

महामते मांडिपुत्र न धार्यं ते भयं हृदि । चत्वारस्त्वां हि धर्माद्या मनस्त्यक्ष्यामहे न ते

ହେ ମହାମତି ମାଁଡିପୁତ୍ର! ହୃଦୟରେ ଭୟ ଧରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଆମେ ଚାରିଜଣ—ଧର୍ମ ଆଦି—ତୁମ ମନୋବଳକୁ କେବେ ଛାଡିବୁ ନାହିଁ।

Verse 24

ततोऽपरास्त्वधर्माद्याः प्रोचुर्नैव तथा वयम् । भविष्यामो मनस्तुभ्यमस्मत्तव भयं न हि

ତାପରେ ଅଧର୍ମ ଆଦି ଅନ୍ୟମାନେ କହିଲେ—“ତାହା ନୁହେଁ; ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମ ମନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ରହିବୁ। ଆମଠାରୁ ହିଁ ତୁମ ପାଇଁ ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ।”

Verse 25

इत्युक्ते स विभूतीभिः शीघ्रमेव कुमारकः । निःससार बहिर्जातश्चकंपेतिरुरोद च

ବିଭୂତିମାନଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ସେ ଶିଶୁ ଶୀଘ୍ରେ ବାହାରକୁ ନିଷ୍କ୍ରମଣ କଲା; ବାହାରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ସେ କମ୍ପିତ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲା।

Verse 26

ततो विभूतयः प्राहुर्मांटे तव सुतस्त्वसौ । अद्यापि कालमार्गस्य भीतः कम्पति रोदिति

ତାପରେ ବିଭୂତିମାନେ କହିଲେ—“ହେ ମାଁଟି! ଏହିଏ ତୁମ ପୁତ୍ର। ଏବେ ମଧ୍ୟ କାଳମାର୍ଗକୁ ଭୟ କରି କମ୍ପିତ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଛି।”

Verse 27

कालभीतिरिति ख्यातस्तस्मादेष भविष्यति । इति दत्त्वा वरं ताश्च महादेवांतिकं ययुः

ଏହିପରି ସେ ‘କାଳଭୀତି’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ। ଏଭଳି ବର ଦେଇ ସେମାନେ ମହାଦେବଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ଗଲେ।

Verse 28

सोऽपि बालः प्रववृधे शुक्लपक्ष इवोडुपः । संस्कृतः स च संस्कारैर्धीमान्पशुपतिव्रती

ସେଇ ବାଳକ ମଧ୍ୟ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି କ୍ରମେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା। ସଂସ୍କାରଦ୍ୱାରା ଯଥାବିଧି ସଂସ୍କୃତ ହୋଇ ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ପାଶୁପତ-ବ୍ରତାନୁୟାୟୀ ହେଲା।

Verse 29

पंचमंत्राञ्जपञ्छुद्धस्तीर्थयात्रापरोऽभवत् । रुद्रक्षेत्रेषु सस्नौ स जपन्मन्त्रांश्च भारत

ପଞ୍ଚମନ୍ତ୍ର ଜପରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ସେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରେ ନିମଗ୍ନ ହେଲା। ହେ ଭାରତ, ସେ ରୁଦ୍ରକ୍ଷେତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ସ୍ନାନ କରି ନିରନ୍ତର ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରୁଥିଲା।

Verse 30

कालभीतिगुप्तक्षेत्रगुणाञ्छ्रुत्वाभ्युपाययौ । स्नात्वा ततो महीतोये जप्त्वा मन्त्रांश्च कोटिशः

ଗୁପ୍ତ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି କାଳଭୀତି ସେଠାକୁ ଗଲା। ପରେ ସେଠାରେ ଭୂମିଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି କୋଟି କୋଟିଥର ମନ୍ତ୍ର ଜପ କଲା।

Verse 31

निवृत्तो नातिदूरेथ बिल्ववृक्षं ददर्श सः । दृष्ट्वा तं तस्य चाधस्तल्लक्षमेकं जजाप सः

ଫେରୁଥିବାବେଳେ ସେ ଅଧିକ ଦୂର ଯାଇନଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ବିଲ୍ୱବୃକ୍ଷ ଦେଖିଲା। ତାହାକୁ ଦେଖି ତାହାର ତଳେ ବସି ସେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଜପ ସମ୍ପନ୍ନ କଲା।

Verse 32

जपतस्तस्य विप्रस्य इंद्रियाणि लयं ययुः । केवलं परमानंदस्वरूपोऽसावभूत्क्षणात्

ସେ ବିପ୍ର ଜପ କରୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଲୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା। କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ସେ କେବଳ ପରମାନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ ହୋଇଗଲେ।

Verse 33

तस्यानंदस्य नौपम्यं स्वर्गादीनां भवेत्क्वचित् । गंगोदकस्येव मानं केवलं सोऽप्यसावपि

ସେହି ପରମାନନ୍ଦର ସ୍ୱର୍ଗାଦି ସହ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଉପମା ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। ତାହାର ‘ମାନ’ ତାହା ନିଜେଇ ଜଣାଏ—ଯେପରି ଗଙ୍ଗାଜଳର ସତ୍ୟ ମାପ ଗଙ୍ଗାଜଳରେଇ ଧରାପଡ଼େ।

Verse 34

तत्र लीनो मुहुर्तेन पुनश्चाभूद्यथा पुरा । ततो विसिष्मिये पार्थ कालभीतिरुवाच ह

ସେଠାରେ ସେ ଅଳ୍ପକ୍ଷଣ ଲୀନ ରହି ପୁନର୍ବାର ପୂର୍ବବତ୍ ହେଲେ। ତାପରେ ବିସ୍ମିତ ହୋଇ କାଳଭୀତି—ହେ ପାର୍ଥ—ବୋଲି କହିଲେ।

Verse 35

नायं मम महानन्दो वाराणस्यां न नमिषे । न प्रभासे न केदारे न चाप्यमरकण्टके

ମୋର ଏହି ମହାନନ୍ଦ ନ ବାରାଣସୀରେ, ନ ନୈମିଷରେ; ନ ପ୍ରଭାସରେ, ନ କେଦାରରେ, ଅମରକଣ୍ଟକରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 36

श्रीपर्वते न चान्यत्र यादृशोद्यप्रवर्त्तते । निर्विकाराणि स्वच्छानि गंगांबांसीवखानि मे

ଆଜି ମୋ ମନରେ ଯେପରି ଏହି ଅବସ୍ଥା ଉଦିତ ହୋଇଛି, ସେପରି ଶ୍ରୀପର୍ବତରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୋର ଅନ୍ତଃକରଣ ନିର୍ବିକାର ଓ ସ୍ୱଚ୍ଛ ହୋଇଛି—ଗଙ୍ଗାଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଳାମାନଙ୍କ ପରି।

Verse 37

भूतेषु परमा प्रीतिस्त्रिजगद्द्योतते स्फुटम् । धर्ममेकं परं मह्यं चेतश्चाप्यवगच्छति

ସମସ୍ତ ଭୂତପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି ମୋ ହୃଦୟରେ ପରମ ପ୍ରୀତି ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଛି; ତ୍ରିଲୋକ ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦିଶୁଛି। ମୋ ଚେତନା ଏକମାତ୍ର ପରମ ଧର୍ମକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୋଲି ଅବଗତ କରେ।

Verse 38

अहो स्थानप्रभावोऽयं स्फुटं चाप्यत्र प्रोच्यते । निर्दोषं यच्छुचि स्तान सर्वोपद्रववर्जितम्

ଆହୋ! ଏହା ଏହି ସ୍ଥାନର ପ୍ରକଟ ପ୍ରଭାବ, ଯାହା ଏଠାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ। ଏହା ନିର୍ଦୋଷ, ଶୁଚି ଧାମ—ସମସ୍ତ ଉପଦ୍ରବ ଓ ବିଘ୍ନରୁ ମୁକ୍ତ।

Verse 39

तत्र स्थितस्य धर्मार्थस्तद्वद्भूयात्सहस्रधा । तदस्माच्च प्रभावाद्धि जानामीतः स्वचेतसि

ଯେ ତଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ, ତାହାର ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ସେହିପରି ସହସ୍ରଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଏବଂ ସେହି ପ୍ରଭାବରୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ନିଜ ହୃଦୟରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଜାଣୁଛି।

Verse 40

विशिष्टं काशिमुख्येभ्यस्तीर्थेभ्यः स्थानकं त्विदम् । तस्मादत्रैव संस्थोहं तपस्तप्स्यामि पुष्कलम्

ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ କାଶୀ ଆଦି ପ୍ରମୁଖ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ। ତେଣୁ ମୁଁ ଏଠାରେଇ ରହି ପ୍ରଚୁର ତପସ୍ୟା କରିବି।

Verse 41

इदं चेदं तीर्थमिति सदा यस्तृषितश्चरेत् । न स सिद्धिमवाप्नोति क्लेशेनैव म्रियेत सः

ତୃଷ୍ଣାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସଦା ଘୁରିବା—‘ଏହା ତୀର୍ଥ, ସେହା ତୀର୍ଥ’ ବୋଲି କହିବା—ଏମିତି ଲୋକ ସିଦ୍ଧି ପାଏ ନାହିଁ; ସେ କେବଳ କ୍ଲେଶରେଇ ମରେ।

Verse 42

इति संचिंत्य बिल्वस्य वृक्षस्याधो व्यवस्थितः । जजाप मन्त्रान्रुद्रस्य अंगुष्ठाग्रेण धिष्ठितः

ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି ସେ ବିଲ୍ୱବୃକ୍ଷତଳେ ସ୍ଥିର ହେଲେ। ଅଙ୍ଗୁଠାର ଅଗ୍ରଭାଗକୁ ଆଧାର କରି ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତେ ରୁଦ୍ରମନ୍ତ୍ର ଜପ କଲେ।

Verse 43

गृहीत्वा नियमं तोयबिंदुं वर्षशतेऽग्निवत् । ततो वर्षशते याते जपतस्तस्य भारत

ଜଳର କେବଳ ଗୋଟିଏ ବିନ୍ଦୁ ଗ୍ରହଣ କରି ସେ କଠୋର ନିୟମ ଧାରଣ କଲେ। ଅଗ୍ନିସମ ତେଜରେ ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜପରତ ରହିଲେ, ହେ ଭାରତ।

Verse 44

कश्चित्तो यभृतं कुम्भं गृहीत्वा नर आव्रजत् । सतं प्रणम्य प्राहेदं कालभीतिं प्रहर्षतः

ତାପରେ ଜଳଭରା କୁମ୍ଭ ନେଇ ଜଣେ ପୁରୁଷ ସେଠାକୁ ଆସିଲା। ସେ ସତ୍ପୁରୁଷ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ହର୍ଷରେ କାଳଭୀତିଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲା।

Verse 45

अद्य ते नियमः पूर्णस्तोयमेतन्महामते । गृहाण सफलं मह्यं श्रमं कर्तुमिहार्हसि

ଆଜି ତୁମ ନିୟମ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ହେ ମହାମତେ; ଏହି ଜଳ ଗ୍ରହଣ କର। ଦୟାକରି ଏହା ନିଅ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ମୋର ପରିଶ୍ରମ ସଫଳ ହେବ।

Verse 46

कालभीतिरुवाच । को भवान्वर्णतो ब्रूहि किमाचारश्च तत्त्वतः । जन्माचारौ विदित्वा ते ग्रहीष्याम्यन्यथा न हि

କାଳଭୀତି କହିଲେ—ତୁମେ କିଏ? ନିଜ ବର୍ଣ୍ଣ କୁହ, ଏବଂ ସତ୍ୟତଃ ତୁମ ଆଚାର କ’ଣ? ତୁମ ଜନ୍ମ ଓ ଆଚାର ଜାଣିଲା ପରେ ମାତ୍ର ମୁଁ ଏହା ଗ୍ରହଣ କରିବି; ନହେଲେ ନୁହେଁ।

Verse 47

नर उवाच । न जाने पितरौ स्वीयौ नष्टौ वा सर्वथा न हि । एवमेवापि पश्यामि सर्वदाऽहं स एव च

ସେ ନର କହିଲା—ମୁଁ ମୋର ନିଜ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଜାଣେନି; ସେମାନେ ସର୍ବଥା ନଷ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି କି ନୁହେଁ ତାହା ମଧ୍ୟ ଜାଣେନି। ମୁଁ ସଦା ଏହିପରି ଦେଖେ—ମୁଁ ଯେମିତି ଅଛି ସେମିତି ଅଛି, ସେ ମଧ୍ୟ ସେମିତି।

Verse 48

आचारैश्चापि धर्मैश्च न कार्यं मम किंचन । तस्माद्वक्ष्यामि नाप्येतन्न चाप्यस्मि समाचरे

ଆଚାର ଓ ଧର୍ମକର୍ମ ସହିତ ମୋର କିଛି କାମ ନାହିଁ। ତେଣୁ ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ କହୁଛି—ଏହି ଯୋଗ୍ୟତା ମୋର ନାହିଁ, ନାହିଁ ମୁଁ ସମ୍ୟକ୍ ଆଚରଣ କରେ।

Verse 49

कालभीतिरुवाच । यद्येवं नोदकं तुभ्यं ग्रहीष्याम्यस्मि कर्हिचित् । श्रृणुष्वात्र वचो यन्मे गुरुराह श्रुतीरितम्

କାଳଭୀତି କହିଲା—ଯଦି ଏମିତି, ତେବେ ମୁଁ ତୁମଠାରୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଜଳ ଗ୍ରହଣ କରିବି ନାହିଁ। ଏଠାରେ ମୋ କଥା ଶୁଣ—ଶ୍ରୁତିରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ଯାହା ମୋ ଗୁରୁ ମୋତେ ଶିଖାଇଥିଲେ।

Verse 50

न ज्ञायते कुलं यस्य बीजशुद्धिं विना ततः । तस्य खादन्पिबन्वापि साधुः सीदति तत्क्षणात्

ବୀଜଶୁଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚିତ କରିବା ବିନା ଯାହାର କୁଳ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ, ତାହାର ଅନ୍ନ କିମ୍ବା ଜଳ ଖାଇବା-ପିଇବାରେ ସାଧୁ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ସେହି କ୍ଷଣେ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ପଡ଼େ।

Verse 51

यश्च रुद्रं न जानाति रुद्रभक्तश्च यो नहि । अन्नोदकं तस्य भुञ्जन्पातकी स्यान्न संशयः

ଯେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଜାଣେ ନାହିଁ ଏବଂ ରୁଦ୍ରଭକ୍ତ ନୁହେଁ, ତାହାର ଅନ୍ନ ଓ ଜଳ ଭୋଗ କରୁଥିବା ଲୋକ ନିଶ୍ଚୟ ପାପୀ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 52

अज्ञात्वा यः शिवं भुक्ते कथ्यते सोऽत्र ब्रह्महा । मार्ष्टि च ब्रह्महान्नादे तस्मात्तस्य न भक्षयेत्

ଯେ ଶିବଙ୍କୁ ଅଜାଣି ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରେ, ସେ ଏଠାରେ ‘ବ୍ରହ୍ମହା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମହାର ଅନ୍ନ ଖାଇଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ କଳୁଷିତ ହୁଏ; ତେଣୁ ତାହାର ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 53

गंगोदकुम्भः स्याद्यद्वत्तन्मध्ये मद्य बिंदुना । अशिवज्ञस्य यो भुंक्ते शिवज्ञोऽपि तथैव सः

ଯେପରି ଗଙ୍ଗାଜଳର କୁମ୍ଭ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମଦ୍ୟବିନ୍ଦୁ ପଡିଲେ ତାହା ଦୂଷିତ ହୁଏ, ସେପରି ଶିବକୁ ନ ଜାଣୁଥିବା ଲୋକର ଅନ୍ନ ଯେ ଭୋଜନ କରେ, ସେ ଶିବଜ୍ଞ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ପରି ହୋଇଯାଏ।

Verse 54

हीनवर्णश्च यः स्याद्धि शिवभक्तोऽपि नैव सः । प्रतिगृह्यौ गुणौ तस्माद्विलोक्यौ द्वौ प्रतिग्रहे

ଯେ ହୀନ ଆଚରଣ/ସ୍ଥିତିର, ସେ ଶିବଭକ୍ତ ବୋଲି କହିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତ ଶିବଭକ୍ତ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ପ୍ରତିଗ୍ରହ (ଦାନ/ଆତିଥ୍ୟ ଗ୍ରହଣ) କରିବାବେଳେ ଦୁଇଟି ଗୁଣ ଭଲଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ।

Verse 55

नर उवाच । एतेन तव वाक्येन हास्यं संजायते मम । अहो मुग्धोऽसि मिथ्या त्वमपस्मारी जडोऽपि च

ନର କହିଲା—ତୋର ଏହି କଥାରେ ମୋତେ ହସ ଆସୁଛି। ଅହୋ, ତୁ ମୋହିତ; ତୁ ମିଥ୍ୟା କହୁଛୁ—ତୁ ଅପସ୍ମାରରୋଗୀ ଓ ଜଡ ମଧ୍ୟ।

Verse 56

सदा सर्वेषु भूतेषु शिवो वसति नित्यशः । साध्वसाधु ततो वाक्यं नैव निन्दा शिवस्य सा

ଶିବ ସଦା ନିତ୍ୟ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସନ୍ତି। ତେଣୁ ଭଲ-ମନ୍ଦ ବିଷୟରେ କହାଯାଇଥିବା କଥା ପ୍ରକୃତରେ ଶିବନିନ୍ଦା ନୁହେଁ।

Verse 57

आत्मनश्च परस्यापि यः करोत्यंतरो हरम् । तस्य भिन्नदृशो मृत्युर्विदधे भयमुल्बणम्

ଯେ ନିଜ ଓ ପର ମଧ୍ୟରେ ହର (ଶିବ) ବିଷୟରେ ଭେଦ କରେ, ସେହି ଭିନ୍ନଦୃଷ୍ଟିବାନଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଭୟଙ୍କର ଭୟ ଦେଇଥାଏ।

Verse 58

अथवा का हि पानीये भवेदशुचिता वद । मृत्तिकोद्भवकुम्भोऽयं पावकेनापि पाचितः

ନହେଲେ କୁହ—ଜଳରେ ଅଶୁଚିତା କିପରି ହେବ? ଏହି କୁମ୍ଭ ମୃତ୍ତିକାରୁ ଜନ୍ମିତ ଏବଂ ଅଗ୍ନିରେ ମଧ୍ୟ ପାକିଛି।

Verse 59

पूर्णश्च पयसा कस्मिन्नेषामसुचिता कुतः

ଯେତେବେଳେ ଏହା ଦୁଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତେବେ ଏମାନଙ୍କର ଅଶୁଚିତା କେଉଁଠୁ—କିପରି ହେବ?

Verse 60

अथ चेन्मम संसर्गादशुचित्वं च मीयते । तदस्यां संस्थितः पृथ्व्यामहंत्वं च कुतो वद

ଯଦି ମୋ ସଂସର୍ଗରୁ ଅଶୁଚିତ୍ୱ ହୁଏ ବୋଲି ଧରାଯାଏ, ତେବେ କୁହ—ଏହି ପୃଥିବୀରେ ନିଷ୍ଠିତ ଜନଙ୍କୁ ‘ଅହଂଭାବ’ କେଉଁଠୁ ଆସିବ?

Verse 61

कुतः पृथिव्यां चरसि खे त्वं नैव चरस्युत । एवं विचार्यमाणे ते भाषितं मुग्धवद्भवेत्

ତୁମେ ପୃଥିବୀରେ ଚାଲୁଛ, କିନ୍ତୁ ଆକାଶରେ ଚାଲୁନାହ—ଏ କିପରି? ଏଭଳି ବିଚାର କଲେ ତୁମ କଥା ମୁଗ୍ଧ ଲୋକର ବାକ୍ୟ ପରି ଲାଗିବ।

Verse 62

कालभीतिरुवाच । सर्वभूतेषु चेदेवं शिव एवेति चोच्यते । नास्तिकां मृत्तिका कस्माद्भक्षयंति नभस्यके

କାଳଭୀତି କହିଲେ—ଯଦି ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ଶିବ ଏକମାତ୍ର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତେବେ ନଭସ୍ୟ (ଭାଦ୍ରପଦ) ମାସରେ ମୃତ୍ତିକା କାହିଁକି ନାସ୍ତିକକୁ ‘ଭକ୍ଷ’ କରେ ଭଳି ପୀଡ଼ା ଦିଏ?

Verse 63

शुद्ध्यर्थं तेन विश्वस्य स्थापिता संस्थितिर्यथा । फलेन पालिता सा च नान्यथा तां श्रृणुष्व च

ଶୁଦ୍ଧିର ନିମିତ୍ତେ ସେ ବିଶ୍ୱର ଯଥାବିଧି ସ୍ଥିତି-ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥାପନ କଲେ; ଏହା ଫଳଦ୍ୱାରା (କର୍ମଫଳଦ୍ୱାରା) ହିଁ ପାଳିତ ହୁଏ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ—ଏହା ଶୁଣ।

Verse 64

ससर्जेति पुरा धाता रूपात्मकमिदं जगत् । तच्च नामप्रपञ्चेन बद्धं दाम्ना च गौर्यथा

ପୁରାତନକାଳରେ ଧାତା ଏହି ଜଗତକୁ ରୂପମୟ କରି ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏବଂ ଏହା ନାମପ୍ରପଞ୍ଚର ଦାମ୍ନାରେ ଗୋବାଛା ପରି ବନ୍ଧା ଅଛି।

Verse 65

स च नामप्रपञ्चस्तु चतुर्द्धा भिद्यते किल । ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम्

ଏହି ନାମପ୍ରପଞ୍ଚ ନିଶ୍ଚୟ ଚାରିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ—ଧ୍ୱନି, ବର୍ଣ୍ଣ, ପଦ ଓ ବାକ୍ୟ; ଏହି ଚାରିଟି ହେଉଛି ତାହାର ଆଶ୍ରୟ।

Verse 66

तत्र ध्वनिर्नादमयो वर्णाश्चाकारपूर्वकाः । पदं शा वमि ति प्रोक्तं वाक्यं चेति शिवं भजेत्

ସେଠାରେ ଧ୍ୱନି ନାଦମୟ; ବର୍ଣ୍ଣମାନେ ‘ଅ’କାରରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଅନ୍ତି। ‘ଶା–ବ–ମି’ ବୋଲି ପଦ କୁହାଯାଇଛି, ବାକ୍ୟ ମଧ୍ୟ—ଏଭଳି ଜାଣି ଶିବଙ୍କୁ ଭଜନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 67

तच्चापि वाक्यं त्रिविधं भवेदिति श्रुतेर्मतम् । प्रभुसम्मतमेकं च सुहृत्संमतमेव च

ଶ୍ରୁତିମତେ ସେହି ବାକ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିବିଧ—ଏକ ପ୍ରଭୁ/ସ୍ୱାମୀ-ସମ୍ମତ, ଅନ୍ୟଟି ସୁହୃଦ୍ (ହିତେଷୀ ମିତ୍ର) ସମ୍ମତ।

Verse 68

कांतासंमतमेवापि वाक्यं हि त्रिविधं विदुः । प्रभुः स्वामी यथा भृत्यमादिशत्येतदाचर

କାନ୍ତା (ପ୍ରିୟା) ସମ୍ମତ ବାକ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ—ଏପରି ଭାବେ ବାକ୍ୟକୁ ତ୍ରିବିଧ ଜାଣନ୍ତି। ଯେପରି ସ୍ୱାମୀ ଭୃତ୍ୟକୁ ‘ଏହା କର’ ବୋଲି ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି, ସେପରି ଏହା ପ୍ରଭୁ-ସମ୍ମତ ବାକ୍ୟ।

Verse 69

तथा श्रुतिस्मृती चोभे प्राहतुः प्रभुसंमतम् । इतिहासपुराणादि सुहृत्संमतमुच्यते

ସେହିପରି ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତି—ଉଭୟ—‘ପ୍ରଭୁ-ସମ୍ମତ’ ବଚନକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଇତିହାସ, ପୁରାଣ ଆଦି ‘ସୁହୃଦ୍-ସମ୍ମତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 70

सुहृद्वत्प्रतिबोध्यैनं प्रवर्तयति तत्त्वतः । काव्यालापादिकं यच्च कांतासंमतमुच्यते

ସତ୍ୟ ସୁହୃଦ୍ ପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ ତାକୁ ତତ୍ତ୍ୱମାର୍ଗରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ କରାଯାଉ। କାବ୍ୟ-ଆଲାପ ଆଦି ଯାହା କିଛି, ତାହା (କାନ୍ତା/ପ୍ରିୟା) ସମ୍ମତ ହେଲେ ‘କାନ୍ତା-ସମ୍ମତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 71

प्रभुवाक्यं स्मृतं यच्च सबाह्याभ्यंतरं शुचि । सुहृद्वाक्यं तथा शौचं पालयेत्स्वर्गकांक्षया

ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ବଚନ ସ୍ମରଣ କରି ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର—ଉଭୟ ଶୁଚିତା ରକ୍ଷା କର। ସେପରି ସୁହୃଦ୍‌ର ବଚନ ପାଳନ କରି, ସ୍ୱର୍ଗକାମନାରେ ଶୌଚକୁ ରକ୍ଷା କର।

Verse 72

तदेतत्पालनीयं स्याद्भूमिजानां श्रुतिर्वदेत् । त्वया नास्तिक्यवाक्येन चेदेतदभिधीयते

ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ପାଳନୀୟ—ବୋଲି ଭୂମିଜନଙ୍କ ପରମ୍ପରାଗତ ଶ୍ରୁତି କହେ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଯଦି ନାସ୍ତିକ୍ୟବାକ୍ୟରେ ଏହା କହ, ତେବେ ସେହି ଭାବେ ଏହା ଗ୍ରାହ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 73

एतेन श्रुतिशास्त्राणि पुराणं च वृतैव किम् । अग्रे सप्तर्षिपूर्वा ये ब्राह्मणाः क्षत्रिया भवन्

ଯଦି ଏହିପରି, ତେବେ ବେଦ-ଶ୍ରୁତି, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପୁରାଣର ଆବଶ୍ୟକତା କ’ଣ? ପ୍ରାଚୀନକାଳେ ସପ୍ତର୍ଷିମାନଙ୍କ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଥିଲେ, ସେମାନେ ପରେ କର୍ମଭୂମିକାରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ହୋଇଥିଲେ।

Verse 74

मुग्धाः सर्वेऽभवन्दक्षा ये हि वेदं गता ह्यनु । तथा वेदांतवचनं सत्त्वस्था ह्यूर्ध्वगामिनः

ଯେମାନେ ବେଦକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପୂର୍ବେ ମୁଗ୍ଧ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦକ୍ଷ ଓ ପରିଷ୍କୃତ ହେଲେ। ତେଣୁ ବେଦାନ୍ତବଚନ—ସତ୍ତ୍ୱରେ ସ୍ଥିତ ଲୋକମାନେ ହିଁ ନିଶ୍ଚୟ ଊର୍ଧ୍ୱଗାମୀ।

Verse 75

तिष्ठंति राजसा मध्ये ह्यधो गच्छंति तामसाः । सत्त्वाहारैः सत्त्ववृत्त्या स्वर्गगामी भवेत्ततः

ରଜୋଗୁଣପ୍ରେରିତ ଲୋକେ ମଧ୍ୟସ୍ଥିତିରେ ରହନ୍ତି, ତମୋଗୁଣାଧୀନ ଲୋକେ ଅଧୋଗତିକୁ ଯାଆନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଆହାର ଓ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବୃତ୍ତିରେ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗଗାମୀ ହୁଏ।

Verse 76

न चैतदप्य सूयामो यद्भूतेषु शिवो न हि । अस्त्येव सर्वभूतेषु श्रृण्वत्राप्युपमानकम्

ଏଥିରେ ଆମେ ଅସୂୟା କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କାରଣ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶିବ ନାହାନ୍ତି—ଏମିତି ନୁହେଁ। ସେ ନିଶ୍ଚୟ ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ଅଛନ୍ତି—ଏଠାରେ ଏକ ଉପମା ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।

Verse 77

यथा सुवर्णजातानि भूषणानि बहूनि च । कानिचिच्छ्रद्धरूपाणि हीनरूपाणि कानिचित्

ଯେପରି ସୁବର୍ଣ୍ଣରୁ ଅନେକ ଭୂଷଣ ତିଆରି ହୁଏ—କେତେକ ଉତ୍ତମ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାମୟ ରୂପର, ଆଉ କେତେକ ରୂପରେ ହୀନ।

Verse 78

स्वर्णं सर्वेषु चास्त्येव तथैव स सदाशिवः । हीनरूपं शोधितं सच्छुद्धिमेति न चैकताम्

ସମସ୍ତ ଭୂଷଣରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ନିଶ୍ଚୟ ଅଛି; ସେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ସେ ସଦାଶିବ ବିଦ୍ୟମାନ। ହୀନ ରୂପ ଶୋଧିତ ହେଲେ ସତ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ପାଏ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ଏକରୂପ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 79

तथेदं शोधितं देहं शुद्धं दिवि व्रजेत्स्फुटम् । तस्मात्सर्वात्मना हीनान्न ग्राह्यं बत धीमता

ସେପରି ଏହି ଦେହ ଶୋଧିତ ହୋଇ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଯାଏ। ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସର୍ବଥା ହୀନକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 80

चेदिदं शोधयेद्देहं नैव ग्राह्यं समंततः । सर्वतो यः प्रति ग्राही निहाराहारयोर्न च

ଏହି ଦେହ ଶୋଧିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ସମସ୍ତ ବ୍ୟବହାରରେ ଗ୍ରାହ୍ୟ ନୁହେଁ; କାରଣ ଯେ ସବୁଠାରୁ ଅବିବେକରେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ନ ଆଚାରରେ ଶୁଦ୍ଧ, ନ ଆହାରରେ।

Verse 81

शुचिः स्यादल्पदिवसात्पाषाणोऽसौ भवेत्स्फुटम् । तस्मात्सर्वात्मना नैव ग्रहीष्येहं जलं स्फुटम्

ସେ କିଛି ଦିନରେ ‘ଶୁଚି’ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ପାଷାଣସଦୃଶ ସ୍ୱଭାବ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ରହିଯିବ। ତେଣୁ ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଏଠାରେ ଏହି ଜଳ କେବେ ଗ୍ରହଣ କରିବି ନାହିଁ।

Verse 82

साधुवाप्यथवाऽसाधु प्रमाणं नः श्रुतिः परा । एवमुक्ते स च नरः प्रहसन्दक्षिणेन च

ତାହା ସାଧୁ ହେଉ କି ଅସାଧୁ, ଆମ ପାଇଁ ପରମ ପ୍ରମାଣ ଶ୍ରୁତି ହିଁ। ଏହି କଥା କୁହାଯିବା ସହିତ ସେ ନର ହସିଲା ଏବଂ ଡାହାଣ ହାତରେ ମଧ୍ୟ ସଙ୍କେତ କଲା।

Verse 83

अंगुष्ठेन लिखन्भूमिं चक्रे गर्तं महोत्तमम् । तत्र चिक्षेप तत्तोयं तेन गर्तः स्म पूरितः

ଅଙ୍ଗୁଠାରେ ଭୂମିକୁ ଖୋଚି ସେ ଏକ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ଗର୍ତ୍ତ କଲା। ସେଠାରେ ସେଇ ଜଳ ନିକ୍ଷେପ କରିବା ସହିତ ଗର୍ତ୍ତଟି ଜଳରେ ପୂରିଗଲା।

Verse 84

अत्यरिच्यत तोयं च चक्रे पादेन संलिखन् । चक्रे सरः पूरितं चाप्यतिरिक्तजलेन तत्

ଜଳ ଅତ୍ୟଧିକ ହୋଇ ଉପଚିଗଲା; ତେବେ ସେ ପାଦରେ ଖୋଚି ଏକ ସରୋବର କଲା। ସେ ସରୋବର ମଧ୍ୟ ଅତିରିକ୍ତ ଜଳରେ ପୂରିଗଲା।

Verse 85

तदद्भुतं महद्दृष्ट्वा नैव विप्रो विसिष्मिये । यतो बहुविधं चित्रं भवेद्भूताद्युपासिषु

ସେଇ ମହା ଅଦ୍ଭୁତ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିଛିମାତ୍ରେ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଲେ ନାହିଁ; କାରଣ ଭୂତାଦିଙ୍କୁ ଉପାସନା କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାନାପ୍ରକାର ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିପାରେ।

Verse 86

तच्चित्रेण न जह्याच्च श्रुतिमार्गं सनातनम्

ଏପରି ବିଚିତ୍ର ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୁତି ଶିଖାଇଥିବା ସନାତନ ମାର୍ଗକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 87

नर उवाच । अतिमूर्खोसि विप्रत्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे । किं न श्रुतस्त्वया श्लोकः पुराविद्भिरुदीरितः । कूपोन्यस्य घटोऽन्यस्य रज्जुरन्यस्य भारत

ମଣିଷଟି କହିଲା—ତୁମେ ଅତିମୂର୍ଖ, ତଥାପି ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଓ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟର କଥା କହୁଛ। ପୁରାତନ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଉଚ୍ଚାରିତ ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣିନାହ କି—‘କୂପ ଜଣେର, ଘଟ ଅନ୍ୟଜଣେର, ରଜ୍ଜୁ ଆଉ ଜଣେର, ହେ ଭାରତ’॥

Verse 88

पायंत्यन्ये पिबंत्यन्ये सर्वे ते समभागिनः । तज्जलं मम कस्मात्त्वं धर्मज्ञो न पिबस्यसि

କେହି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପିଆନ୍ତି, କେହି ନିଜେ ପିଆନ୍ତି—ତଥାପି ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସମଭାଗୀ। ସେ ଜଳ ମୋର; ତେବେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ତୁମେ କାହିଁକି ପିଉନାହ?‍

Verse 89

नारद उवाच । ततो विममृशे श्लोको बहुधा समभागिनाम् । अनिश्चयाद्विचार्यासौ घटाद्यैः समभागिता

ନାରଦ କହିଲେ—ତାପରେ ସେ ‘ସମଭାଗୀ’ ବିଷୟକ ସେଇ ଶ୍ଲୋକକୁ ନାନା ପ୍ରକାରେ ଚିନ୍ତନ କଲା। ନିଶ୍ଚୟ ନ ହେବାରୁ, ଘଟ ଆଦି ଉପାୟରେ ମଧ୍ୟ ସମଭାଗିତା ହୁଏ କି ନାହିଁ ବିଚାର କଲା।

Verse 90

बहुपोतद्रव्यक्षेपः सर्वैः सा समभागिता । एवं कर्तुः फलैः सर्वैः समं स्याच्च पुनःपुनः

ଯଦି ଅନେକ ନୌକାଭରି ଦ୍ରବ୍ୟ ସମସ୍ତେ ଯୋଗାଇ ଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ସେ କାର୍ଯ୍ୟର ପୁଣ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କର ସମଭାଗ ହୁଏ। ଏଭଳି କର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଫଳ ମଧ୍ୟ ପୁନଃପୁନଃ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବେ ମିଳେ।

Verse 91

यः शुचिश्च शिवं ध्यायन्प्रासादकूपकर्तरि । जलप्रतिग्रहाभावात्पिबतोऽस्य समं फलम्

ଯେ ଶୁଚିଚିତ୍ତ ହୋଇ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ପ୍ରାସାଦ ଓ କୂପ ନିର୍ମାତାଙ୍କ କୂପର ଜଳ ପିଏ—ଜଳରେ ‘ପ୍ରତିଗ୍ରହ’ (ଦାନ-ଗ୍ରହଣ) ନ ଥିବାରୁ—ସେ ନିର୍ମାତାଙ୍କ ସମାନ ଫଳ ପାଏ।

Verse 92

इति निश्चित्य प्रोवाच कालभीतिर्नरं च तम् । सत्यमेत्किं तु कुंभपयसा गर्तपूरणे

ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି କାଳଭୀତି ସେ ନରକୁ କହିଲେ—“ଏହା ସତ୍ୟ; କିନ୍ତୁ କେବଳ ଗୋଟିଏ କୁମ୍ଭ ଜଳରେ ଗର୍ତ୍ତ କିପରି ପୂରିବ?”

Verse 93

दृष्ट्वा प्रत्यक्षतो मादृक्कथं पिबति भो वद । साधु वाप्यथवाऽसाधु न पिबेयं कथंचन

“ଆଖି ସାମ୍ନାରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ମୋ ପରି ଲୋକ କିପରି ପିଇବ? କହ। ଭଲ ହେଉ କି ମନ୍ଦ, ମୁଁ କେହିପରି ମଧ୍ୟ ପିଇବି ନାହିଁ।”

Verse 94

एवं विनिश्चयं दृष्ट्वास्य स्थिरं कुरुनंदन । पुरुषोऽसौ प्रहस्यैव क्षणादंतर्दधे ततः

ତାହାର ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଦେଖି, ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ, ସେ ପୁରୁଷ ହସି ଉଠିଲା ଏବଂ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ସେଠାରୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲା।

Verse 95

कालभीतिश्च परमं विस्मयं समुपागतः । वृत्तांतः कोयमित्येव चिंतयामास भूयसा

କାଳଭୀତି ଗଭୀର ବିସ୍ମୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ ଏବଂ ବହୁତ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ଏହା କି ଘଟଣା? ଏହା କଣ?”

Verse 96

ततश्चिंतयतस्तस्य बिल्वाधस्तात्सुशोभनम् । उच्छ्रितं सुमहालिंगं पृथिव्या द्योतयद्दिशः

ସେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ ବିଲ୍ୱବୃକ୍ଷ ତଳେ ଅତି ସୁଶୋଭନ, ଉଚ୍ଚ ମହାଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକଟ ହେଲା, ଯାହା ପୃଥିବୀରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିଲା।

Verse 97

प्रादुर्भावे ततस्तस्य महालिंगस्य भारत । ननर्त खेप्सरोवृंदं गधर्वा ललितं जगुः

ସେଇ ମହାଲିଙ୍ଗର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବେ, ହେ ଭାରତ, ଆକାଶରେ ଅପ୍ସରାବୃନ୍ଦ ନୃତ୍ୟ କଲା ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧୁର ଗୀତ ଗାଇଲେ।

Verse 98

पारिजातमयीं पुष्पवृष्टिमिंद्रो मुमोच ह । जयेति देवा मुनयस्तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः

ଇନ୍ଦ୍ର ପାରିଜାତ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ଝରାଇଲେ; ଦେବ ଓ ମୁନିମାନେ ‘ଜୟ’ ବୋଲି ଘୋଷ କରି ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତବରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 99

तस्मिन्महति कौरव्य वर्तमाने महोत्सवे । कालभीतिः प्रमुदितः प्रणम्य स्तोत्रमैरयत्

ସେଇ ମହାମହୋତ୍ସବ ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ହେ କୌରବ୍ୟ, ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କାଳଭୀତି ପ୍ରଣାମ କରି ସ୍ତୋତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ଆରମ୍ଭ କଲା।

Verse 100

पापस्य कालं भवपंककालं कलाकलं कालमार्गस्य कालम् । देवं महाकालमहं प्रपद्ये श्रीकालकंठं भवकालरूपम्

ପାପର କାଳ, ଭବପଙ୍କର ନାଶକ, କଳାକଳ ନାଦସ୍ୱରୂପ, କାଳମାର୍ଗର ମଧ୍ୟ କାଳ—ସେଇ ଦେବ ମହାକାଳ, ଶ୍ରୀ କାଳକଣ୍ଠ, ଭବଚକ୍ରାନ୍ତକ କାଳରୂପ, ମୁଁ ତୁମ ଶରଣ ଗ୍ରହଣ କରେ।

Verse 101

ईशानवक्त्रं प्रणमामि त्वाहं स्तौति श्रुतिः सर्वविद्येश्वरस्त्वम् । भूतेश्वरस्त्वं प्रपितामहस्त्वं तस्मै नमस्तेस्तु महेश्वराय

ମୁଁ ତୁମ ଈଶାନ-ବକ୍ତ୍ରକୁ ପ୍ରଣାମ କରେ। ଶ୍ରୁତି—ବେଦ ନିଜେ ତୁମକୁ ସ୍ତୁତି କରେ; ତୁମେ ସର୍ବବିଦ୍ୟାର ଈଶ୍ୱର, ଭୂତେଶ୍ୱର, ଆଦ୍ୟ ପିତାମହ। ତେଣୁ ହେ ମହେଶ୍ୱର, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 102

यं स्तौति वेदस्तमहं प्रपद्ये तत्पुरुषसंज्ञं शरणं द्वितीयम् । त्वां विद्महे तच् नस्त्वं प्रदेहि श्रीरुद्र देवेश नमोनमस्ते

ଯାହାଙ୍କୁ ବେଦ ସ୍ତୁତି କରେ, ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶରଣକୁ ମୁଁ ଯାଉଛି—‘ତତ୍ପୁରୁଷ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଦ୍ୱିତୀୟ ଆଶ୍ରୟ। ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ଜାଣୁ; ସେଇ କୃପା ଆମକୁ ଦିଅନ୍ତୁ। ହେ ଶ୍ରୀରୁଦ୍ର ଦେବେଶ, ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।

Verse 103

अघोरवक्त्रं त्रितयं प्रपद्ये अथर्वजुष्टं तव रूपकाणि । अघोरघोराणि च घोरघोराण्यहं सदानौमि भूतानि तुभ्यम्

ଆପଣଙ୍କ ତୃତୀୟ ମୁଖ ‘ଅଘୋର’ର ମୁଁ ଶରଣ ନେଉଛି; ଅଥର୍ବ ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରିୟ ଆପଣଙ୍କ ଏହି ରୂପଗୁଡ଼ିକ। ସେଗୁଡ଼ିକ ସୌମ୍ୟ ହେଉ କି ଭୟଙ୍କର, ଆପଣଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଚଳିଥିବା ସମସ୍ତ ଭୂତ-ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ମୁଁ ସଦା ପ୍ରଣାମ କରେ।

Verse 104

चतुर्थवक्त्रं च सदा प्रपद्ये सद्योभिजाताय नमोनमस्ते । भवेभवेनादिभवो भवस्व भवोद्भवो मां शिव तत्रतत्र

ମୁଁ ସଦା ଆପଣଙ୍କ ଚତୁର୍ଥ ମୁଖ ‘ସଦ୍ୟୋଜାତ’ର ଶରଣ ନେଉଛି; ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର। ଜନ୍ମେ ଜନ୍ମେ ଆପଣ ମୋର ଆଦିକାରଣ ହୁଅନ୍ତୁ; ହେ ଶିବ, ଭବକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଉଦ୍ଭୂତ, ସେଠା-ସେଠାରେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରି ନେତୃତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତୁ।

Verse 105

नमोस्तु ते वामदेवाय ज्येष्ठरुद्राय कालाय कलाविकारिणे । बलंकरायापि बलप्रमाथिने भूतानि हंत्रे च मनोन्मनाय

ବାମଦେବ ରୂପେ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ-ରୁଦ୍ର ରୂପେ, କାଳ ରୂପେ—କଳାମାନଙ୍କୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରୁଥିବା ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ବଳଦାତା ଓ ସମସ୍ତ ବଳକୁ ଦମନ କରୁଥିବା, ଦୁଷ୍ଟ ଭୂତମାନଙ୍କ ସଂହାରକ, ଏବଂ ମନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ‘ମନୋନ୍ମନା’ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।

Verse 106

त्रियंबकं त्वां च यजामहे वयं सुपुण्यगंधैः शिवपुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकं पक्वमिवोग्रबंधनाद्रक्षस्व मां त्र्यंबक मृत्युमार्गात्

ଆମେ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅତି ପୁଣ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧଦ୍ରବ୍ୟରେ ପୂଜା କରୁଛୁ—ଯିଏ ଶିବମୟ କଲ୍ୟାଣ ଓ ପୁଷ୍ଟି ବଢ଼ାନ୍ତି। ପକ୍କ ଉର୍ବାରୁକ (କାକୁଡ଼ି) କଠୋର ବନ୍ଧନରୁ ଯେପରି ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ହେ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ, ମୋତେ ମୃତ୍ୟୁ-ମାର୍ଗରୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।

Verse 107

षडक्षरं मंत्रवरं तवेश जपंति ये मुनयो वीतरागाः । तेषां प्रसन्नोऽसि जपामहेतं त्वोंकारपूर्वं च नमः शिवाय

ହେ ଈଶ! ବୀତରାଗ ମୁନିମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଷଡକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ଜପନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ। ଆମେ ମଧ୍ୟ ସେହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଓଁକାରପୂର୍ବକ ‘ନମଃ ଶିବାୟ’ ଭାବେ ଜପୁଛୁ।

Verse 108

एवं स्तुतो महादेवो लिंगान्निःसृत्य भारत । त्रिजगद्द्योतयन्मभासा प्रत्यक्षः प्राह च द्विजम्

ହେ ଭାରତ! ଏଭଳି ସ୍ତୁତି ହେଲେ ମହାଦେବ ଲିଙ୍ଗରୁ ନିଷ୍କ୍ରମଣ କରି, ନିଜ ମହାପ୍ରଭାରେ ତ୍ରିଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୋଇ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 109

यत्त्वयात्र महातीर्थे भृशमाराधितो द्विज । तेनाति तुष्टस्ते वत्स नेशः कालः कथंचन

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଏହି ମହାତୀର୍ଥରେ ତୁମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତିରେ ମୋତେ ଆରାଧନା କରିଛ; ତେଣୁ, ବତ୍ସ, ମୁଁ ତୁମପ୍ରତି ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ। ଏବେ କେବେ ମଧ୍ୟ କାଳ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ତୁମ ଉପରେ ଅଧିକାର କରିପାରିବ ନାହିଁ।

Verse 110

अहं च नररूपी यो दृष्ट्वा ते धर्मसंस्थितिम् । धन्यस्तद्धर्ममार्गोऽयं पाल्यते यद्भवद्विधैः

ମୁଁ ମଧ୍ୟ—ମାନବରୂପରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ତୁମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଦେଖି କହୁଛି: ଧନ୍ୟ ଏହି ଧର୍ମମାର୍ଗ, କାରଣ ତୁମ ପରି ସଜ୍ଜନମାନେ ଏହାକୁ ପାଳନ କରି ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।

Verse 111

सर्वतीर्थोदकैर्गरतः पूरितो मे सरस्तथा । जलमेतन्महापुण्यं त्वदर्थं मे समाहृतम्

ମୋ ସରୋବର ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରୁ ଆଣିଥିବା ଜଳରେ ପୂରିତ ହୋଇଛି। ଏହି ଜଳ ମହାପୁଣ୍ୟମୟ; ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ ଏହା ସଂଗ୍ରହ କରିଛି।

Verse 112

सप्तमंत्ररहस्यं च यत्कृतं स्तवनं मम । अनेन पठ्यमानेन सप्तमंत्रफलं भवेत्

ସପ୍ତ ମନ୍ତ୍ରର ଗୁହ୍ୟ ରହସ୍ୟ ମୋର ଏହି ସ୍ତବନରେ ନିବଦ୍ଧ। ଏହା ପାଠ କଲେ ସପ୍ତମନ୍ତ୍ର-ସାଧନାର ଫଳ ମିଳେ।

Verse 113

अभीष्टं च वरं मत्तो वृणीष्व मनसेप्सितम् । त्वयातितोषितो ह्यस्मिनादेयं विद्यते तव

ମୋଠାରୁ ତୁମ ମନକୁ ଇଚ୍ଛିତ ଅଭୀଷ୍ଟ ବର ବାଛ। ତୁମେ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଛ; ଏଠାରେ ତୁମ ପାଇଁ କିଛି ମଧ୍ୟ ଅବରୋଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 114

कालभीतिरुवाच । धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यत्त्वं तुष्टोऽसि शंकर । त्वत्तोषात्सफला धर्माः श्रमायैवान्यतामताः

କାଳଭୀତି କହିଲେ—ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମୁଁ ଅନୁଗୃହୀତ, ହେ ଶଙ୍କର, କାରଣ ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ। ଆପଣଙ୍କ ତୁଷ୍ଟିରେ ଧର୍ମକର୍ମ ଫଳଦାୟୀ; ନହେଲେ ସେଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଶ୍ରମମାତ୍ର।

Verse 115

यदि तुष्टोऽसि सांनिद्यं लिंगेऽत्र क्रियतां सदा । अक्षयं तत्कृतं चास्तु यल्लिंगे क्रियतेऽत्र च

ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ଏହି ଲିଙ୍ଗରେ ଆପଣଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ସଦା ସ୍ଥାପିତ ହେଉ। ଏହି ଲିଙ୍ଗ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଯାହା କରାଯିବ, ସେ ସବୁ ଅକ୍ଷୟ ଫଳଦାୟୀ ହେଉ।

Verse 116

जपतो यत्फलं देवपंचमंत्रायुतेन च । तत्फलं जायतां नणामस्य लिंगस्य दर्शने

ଦେବ ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରକୁ ଦଶହଜାର ଥର ଜପ କଲେ ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ସେଇ ଫଳ ଏହି ଲିଙ୍ଗର ଦର୍ଶନ ଓ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ନମସ୍କାରମାତ୍ରରେ ମିଳୁ।

Verse 117

कालमार्गादहं यस्मान्मोचितोऽहं महेश्वर । महाकालमिति ख्यातं लिंगं तस्माद्भवत्विदम्

ହେ ମହେଶ୍ୱର! ମୁଁ କାଳମାର୍ଗ (ମୃତ୍ୟୁପଥ)ରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛି; ତେଣୁ ଏହି ଲିଙ୍ଗ ‘ମହାକାଳ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଉ।

Verse 118

अस्मिंश्च कूपे यो मर्त्यः स्नात्वा तर्पयते पितॄन् । सर्वतीर्थफलं चास्तु पितॄणामक्षया गतिः

ଏହି କୂପରେ ଯେ କେହି ମର୍ତ୍ୟ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରେ—ସେ ସର୍ବତୀର୍ଥଫଳ ପାଉ; ପିତୃମାନେ ଅକ୍ଷୟ ଗତି ପାଉନ୍ତୁ।

Verse 119

इति तस्यवचः श्रुत्वा प्रीतस्तं शंकरोऽब्रवीत् । स्वायंभुवं यत्र लिंगं तत्र नित्यं वसाम्यहम्

ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ପ୍ରୀତ ଶଙ୍କର କହିଲେ: ଯେଉଁଠି ସ୍ୱୟଂଭୂ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି, ସେଠି ମୁଁ ନିତ୍ୟ ବସେ।

Verse 120

स्वयंभुबाणरत्नोत्थदातुपाषाणलोहजम् । लिंगं क्रमेण फलदमंत्यात्पूर्वं दशोत्तरम्

ସ୍ୱୟଂଭୂ, ବାଣ-ନିର୍ମିତ, ରତ୍ନୋତ୍ପନ୍ନ, ଧାତୁ/ପାଷାଣ/ଲୋହଜ—ଏହି ଲିଙ୍ଗମାନେ କ୍ରମେ ଫଳ ଦିଅନ୍ତି; ଏବଂ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଲିଙ୍ଗ ପରବର୍ତ୍ତୀଠାରୁ ଦଶଗୁଣ ଅଧିକ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 121

आकाशे तारकालिंगं पाताले हाटकेश्वरम् । स्वायंभुवं धारपृष्ठे तदेतत्त्रितयं समम्

ଆକାଶରେ ତାରକା-ଲିଙ୍ଗ, ପାତାଳରେ ହାଟକେଶ୍ୱର, ଧାରାର ପୃଷ୍ଠଭାଗରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ (ଲିଙ୍ଗ)—ଏହି ତ୍ରୟ ପବିତ୍ରତା ଓ ପ୍ରଭାବରେ ସମାନ।

Verse 122

विशेषात्प्रार्थितं यच्च तच्च भविष्यति । अत्र पुष्पं फलं पूजा नैवेद्यं स्तवनक्रिया

ଏଠାରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ଯାହା ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ, ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଏଠାରେ ପୁଷ୍ପ-ଫଳ ଅର୍ପଣ, ପୂଜା, ନୈବେଦ୍ୟ ଓ ସ୍ତବନ-କ୍ରିୟା ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ।

Verse 123

दानं वान्यश्च यत्किंचिदक्षयं तद्भविष्यति । माघासितचतुर्दश्यां शिवयोगे च पुत्रक

ଦାନ ହେଉ କି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁଣ୍ୟକର୍ମ—ତାହାର ଫଳ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ; ବିଶେଷତଃ ମାଘମାସ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ, ଶିବଯୋଗ ଥିବାବେଳେ, ହେ ପୁତ୍ର।

Verse 124

लिंगाच्च पूर्वतः कूपेस्नात्वा यस्तर्पयेत्पितॄन् । सर्वतीर्थफलावाप्तिः पितॄणां चाक्षया गतिः

ଲିଙ୍ଗର ପୂର୍ବଦିଗର କୂପରେ ସ୍ନାନ କରି ଯେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଫଳ ପାଏ; ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଅକ୍ଷୟ ଗତି ମିଳେ।

Verse 125

तस्यां रात्रौ महाकालं यामेयामे प्रपूजयेत् । यः क्षिपेत्सर्वलिंगेषु स जागरफलं लभेत्

ସେଇ ରାତିରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯାମରେ ମହାକାଳଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଯେ ସମସ୍ତ ଲିଙ୍ଗରେ ଅର୍ପଣ କରେ, ସେ ଜାଗରଣର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ପାଏ।

Verse 126

जितेंद्रियश्च यो नित्यं मां लिंगेत्र प्रपूजयेत् । भुक्तिमुक्ती न दूरस्थे तस्य नित्यं द्विजोत्तम

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଯେ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ଭକ୍ତ ଏହି ଲିଙ୍ଗକ୍ଷେତ୍ରରେ ନିତ୍ୟ ମୋତେ ପୂଜା କରେ, ତାହା ପାଇଁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୂର ନୁହେଁ—ସେଗୁଡ଼ିକ ସଦା ସମୀପରେ ରହେ।

Verse 127

माघे चतुर्दश्यष्टम्यां सोमवारे च पर्वणि । स्नात्वा सरसि योऽभ्यर्च्य लिंगमेतच्छिवं व्रजेत्

ମାଘମାସରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ କିମ୍ବା ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ, ଏବଂ ପର୍ବଯୁକ୍ତ ସୋମବାର ଦିନ, ଯେ ଜଣେ ସରୋବରେ ସ୍ନାନ କରି ଏହି ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜେ, ସେ ଶିବଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 128

दानं तपो रुद्रजापः सर्वमक्षयमेव च । त्वं च नन्दी द्वितीयो मे प्रतीहारो भविष्यसि

ଦାନ, ତପ ଓ ରୁଦ୍ରନାମଜପ—ଏ ସବୁ ନିଶ୍ଚୟ ଅକ୍ଷୟ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ। ଏବଂ ହେ ନନ୍ଦୀ, ତୁମେ ମୋର ଦ୍ୱିତୀୟ ଦ୍ୱାରପାଳ ହେବ।

Verse 129

कालमार्गजयाद्वत्स महाकाला भिधश्चिरम् । करंधमोऽत्र राजर्षिरचिरादागमिष्यति

ବତ୍ସ, କାଳମାର୍ଗକୁ ଜୟ କରିଥିବାରୁ ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ‘ମହାକାଳ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାକୁ କରନ୍ଧମ ନାମକ ରାଜର୍ଷି ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଆସିବେ।

Verse 130

तस्य प्रोच्य भवान्धर्मांस्ततो मल्लोकमाव्रज । इत्युक्त्वा भगवान्रुद्रो लिंगमध्ये न्यलीयत

ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମମାର୍ଗ ଉପଦେଶ କରି ଭଗବାନ ରୁଦ୍ର କହିଲେ—“ତାପରେ ମୋ ଲୋକକୁ ଆସ।” ଏହିପରି କହି ପ୍ରଭୁ ରୁଦ୍ର ସେହି ଲିଙ୍ଗମଧ୍ୟରେ ଲୀନ ହେଲେ।

Verse 131

महाकालोऽपि मुदितस्तत्र तेपे महत्तपः

ମହାକାଳ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ମହାତପ କଲେ।

Verse 132

इति महाकालप्रादुर्भावः । नारद उवाच । अथ केनापि कालेन पार्थ राजा करंधमः । विशेषमिच्छुर्धर्मेषु श्रुत्वा तीर्थमहागुणान्

ଏହିପରି ମହାକାଳଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ହେଲା। ନାରଦ କହିଲେ—ଏକ ସମୟରେ ପାର୍ଥ ରାଜା କରନ୍ଧମ ଧର୍ମରେ ବିଶେଷ ଉତ୍କର୍ଷ ଇଚ୍ଛା କରି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମହାଗୁଣ ଶୁଣିଲେ।

Verse 133

महाकालचरित्रं च तत्रैव समुपाययौ । महीसागर तोयेऽसौ स्नात्वा लिंगान्यथार्चयत्

ସେ ମହାକାଳ-ଚରିତ୍ରରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ହିଁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଭୂମି-ସାଗରର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି ପରେ ଯଥାକ୍ରମେ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ।

Verse 134

महाकालमनुप्राप्य परमां प्रीतिमागतः । स पश्यन्सुमहालिंगं नातृप्यत जनेस्वरः

ମହାକାଳଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସେ ପରମ ପ୍ରୀତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ସେଇ ଅତିମହା ଲିଙ୍ଗକୁ ଦେଖିଦେଖି ଜନେଶ୍ୱର ତୃପ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ।

Verse 135

यथा दरिद्रः कृपणो निधिकुम्भमवाप्य च । सफलं जीवितं मेने महाकालं निरीक्ष्य सः

ଯେପରି ଦରିଦ୍ର ଓ କୃପଣ ମଣିଷ ଧନକୁମ୍ଭ ପାଇ ଜୀବନକୁ ସଫଳ ମନେ କରେ, ସେପରି ମହାକାଳଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରି ସେ ନିଜ ଜୀବନକୁ କୃତାର୍ଥ ମନେ କଲେ।

Verse 136

पंचमंत्रायुतजपफलं यस्येह दर्शनात् । ततः सपर्ययाक्ष्यर्च्य महत्यासौ प्रणम्य च

ଯାହାଙ୍କର ଏଠାରେ କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପଞ୍ଚମନ୍ତ୍ରର ଦଶହଜାର ଜପଫଳ ମିଳେ—ତାପରେ ସେ ଯଥାବିଧି ଉପଚାରସହ ପୂଜା କରି, ଭକ୍ତିରେ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି, ମହାଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 137

श्रुत्वा च लिंगप्रवरं महाकालमुपासदत् । ततो रुद्रवचः स्मृत्वा महाकालः स्मयन्निव

ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାକାଳଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି ସେ ଉପାସନା ପାଇଁ ନିକଟକୁ ଗଲା। ତାପରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ବଚନ ସ୍ମରି ମହାକାଳ ଯେନ ମନ୍ଦ ହସିଲେ।

Verse 138

प्रत्युद्गम्य नृपं पूजामर्घं च प्रत्यपादयत् । ततः कुशलप्रश्रादि कृत्वा शांतमुखं नृपः

ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କରିବାକୁ ଆଗକୁ ଯାଇ ସେ ପୂଜା ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ କଲେ। ପରେ କୁଶଳପ୍ରଶ୍ନ ଆଦି କରି ରାଜାଙ୍କ ମୁଖ ଶାନ୍ତ ହେଲା।

Verse 139

महाकालमुपामंत्र्य कथांते वाक्यमब्रवीत् । भगवन्संशयो मह्यं सदाऽयं परिवर्तते

କଥାର ଶେଷରେ ମହାକାଳଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ସେ କହିଲା—“ଭଗବନ୍, ମୋ ମନରେ ଏହି ସନ୍ଦେହ ସଦା ପୁନଃପୁନଃ ଫେରିଆସେ।”

Verse 140

यदिदं तर्पणंनाम पितॄणां क्रियते नृभिः । जलमध्ये जलं याति कथं तृप्यंति पूर्वजाः

ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ‘ତର୍ପଣ’ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଅର୍ପିତ ଜଳ ତ ଜଳରେ ମିଶିଯାଏ—ତେବେ ପୂର୍ବଜମାନେ କିପରି ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି?

Verse 141

एवं पिंडादिपूजा च सर्वमत्रैव दृश्यते । कथमेवं स्म मन्यामः पित्राद्यैरुपभुज्यते

ସେହିପରି ପିଣ୍ଡ ଆଦି ପୂଜା ମଧ୍ୟ ସବୁ ଏଠିଏ ଦେଖାଯାଏ; ତେବେ ପିତୃମାନେ ଆଦି ଏହାକୁ ପ୍ରକୃତରେ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି ବୋଲି ଆମେ କିପରି ଭାବିବା?

Verse 142

न चैतदस्ति यत्तेषां नोपतिष्ठति किंचन । स्वप्ने यथाक्रम्य नरं दृश्यंते याचकाश्च ते

ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ କିଛିମାତ୍ର ପହଞ୍ଚେ ନାହିଁ; ସେମାନେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ କ୍ରମକ୍ରମେ ମଣିଷଙ୍କୁ ନିକଟିତ ହୋଇ, ଦାନ ଯାଚନାକାରୀ ଯାଚକମାନଙ୍କ ପରି ଦିଶନ୍ତି।

Verse 143

देवानां चापि दृश्यंते प्रत्यक्षाः प्रत्ययाः सदा । तत्कथं प्रतिगृह्णन्ति मनो मेऽत्र प्रमुह्यति

ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସଦା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଚିହ୍ନ ଓ ପ୍ରମାଣ ଦିଶେ; ତେବେ ସେମାନେ ଏହି ଅର୍ପଣକୁ କିପରି ‘ଗ୍ରହଣ’ କରନ୍ତି? ଏଥିରେ ମୋ ମନ ମୁହଁ ହୋଇଯାଉଛି।

Verse 144

महाकाल उवाच । योनिरेवंविदा तेषां पितॄणां च दिवौकसाम् । दूरोक्तं दूरपूजा च दूरस्तुतिरथापि यत्

ମହାକାଳ କହିଲେ—ପିତୃମାନଙ୍କ ଓ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନଙ୍କ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥା ଅଛି; ଦୂରରୁ କୁହା ଶବ୍ଦ, ଦୂରରୁ କରା ପୂଜା ଓ ଦୂରରୁ କରା ସ୍ତୁତି ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚେ।

Verse 145

भव्यं भूतं भविष्यच्च सर्वं जानंति यांति च । पंचतन्मात्ररूपं च मनोबुद्धिरहंजडाः

ସେମାନେ ଭୂତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ—ସବୁକିଛି ଜାଣନ୍ତି ଏବଂ (ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ) ଗମନ କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ରୂପ ପଞ୍ଚ ତନ୍ମାତ୍ରାମୟ, ଏବଂ ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର-ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ଯୁକ୍ତ।

Verse 146

नवतत्तवमयं देहं दशमः पुरुषो मतः । तस्माद्गंधेन तृप्यंति रसतत्त्वेन ते तथा

ଦେହକୁ ନବ ତତ୍ତ୍ୱମୟ ବୋଲି ଧରାଯାଏ, ଏବଂ ପୁରୁଷ ଦଶମ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ତେଣୁ ସେମାନେ ଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସେହିପରି ରସ-ତତ୍ତ୍ୱ (ସ୍ୱାଦର ସୂକ୍ଷ୍ମ ସାର) ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ।

Verse 147

शब्दतत्त्वेन तुष्यंति स्पर्शतत्त्वं च गृह्णते । शुचि दृष्ट्वा त तुष्यंति नात्र राजन्भवेन्मृषा

ସେମାନେ ଶବ୍ଦତତ୍ତ୍ୱରେ ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶତତ୍ତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଶୁଚିତା ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି—ହେ ରାଜନ୍, ଏଠାରେ ମିଥ୍ୟା ନାହିଁ।

Verse 148

यता तृणं पशूनां च नराणामन्नमुच्यते । एवं दैवतयोनीनामन्नसारस्य भोजनम्

ଯେପରି ପଶୁମାନଙ୍କର ଆହାର ତୃଣ ବୋଲି ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଆହାର ଅନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେପରି ଦେବଯୋନିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ନର ସାରଭାଗ ହିଁ ଭୋଜନ।

Verse 149

शक्तयः सर्वभावानामचिंत्या ज्ञानगोचराः । तस्मात्तत्त्वं प्रगृह्णन्ति शेषमत्रैवदृश्यते

ସମସ୍ତ ଭାବମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ତଥାପି ଜ୍ଞାନଦୃଷ୍ଟିରେ ଗୋଚର। ତେଣୁ ସେମାନେ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ଶେଷଟି ଏଠିଏ ରହିଥିବା ଦେଖାଯାଏ।

Verse 150

करंधम उवाच । पितृभ्यो दीयते श्राद्धं स्वकर्मवशगाश्च ते । स्वर्गस्था नरकस्था वा कथं तैरुपभुज्यते

କରନ୍ଧମ କହିଲେ—ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦିଆଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ସ୍ୱକର୍ମବଶ। ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥାଉନ୍ତୁ କି ନରକରେ—ଆମେ ଦେଇଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ସେମାନେ କିପରି ଉପଭୋଗ କରିବେ?

Verse 151

अथ स्वर्गेऽथ नरेक स्थिताः कर्माभियंत्रिताः । शक्नुवंति वरानेतान्दातुं ते चेश्वराः कथम्

ଯଦି ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ କି ନରକରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ କର୍ମଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ତେବେ ‘ଇଶ୍ୱର’ ହୋଇ ସେମାନେ ଏପରି ବର ଦେବାକୁ କିପରି ସମର୍ଥ ହେବେ?

Verse 152

आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुकानि च । प्रयच्छन्तु तथा राज्यं प्रीता नॄणां पितामहाः

ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପିତାମହମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଆୟୁ, ସନ୍ତାନ, ଧନ, ବିଦ୍ୟା, ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ, ସୁଖ ଏବଂ ରାଜ୍ୟାଧିକାର ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରୁନ୍ତୁ।

Verse 153

महाकाल उवाच । सत्यमेततस्वकर्मस्थाः पितरो यन्नृपोत्तम । किं तु देवासुराणां च यक्षादीनाममूर्तकाः

ମହାକାଳ କହିଲେ—ହେ ନୃପୋତ୍ତମ, ଏହା ସତ୍ୟ; ପିତୃମାନେ ନିଜ ନିଜ କର୍ମାନୁସାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଦେବ, ଅସୁର, ଯକ୍ଷ ଆଦିଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଅମୂର୍ତ (ସୂକ୍ଷ୍ମ) ସତ୍ତା ଅଛି।

Verse 154

मूर्ताश्चतुर्णां वर्णानां पितरः सप्तधा स्मृताः । ते हि सर्वे प्रयच्छंति दातुं सर्वं यतोप्सितम्

ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ପିତୃମାନେ ମୂର୍ତ୍ତ ଏବଂ ସପ୍ତବିଧ ଭାବେ ସ୍ମୃତ; ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଇଚ୍ଛିତ ସବୁକିଛି ଦେବାକୁ ସମର୍ଥ।

Verse 155

एकत्रिंशद्गणा येषां पितॄणां प्रबला नृप । कृतं च तदिदं श्राद्धं तर्पयेत्तान्परान्पितॄन्

ହେ ନୃପ, ଯେ ପିତୃମାନଙ୍କର ଗଣ ଏକତ୍ରିଂଶ (୩୧) ସଂଖ୍ୟାରେ ପ୍ରବଳ, ଏହି କୃତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସେହି ପରମ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପିତ କରୁ।

Verse 156

ते तृप्तास्तर्पयन्त्यस्य पूर्वजान्यत्र संस्थितान् । एवं स्वानां चोपतिष्ठेच्छ्राद्धं यच्छंति ते वरान्

ସେମାନେ ତୃପ୍ତ ହେଲେ, ଏହାର ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଲୋକରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଠାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତର୍ପିତ କରନ୍ତି; ଏହିପରି ନିଜ ବଂଶ ପାଇଁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ—ତେବେ ସେମାନେ ବର ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।

Verse 157

राजोवाच । भूतादिभ्यो यथा विप्र नाम्ना वोद्दिश्य दीयते । सुरादीनां कथं चैव संक्षेपेण न दीयते

ରାଜା କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ର! ଯେପରି ଭୂତାଦିଙ୍କୁ ନାମ ଉଦ୍ଦେଶ କରି ବଳି/ଅର୍ପଣ ଦିଆଯାଏ, ସେପରି ଦେବତାଦିଙ୍କୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ନାମୋଚ୍ଚାର କରି କାହିଁକି ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ?

Verse 158

इदं पितृभ्यो देवेभ्यो द्विजेभ्यः पावकाय च । एवं कस्माद्विस्तराः स्युर्मनः कायादिकष्टदाः

‘ଏହା ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ଏହା ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ଏହା ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ଏହା ଅଗ୍ନି ପାଇଁ’—ଏପରି କହିହେବା ସମ୍ଭବ ଥିଲେ, ମନ ଓ ଶରୀରକୁ କ୍ଲେଶ ଦେଇଥିବା ବିସ୍ତୃତ ବିଧି କାହିଁକି?

Verse 159

महाकाल उवाच । उचिता प्रतिपत्तिश्च कार्या सर्वेषु नित्यशः । प्रतिपत्तिं चोचितां ते विना गृह्णन्ति नैव च

ମହାକାଳ କହିଲେ—ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଦା ଯଥୋଚିତ ଆଚାର-ବିଧି ଅବଶ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରତିପତ୍ତି ବିନା ସେମାନେ (ଦେବାଦି) ଅର୍ପଣ କିଛିମାତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 160

यथा श्वा गृहद्वारस्थोबलिं गृह्णाति किं तथा । प्रधानपुरुषो राजन्गृह्णाति च शुना समः

ଯେପରି ଘରଦ୍ୱାରେ ଦାଁଡ଼ିଥିବା କୁକୁର ରଖାଯାଇଥିବା ବଳିକୁ ଝପଟି ନେଇଯାଏ, ସେପରି ହେ ରାଜନ୍, ଅଯୋଗ୍ୟ ଦାନ ଗ୍ରହଣକାରୀ ‘ପ୍ରଧାନ ପୁରୁଷ’ ମଧ୍ୟ କୁକୁରସମ ହୋଇଯାଏ।

Verse 161

एवं ते भूतवद्देवा न हि गृह्णन्ति कर्हिचित् । शुचि कामं जुषंते न हविरश्रद्दधानतः

ଏହିପରି ଦେବମାନେ ତାହାକୁ କେବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଯେନେକି ତାହା ଭୂତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହେଉ। ହବି ଶୁଚି ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ବିନା ଅର୍ପିତ ହବିକୁ ସେମାନେ ଭୋଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 162

विना मंत्रैश्च यद्दत्तं न तद्गृह्णन्ति तेऽमलाः । श्रुतिरप्यत्र प्राहेदं मंत्राणां विषये नृप

ମନ୍ତ୍ର ବିନା ଯେ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ତାହା ସେହି ନିର୍ମଳଜନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ହେ ନୃପ! ମନ୍ତ୍ରବିଷୟରେ ଶ୍ରୁତି ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଏହି କଥା କହେ।

Verse 163

मंत्रा दैवता यद्यद्विद्वान्मन्त्रवत्करोति देवताभिरेव तत्करोति यद्ददानि देवतभिरेव तद्ददाति यत्प्रतिगृह्णाति देवताभिरेव तत्प्रतिगृह्णाति तस्मान्नामन्त्रवत्प्रतिगृह्णीयात् नामन्त्रवत्प्रतिपद्यते इति

ମନ୍ତ୍ରମାନେ ଦେବତା ସ୍ୱୟଂ। ବିଦ୍ୱାନ୍ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ବକ କରେ, ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ କରେ; ଯାହା ଦାନ କରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଦାନ କରେ; ଯାହା ଗ୍ରହଣ କରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଗ୍ରହଣ କରେ। ତେଣୁ ମନ୍ତ୍ର ବିନା ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ମନ୍ତ୍ର ବିନା କର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ—ଏହିପରି ଘୋଷିତ।

Verse 164

तस्मान्मंत्रैः सदा देयं पौराणैर्वैदिकैरपि । अन्यथा ते न गृह्णन्ति भूतानामुपतिष्ठति

ଏହିହେତୁ ଦାନ ସଦା ମନ୍ତ୍ରସହିତ ଦେବା ଉଚିତ—ପୌରାଣିକ ହେଉ କି ବୈଦିକ। ନଚେତ୍ ସେମାନେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ସେ ଅର୍ପଣ ଭୂତଗଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇପଡ଼େ।

Verse 165

राजोवाच । दर्भांस्तिलानक्षतांश्च तोयं चैतैः सुसंयुतम् । कस्मात्प्रदीयते दानं ज्ञातुमिच्छामि कारणम्

ରାଜା କହିଲେ—ଦର୍ଭ, ତିଳ, ଅକ୍ଷତ ଓ ଜଳ—ଏହାମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁକ୍ତ କରି ଦାନ କାହିଁକି ଦିଆଯାଏ? ମୁଁ ତାହାର କାରଣ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।

Verse 166

महाकाल उवाच । पुरा किल प्रदत्तानि भूमेर्दानानि भूरिशः । प्रत्यगृह्णन्त दैत्याश्च प्रविश्याभ्यंतरं बलात्

ମହାକାଳ କହିଲେ—ହେ ମହାବାହୁ ନୃପ! ପୁରାକାଳରେ ଭୂମିର ଅନେକ ଦାନ ଦିଆଯାଇଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଦୈତ୍ୟମାନେ ବଳପୂର୍ବକ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃ ଛିନିନେଉଥିଲେ।

Verse 167

ततो देवाश्च पितरः प्रत्यूचुः पद्मसंभवम्

ତେବେ ଦେବମାନେ ଓ ପିତୃମାନେ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତରରେ ପଦ୍ମସମ୍ଭବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ।

Verse 168

स्वामिन्नः पश्यतामेव सर्वं दैत्यैः प्रगृह्यते । विधेहि रक्षां तेषां त्वं न नष्टः स्मो यथा वयम्

ହେ ସ୍ୱାମୀ! ଆମେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ଦୈତ୍ୟମାନେ ସବୁକିଛି ହରଣ କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତୁ, ଯେପରି ଆମେ ନ ନଶିବୁ।

Verse 169

ततो विमृश्यैव विधी रक्षो पायमचीकरत् । तिलैर्युक्तं पितॄणां च देवानामक्षतैः सह

ତାପରେ ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମା ସମ୍ୟକ୍ ବିଚାର କରି ରକ୍ଷାଉପାୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ—ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତିଳଯୁକ୍ତ ବିଧି, ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅକ୍ଷତ ସହିତ।

Verse 170

तोयं दर्भांश्च सर्वत्र एवं गृह्णन्ति नासुराः । एतान्विना प्रदत्तं यत्फलं दैत्यैः प्रगृह्यते

ଜଳ ଓ ଦର୍ଭ ସବୁଠାରେ ଏହିପରି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ—ଅସୁରମାନେ ନୁହେଁ। ଏଗୁଡ଼ିକ ବିନା ଯେ ଫଳ (ପୁଣ୍ୟ) ଅର୍ପିତ ହୁଏ, ତାହା ଦୈତ୍ୟମାନେ ହରଣ କରନ୍ତି।

Verse 171

निःश्वस्य पितरो देवा यांति दातुः फलं न हि । तस्माद्युगेषु सर्वेषु दानमेव प्रदीयते

ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ପିତୃମାନେ ଓ ଦେବମାନେ ଚାଲିଯାନ୍ତି; ଦାତାଙ୍କ ଅଭିପ୍ରେତ ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଯୁଗରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 172

करंधम उवाच । चतुर्युगव्यवस्थानं श्रोतुमिच्छमि तत्त्वतः । महतीयं विवित्सा मे सदैव परिवर्तते

କରନ୍ଧମ କହିଲେ—ଚତୁର୍ୟୁଗର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଶୁଣିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। ଏହା ଜାଣିବାର ମହା ଜିଜ୍ଞାସା ମୋ ହୃଦୟରେ ସଦା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 173

महाकाल उवाच । आद्यं कृतयुगं विद्धिततस्त्रेतायुगं स्मृतम् । द्वापरं च कलिश्चेति चत्वारश्च समासतः

ମହାକାଳ କହିଲେ—ପ୍ରଥମେ କୃତୟୁଗକୁ ଜାଣ; ତାପରେ ତ୍ରେତାୟୁଗ ସ୍ମୃତ। ପରେ ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି—ସଂକ୍ଷେପରେ ଏହି ଚାରି ଯୁଗ।

Verse 174

सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरं च रजस्तमः । कलिस्तमस्तु विज्ञेयं युगवृत्तं युगेषु च

କୃତୟୁଗ ସତ୍ତ୍ୱମୟ; ତ୍ରେତା ରଜୋଗୁଣପ୍ରଧାନ। ଦ୍ୱାପର ରଜ-ତମ ମିଶ୍ର; କଳି ତମୋଗୁଣ ହେବାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଆଚରଣର ସ୍ୱଭାବ ଏହିପରି।

Verse 175

ध्यानं परं कृकयुगे त्रेतायां यज्ञ उच्यते । वृत्तं च द्वापरे सत्यं दानमेव कलौ युगे

କୃତୟୁଗରେ ପରମ ଧ୍ୟାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତ୍ରେତାରେ ଯଜ୍ଞ ଉପଦେଶିତ। ଦ୍ୱାପରରେ ସତ୍ୟାଚରଣ ପ୍ରଧାନ; କଳିଯୁଗରେ ଦାନ ହିଁ ପରମ ସାଧନ।

Verse 176

कृते तु मानसी सृष्टिर्वृत्तिः साक्षाद्रसोल्लसा । तेजोमय्यः प्रजास्तृप्ताः सदानंदाश्च भोगिनः

କୃତୟୁଗରେ ସୃଷ୍ଟି ମନସ୍ଜାତ ଭଳି ଥିଲା, ଏବଂ ଜୀବିକା-ବୃତ୍ତି ସାକ୍ଷାତ୍ ରସରେ ଉଲ୍ଲସିତ ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ ଥିଲା। ପ୍ରଜାମାନେ ତେଜୋମୟ, ତୃପ୍ତ, ସଦାନନ୍ଦୀ ଓ ଭୋଗସମର୍ଥ ଥିଲେ।

Verse 177

अधमोत्तमो न तासां ता निर्विशेषाः प्रजाः शुभाः । तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन्कृते युगे

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ଅଧମ’ କି ‘ଉତ୍ତମ’ କେହି ନଥିଲେ; ସେ ଶୁଭ ପ୍ରଜାମାନେ ନିର୍ବିଶେଷ ଥିଲେ। କୃତଯୁଗରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆୟୁ, ସୁଖ ଓ ରୂପ ସମାନ ଥିଲା।

Verse 178

न चाप्रीतिर्न च द्वंद्वो न द्वेषो नापि च क्लमः । पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनुक्रोशप्रियास्तु ताः

ନ ଅପ୍ରୀତି ଥିଲା, ନ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ; ନ ଦ୍ୱେଷ, ନ କ୍ଲମ। ପର୍ବତ ଓ ସମୁଦ୍ରତଟରେ ବସୁଥିବା ସେମାନେ କରୁଣାପ୍ରିୟ ଥିଲେ।

Verse 179

वर्णाश्रमव्यवस्था च तदासीन्न हि संकरः । एकमन्यं न ध्यायंति परमं ते सदा शिवम्

ସେତେବେଳେ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା, କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ସଂକର ନଥିଲା। ସେମାନେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଧ୍ୟାନ କରୁନଥିଲେ; ସଦା ପରମ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ।

Verse 180

चतुर्थे च ततः पादे नष्ट साऽभूद्रसोल्लसा । प्रादुरासंस्ततस्तासां वृक्षाश्वगृहसंज्ञिताः

ତାପରେ ଚତୁର୍ଥ ପାଦରେ ପୂର୍ବର ରସୋଲ୍ଲାସ ନଷ୍ଟ ହେଲା। ତାହାପରେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ‘ବୃକ୍ଷ’, ‘ଅଶ୍ୱ’ ଓ ‘ଗୃହ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ବସ୍ତୁମାନେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ହେଲେ।

Verse 181

वस्त्राणि च प्रसूयंते फलान्याभरणानि च । तेष्वेव जायते तासां गंधवर्णरसान्वितम्

ବସ୍ତ୍ରମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଫଳମାନେ ମଧ୍ୟ, ଆଭରଣମାନେ ମଧ୍ୟ। ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକରେ ହିଁ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୁଗନ୍ଧ, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ରସଯୁକ୍ତତା ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 182

सुमाक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु । तेन ता वर्तयंति स्म कृतस्यांते प्रजास्तदा

ହାଣ୍ଡି ହାଣ୍ଡିରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମଧୁ ଥିଲା—ମହୁମାଛି-ନିର୍ମିତ ଓ ମହାବୀର୍ୟଶାଳୀ। ସେହି ମଧୁଦ୍ୱାରା କୃତଯୁଗାନ୍ତେ ପ୍ରଜାମାନେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ।

Verse 183

हृष्टपुष्टास्तथा वृद्धाः प्रजा वै विगतज्वराः । ततः कालेन केनापि तासां वृद्धे रसेंद्रिये

ପ୍ରଜାମାନେ ହର୍ଷିତ, ପୁଷ୍ଟ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଥିଲେ—ନିଶ୍ଚୟ ଜ୍ୱରରହିତ। ପରେ କିଛି କାଳ ଗତ ହେଲାପରେ ତାଙ୍କର ରସେନ୍ଦ୍ରିୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ସ୍ୱାଦପ୍ରବୃତ୍ତି, ବଢ଼ିଗଲା।

Verse 184

युगभावात्तथा ध्याने स्वल्पीभूते शिवस्य च । वृक्षांस्तान्पर्यगृह्णंत मधु वा माक्षिकं बलात्

ଯୁଗସ୍ୱଭାବରୁ ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ଧ୍ୟାନପ୍ରଭାବ କ୍ଷୀଣ ହେବାରୁ, ସେମାନେ ବଳପୂର୍ବକ ସେହି ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଦଖଲ କରି ମହୁମାଛି-ନିର୍ମିତ ମଧୁ ନେଇଗଲେ।

Verse 185

तासां तेनोपचारेण लोभदोषकृतेन वै । प्रनष्टा मधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचित्क्वचित्

ସେମାନଙ୍କର ସେହି ଆଚରଣ ଲୋଭଦୋଷଜନିତ; ତାହାର ଫଳରେ କେଉଁଠି କେଉଁଠି କଳ୍ପବୃକ୍ଷମାନେ ମଧୁ ସହିତ ଲୁପ୍ତ ହୋଇଗଲେ।

Verse 186

तस्यां चाप्यल्पशिष्टायां द्वंद्वान्यभ्युत्थितानि वै । शीतातपैर्मनोदुःखैस्ततस्ता दुःखिता भृशम्

ସେହି ସମୃଦ୍ଧିର ଅଳ୍ପମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲାବେଳେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱମାନେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ଶୀତ-ତାପ ଓ ମନୋଦୁଃଖରେ ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଳେଶିତ ହେଲେ।

Verse 187

चक्रुरावरणार्थं हि केतनानि ततस्ततः । ततः प्रदुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः

ନିଜ ରକ୍ଷାର୍ଥେ ସେମାନେ ଏଠି ସେଠି ନିବାସସ୍ଥାନ ନିର୍ମାଣ କଲେ। ପରେ ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ସେମାନଙ୍କର ଜୀବିକାର ନୂତନ ଉପାୟ ଓ ସିଦ୍ଧି ପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 188

वृष्ट्या बभूवुरौषध्यो ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश । अकृष्टपच्यानूप्तास्तोयभूमिसमागमात्

ବର୍ଷାରେ ଚୌଦହ ପ୍ରକାର ଔଷଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା—ଗ୍ରାମ୍ୟ ଓ ଅରଣ୍ୟଜନ୍ୟ। ଜଳ ଓ ଭୂମିର ସଙ୍ଗମରୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ନ ଚାଷି, ନ ବୁଣି ଆପେଆପେ ପକିଗଲା।

Verse 189

ऋतु पुष्पफलैश्चैव वृक्षगुल्माश्च जज्ञिरे । तैश्च वृत्तिरभूत्तासां धान्यैः पुष्पैः फलैस्तथा

ଋତୁଅନୁସାରେ ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳ ପ୍ରକଟ ହେଲା, ଏବଂ ବୃକ୍ଷ ଓ ଗୁଲ୍ମ ଜନ୍ମିଲା। ସେଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଜୀବିକା ଚାଲିଲା—ଧାନ୍ୟରେ, ଏବଂ ସେହିପରି ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳରେ।

Verse 190

ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभश्च सर्वतः । कालवीर्येण वा गृह्य नदीक्षेत्राणि पर्वतान्

ତାପରେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବତ୍ର ରାଗ ଓ ଲୋଭ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। କାଳବଳରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସେମାନେ ନଦୀ, ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ର ଓ ପର୍ବତଗୁଡ଼ିକୁ ଦଖଲ କଲେ।

Verse 191

वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्याशु यथाबलम् । विपर्ययेण चौषध्यः प्रनष्टाश्च चतुर्दश

ବୃକ୍ଷ, ଗୁଲ୍ମ ଓ ଔଷଧିଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାବଳ ଶୀଘ୍ର ବଳପୂର୍ବକ ଦମନ କରାଗଲା। ଏବଂ ବିପରୀତ ପରିଣାମରେ ଚୌଦହ ପ୍ରକାର ଔଷଧି ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା।

Verse 192

नत्वा धरां प्रविष्टास्ता ओषध्यः पीडिताः प्रजाः । दुदोह गां पृथुर्वैन्यः सर्वभूतहिताय वै

ଧରାକୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସେଇ ଔଷଧିମାନେ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ପ୍ରଜା ପୀଡିତ ହେଲେ। ତେବେ ପୃଥୁ ବୈନ୍ୟ ସର୍ବଭୂତହିତାର୍ଥେ ଧରାକୁ ‘ଦୋହନ’ କଲେ।

Verse 193

तदाप्रभृति चौषध्यः फालकृष्टाः प्रजास्ततः । वार्त्तया वर्तयंति स्म पाल्यमानाश्च क्षत्रियैः

ସେହି ସମୟରୁ ହଳକୃଷ୍ଟ ଭୂମିରୁ ଔଷଧି ଓ ଶସ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ପରେ ପ୍ରଜା କୃଷି-ବାଣିଜ୍ୟରେ ଜୀବନ ଚାଲାଇଲେ, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ।

Verse 194

वर्णाश्रमप्रतिष्ठा च यज्ञस्त्रेतासु चोच्यते । सदाशिवध्यानमयं त्यक्त्वा मोक्षमचेतनाः

ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଯଜ୍ଞକର୍ମ କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ସଦାଶିବ-ଧ୍ୟାନମୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଅବିବେକୀମାନେ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ମୋକ୍ଷ ଚାହାନ୍ତି।

Verse 195

पुष्पितां वाचमाश्रित्य रागात्स्वर्गमसाधयन् । द्वापरे च प्रवर्तंते मतिभेदास्ततो नृणाम्

ପୁଷ୍ପିତ ଅଲଙ୍କୃତ ବାଣୀକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ରାଗବଶେ ସ୍ୱର୍ଗସାଧନା କରୁଥିବାରୁ, ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 196

मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्ता प्रसिध्यति । लोभोऽधृतिः शिवं त्यक्त्वा धर्माणां संकरस्तथा

ମନ, କର୍ମ ଓ ବାଣୀଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟରେ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଲୋଭ ଓ ଅଧୃତି—ଶିବକୁ ତ୍ୟାଗ କରି—ଧର୍ମମାନଙ୍କର ସଂକର ଓ ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରେ।

Verse 197

वर्णाश्रमपरिध्वंसाः प्रवर्तंते च द्वापरे । तदा व्यासैश्चतुर्द्धा च व्यस्यते द्वापरात्ततः

ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମର ପରିଧ୍ୱଂସ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ତେବେ ବ୍ୟାସମାନେ ସେ ଏକ ବେଦକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରନ୍ତି—ଦ୍ୱାପର ପରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।

Verse 198

एको वेदश्चतुष्पादैः क्रियते द्विजहेतवे । इतिहासपुराणानि भिद्यंते लोकगौरवात्

ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ଏକ ବେଦକୁ ଚାରି ପାଦ (ଚାରି ଭାଗ) ରୂପେ କରାଯାଏ। ଲୋକଗୌରବ ଓ ଲୋକହିତ ପାଇଁ ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣମାନେ ମଧ୍ୟ ପୃଥକ୍ କରାଯାନ୍ତି।

Verse 199

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा । तथान्यन्नारदीय च मार्कंडेयं च सप्तमम

ବ୍ରାହ୍ମ, ପାଦ୍ମ, ବୈଷ୍ଣବ, ଶୈବ ଏବଂ ଭାଗବତ—ଏହି (ପୁରାଣ) ନାମଗୁଡ଼ିକ। ତଦୁପରି ନାରଦୀୟ ଏବଂ ସପ୍ତମ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣ।

Verse 200

आग्नेयमष्टमं प्रोक्तं भविष्यं नवमं स्मृतम् । दशमं ब्रह्मवैवर्तं लैंगमेकादशं तथा

ଆଗ୍ନେୟ ପୁରାଣ ଅଷ୍ଟମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଭବିଷ୍ୟ ପୁରାଣ ନବମ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଦଶମ ବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ୍ତ ଏବଂ ଏକାଦଶ ଲୈଙ୍ଗ (ଲିଙ୍ଗ) ପୁରାଣ।