Adhyaya 12

Verse 1

नारद उवाच । अथ ते ददृशुः पार्थ संयमस्थं महामुनिम् । कूर्माख्यानंनामैकादशोऽध्यायः

ନାରଦ କହିଲେ—ତେବେ, ହେ ପୃଥାପୁତ୍ର, ସେମାନେ ସଂୟମରେ ସ୍ଥିତ ସେଇ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। (ଏଠାରେ ‘କୂର୍ମାଖ୍ୟାନ’ ନାମକ ଏକାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।)

Verse 2

जटास्त्रिषवणस्नानकपिलाः शिरसा तदा । धारयन्तं लोमशाख्यमाज्यसिक्तमिवानलम्

ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ଲୋମଶ ନାମକ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ୟା ସ୍ନାନରେ କପିଳବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ଜଟାକୁ ଶିରେ ଧାରଣ କରି, ଘୃତସିକ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ।

Verse 3

सव्यहस्ते तृणौघं च च्छायार्थे विप्रसत्तमम् । दक्षिणे चाक्षमालां च बिभ्रतं मैत्रमार्गगम्

ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଛାୟା ପାଇଁ ବାମହସ୍ତରେ ତୃଣଗୁଚ୍ଛ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଡାହାଣହସ୍ତରେ ଅକ୍ଷମାଳା; ସେ ମୈତ୍ରୀ ଓ ଉପକାରର ମାର୍ଗରେ ଚାଲୁଥିଲେ।

Verse 4

अहिंसयन्दुरुक्ताद्यैः प्राणिनो भूमिचारिणः । यः सिद्धिमेति जप्येन स मैत्रो मुनिरुच्यते

ଯେ ଭୂମିଚାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ କଠୋର ବଚନ ଆଦିଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଆଘାତ କରେନାହିଁ, ଏବଂ ଜପଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ପାଏ—ସେଇ ‘ମୈତ୍ର’ ମୁନି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 5

बकभूपद्विजोलूकगृध्रकूर्मा विलोक्य च । नेमुः कलापग्रामे तं चिरंतनतपोनिधिम्

ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବକ, ମୃଗରାଜ (ସିଂହ), ପକ୍ଷୀ, ପେଚା, ଗିଧ, କୂର୍ମ—କଲାପଗ୍ରାମରେ ସେଇ ଚିରନ୍ତନ ତପୋନିଧିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 6

स्वागतासनसत्कारेणामुना तेऽति सत्कृताः । यथोचितं प्रतीतास्तमाहुः कार्यं हृदि स्थितम्

ସେ ସ୍ୱାଗତ, ଆସନ ଓ ଯଥୋଚିତ ଆତିଥ୍ୟ-ସତ୍କାରରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ମାନ କଲେ। ସେମାନେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ତୃପ୍ତ ହୋଇ ହୃଦୟସ୍ଥ କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 7

कूर्म उवाच । इन्द्रद्युम्नोऽयमवनीपतिः सत्रिजनाग्रणीः । कीर्तिलोपान्निरस्तोऽयं वेधसा नाकपृष्ठतः

କୂର୍ମ କହିଲେ—ଏହିଜଣେ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ନାମକ ଅବନୀପତି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଣୀ। କୀର୍ତ୍ତି ଲୋପ ପାଇବାରୁ ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗଶିଖରରୁ ନିରସ୍ତ କରିଛନ୍ତି।

Verse 8

मार्कंडेयादिभिः प्राप्य कीर्त्युद्धारंच सत्तम । नायं कामयते स्वर्गं पुनःपातादिभीषणम्

ହେ ସତ୍ତମ! ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଆଦିଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି କୀର୍ତ୍ତିର ଉଦ୍ଧାର ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁନଃପତନର ଭୟରୁ ଭୟଙ୍କର ସ୍ୱର୍ଗକୁ ସେ ଇଚ୍ଛା କରୁନାହାନ୍ତି।

Verse 9

भवतानुगृहीतोऽयमिहेच्छति महोदयम् । प्रणोद्यस्तदयं भूपः शिष्यस्ते भगवन्मया । त्वत्सकाशमिहानीतो ब्रूहि साध्वस्य वांछितम्

ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ସେ ଏହି ଜୀବନରେ ମହାଉନ୍ନତି ଇଚ୍ଛା କରୁଛନ୍ତି। ତେଣୁ, ହେ ଭଗବନ, ମୁଁ ଏହି ରାଜା—ଆପଣଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ—କୁ ପ୍ରେରିତ କରି ଆପଣଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ଆଣିଛି। ଭଲଭାବେ କହନ୍ତୁ, ସେ କ’ଣ ଆକାଂକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ?

Verse 10

परोपकरणं नाम साधूनां व्रतमाहितम् । विशेषतः प्रणोद्यानां शिष्यवृत्तिमुपेयुषाम्

ପରୋପକାର ହେଉଛି ସାଧୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଥାପିତ ବ୍ରତଧର୍ମ; ବିଶେଷତଃ ଯେମାନେ ପ୍ରେରଣା-ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଓ ଶିଷ୍ୟବୃତ୍ତି ଅବଲମ୍ବନ କରିଛନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ।

Verse 11

अप्रणोद्येषु पापेषु साधु प्रोक्तमसंशयम् । विद्वेषं मरणं चापि कुरुतेऽन्यतरस्य च

ଯେ ପାପୀମାନେ ଉପଦେଶ ଗ୍ରହଣକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ସାଧୁମାନେ ନିଶ୍ଚିତଭାବେ କହିଛନ୍ତି—ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱେଷ ଜନ୍ମାଏ ଏବଂ ଦୁଇ ପକ୍ଷରୁ କାହାରୋ ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 12

अप्रमत्तः प्रणोद्येषु मुनिरेष प्रयच्छति । तदेवेति भवानेवं धर्मं वेत्ति कुतो वयम्

ଏହି ମୁନି ସଦା ସଚେତନ ରହି ଉପଦେଶ-ଯୋଗ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସହାୟତା ଦିଅନ୍ତି। ଆପଣ ଧର୍ମକୁ ଏଭଳି ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି; ତେବେ ଆମେ ଅନ୍ୟଥା କିପରି ଜାଣିବୁ?

Verse 13

लोमश उवाच । कूर्म युक्तमिदं सर्वं त्वयाभिहितमद्य नः । धर्मशास्त्रोपनतं तत्स्मारिताः स्म पुरातनम्

ଲୋମଶ କହିଲେ—ହେ କୂର୍ମ! ଆଜି ତୁମେ ଆମକୁ ଯାହା କହିଲ, ସେ ସବୁ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ। ଏହା ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରସମ୍ମତ ଏବଂ ପୁରାତନ ଉପଦେଶକୁ ଆମକୁ ସ୍ମରଣ କରାଇଲା।

Verse 14

ब्रूहि राजन्सुविश्रब्धं सन्देहं हृदयस्थितम् । कस्ते किमब्रवीच्छेषं वक्ष्याम्यहं न संशयः

ହେ ରାଜନ୍! ନିର୍ଭୟ ଭାବେ କହ; ହୃଦୟରେ ଥିବା ସନ୍ଦେହକୁ ପ୍ରକାଶ କର। କିଏ ତୁମକୁ କଣ କହିଲା? ଶେଷଟି କହ—ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେବି।

Verse 15

इन्द्रद्युम्न उवाच । भगवन्प्रथमः प्रश्रस्तावदेव ममोच्यताम् । ग्रीष्मकालेऽपि मध्यस्थै रवौ किं न तवाश्रमः

ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ କହିଲେ—ଭଗବନ୍! ପ୍ରଥମେ ମୋର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପ୍ରଶ୍ନଟିର ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତୁ। ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଶୀତଳ ଛାୟାର ଆଶ୍ରୟ କାହିଁକି ନାହିଁ?

Verse 16

कुटीमात्रोऽपि यच्छाया तृणैः शिरसि पाणिगैः

ନିଜ ହାତରେ ତୃଣ ଧରି ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ କରାଯାଇଥିବା କୁଟୀମାତ୍ର ଛାୟା ମଧ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

Verse 17

लोमश उवाच । मर्तव्यमस्त्यवश्यं च काय एष पतिष्यति । कस्यार्थे क्रियते गेहमनित्यभवमध्यगैः

ଲୋମଶ କହିଲେ—ମୃତ୍ୟୁ ଅବଶ୍ୟମ୍ଭାବୀ, ଏହି ଦେହ ନିଶ୍ଚୟ ପତିତ ହେବ। ଅନିତ୍ୟ ଭବର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଲୋକେ କାହା ପାଇଁ ଘର କରନ୍ତି?

Verse 18

यस्य मृत्युर्भवेन्मित्रं पीतं वाऽमृतमुत्तमम् । तस्यैतदुचितं वक्तुमिदं मे श्वो भविष्यति

ଯାହା ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ମିତ୍ର ହୋଇଯାଇଛି, କିମ୍ବା ଯିଏ ପରମ ଅମୃତ ପାନ କରିଛି—ସେହି ଲୋକ ପାଇଁ ମାତ୍ର ‘ଏହା ଆସନ୍ତାକାଲି ମୋର ହେବ’ ବୋଲି କହିବା ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 19

इदं युगसहस्रेषु भविष्यमभविद्दिनम् । तदप्यद्यत्वमापन्नं का कथामरणावधेः

ଏହି ଦିନଟି କେବେ ହଜାର ଯୁଗ ପରେ ଆସିବ ବୋଲି ଲାଗୁଥିଲା; କିନ୍ତୁ ସେହି ଦିନଟି ‘ଆଜି’ ହୋଇ ପହଞ୍ଚିଗଲା। ତେବେ ମୃତ୍ୟୁର ସୀମା ବିଷୟରେ କ’ଣ କହିବା?

Verse 20

कारणानुगतं कार्यमिदं शुक्रादभूद्वपुः । कथं विशुद्धिमायाति क्षालितांगारवद्वद

କାର୍ଯ୍ୟ କାରଣକୁ ଅନୁସରେ; ଏହି ଦେହ ଶୁକ୍ରରୁ ହିଁ ଉତ୍ପନ୍ନ। କୁହ—ଧୋଇଲେ ମଧ୍ୟ କଳା ଥିବା କୋଇଲା ପରି ଏହା କିପରି ଶୁଦ୍ଧ ହେବ?

Verse 21

तदस्यापि कृते पापं शत्रुषड्वर्गनिर्जिताः । कथंकारं न लज्जन्ते कुर्वाणा नृपसत्तम

ତାହାର ନିମିତ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ପାପ କରାଯାଏ—କାମ, କ୍ରୋଧ ଆଦି ଛଅ ଅନ୍ତଃଶତ୍ରୁଦ୍ୱାରା ଜିତ ଲୋକମାନେ। ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏମିତି କର୍ମ କରି କରି ସେମାନେ ଲଜ୍ଜା କାହିଁକି ନକରନ୍ତି?

Verse 22

तद्ब्रह्मण इहोत्पन्नः सिकताद्वयसम्भवः । निगमोक्तं पठञ्छृण्वन्निदं जीविष्यते कथम्

ସେହି ବ୍ରହ୍ମରୁ ଏଠାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଦୁଇ ‘ସିକତା’ (ପୁରୁଷ-ନାରୀ)ର ସଂଯୋଗରୁ ଜନ୍ମିତ; ତଥାପି ବେଦବାଣୀ ପଢ଼ି ଶୁଣି ଏହି ଜୀବ କିପରି ସତ୍ୟରୂପେ (ବିବେକସହ) ଜୀବନ ଯାପନ କରିବ?

Verse 23

तथापि वैष्णवी माया मोहयत्यविवेकिनम् । हृदयस्थं न जानंति ह्यपि मृत्यु शतायुषः

ତଥାପି ବୈଷ୍ଣବୀ ମାୟା ଅବିବେକୀକୁ ମୋହିତ କରେ। ଶତାୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ମୃତ୍ୟୁକୁ ସେମାନେ ଚିହ୍ନି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 24

दन्ताश्चलाश्चला लक्ष्मीर्यौवनं जीवितं नृप । चलाचलमतीवेदं दानमेवं गृहं नृणाम्

ହେ ନୃପ, ଦାନ୍ତ ଅସ୍ଥିର, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଚଞ୍ଚଳ, ଯୌବନ ଓ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ଅନିତ୍ୟ। ଏହି ସବୁ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁର ବୋଲି ଜାଣି ମନୁଷ୍ୟ ଦାନ କରୁ; ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଗୃହ-ଗୃହସ୍ଥ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଚଞ୍ଚଳ।

Verse 25

इति विज्ञाय संसारसारं च चलाचलम् । कस्यार्थे क्रियते राजन्कुटजादि परिग्रहः

ଏପରି ସଂସାରର ସାର ମଧ୍ୟ ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଅନିତ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣି, ହେ ରାଜନ—ତେବେ କୁଟଜ ଆଦି ତୁଚ୍ଛ ବସ୍ତୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂଗ୍ରହ କାହା ପାଇଁ କରାଯାଏ?

Verse 26

इन्द्रद्युम्न उवाच । चिरायुर्भगवानेव श्रूयते भुवनत्रये । तदर्थमहमायातस्तत्किमेवं वचस्तव

ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ କହିଲେ: 'ତ୍ରିଭୁବନରେ ଶୁଣାଯାଏ ଯେ କେବଳ ଭଗବାନ ହିଁ ଚିରାୟୁ ଅଟନ୍ତି। ସେହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମୁଁ ଆସିଛି, ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ବଚନ ଏପରି କାହିଁକି?'

Verse 27

लोमश उवाच । प्रतिकल्पं मच्छरीरादेकरोमपरिक्षयः । जायते सर्वनाशे च मम भावि प्रमापणम्

ଲୋମଶ କହିଲେ: 'ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ମୋ ଶରୀରରୁ ଗୋଟିଏ ଲୋମ ଝଡ଼ିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଲୋମ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବ, ସେତେବେଳେ ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ହେବ।'

Verse 28

पश्य जानुप्रदेशं मे द्व्यंगुलं रोमवर्जितम् । जातं वपुस्तद्बिभेमि मर्तव्ये सति किं गृहैः

'ମୋ ଆଣ୍ଠୁ ନିକଟକୁ ଦେଖନ୍ତୁ, ଦୁଇ ଆଙ୍ଗୁଳି ସ୍ଥାନ ଲୋମଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି। ଶରୀରର ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ମୁଁ ଭୟ କରୁଛି। ଯେତେବେଳେ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ, ସେତେବେଳେ ଘରଦ୍ୱାରର କି ଆବଶ୍ୟକତା?'

Verse 29

नारद उवाच । इत्थं निशम्य तद्वाक्यं स प्रहस्यातिविस्मितः । भूपालस्तस्य पप्रच्छ कारणं तादृशायुषः

ନାରଦ କହିଲେ: ଏହିପରି ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେହି ରାଜା ହସି ହସି ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଆୟୁଷର କାରଣ ପଚାରିଲେ।

Verse 30

इन्द्रद्युम्न उवाच । पृच्छामि त्वामहं ब्रह्मन्यदायुरिदमीदृशम् । तव दीर्घं प्रभावोऽसौ दानस्य तपसोऽथवा

ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ କହିଲେ: 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପଚାରୁଛି ଯେ ଆପଣଙ୍କର ଏହି ଆୟୁଷ ଏପରି କାହିଁକି? ଏହି ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦାନର ପ୍ରଭାବ ନା ତପସ୍ୟାର?'

Verse 31

लोमश उवाच । श्रृणु भूप प्रवक्ष्यामि पूर्वजन्मसमुद्भवाम् । शिवधर्मयुतां पुण्यां कथां पापप्रणाशनीम्

ଲୋମଶ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ଶୁଣ; ମୁଁ ପୂର୍ବଜନ୍ମସମୁଦ୍ଭବ, ଶିବଧର୍ମଯୁକ୍ତ, ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ ଓ ପାପନାଶିନୀ କଥା କହିବି।

Verse 32

अहमासं पुरा शूद्रो दरिद्रोऽतीवभूतले । भ्रमामि वसुधापृष्ठे ह्यशनपीडितो भृशम्

ପୂର୍ବେ ମୁଁ ଶୂଦ୍ର ଥିଲି, ପୃଥିବୀରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦରିଦ୍ର। ଅଶନକଷ୍ଟରେ ଭୟଙ୍କର ପୀଡିତ ହୋଇ ମୁଁ ଭୂମିପୃଷ୍ଠରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲି।

Verse 33

ततो मया महल्लिंगं जालिमध्यगतं तदा । मध्याह्नेऽस्य जलाधारो दृष्टश्चैवा विदूरतः

ତାପରେ ମୁଁ ଜାଲିର ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ମହାଲିଙ୍ଗ ଦେଖିଲି। ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ଦୂରରୁ ତାହାର ଜଳାଧାର (ପୂଜାଜଳସ୍ଥାନ) ମଧ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ହେଲା।

Verse 34

ततः प्रविश्य तद्वारि पीत्वा स्नात्वा च शांभवम् । तल्लिंगं स्नापितं पूजा विहिता कमलैः शुभैः

ତାପରେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ସେହି ପବିତ୍ର ଜଳ ପାନ କରି, ଶାମ୍ଭବ ବିଧିରେ ସ୍ନାନ କଲି। ସେ ଲିଙ୍ଗକୁ ସ୍ନାପନ କରି ଶୁଭ କମଳରେ ପୂଜା କଲି।

Verse 35

अथ क्षुत्क्षामकंठोऽहं श्रीकंठं तं नमस्य च । पुनः प्रचलितो मार्गे प्रमीतो नृपसत्तम

ତାପରେ ଭୁଖ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ମୋ କଣ୍ଠ ଶୁଷ୍କ ହେଲା; ମୁଁ ସେହି ଶ୍ରୀକଣ୍ଠଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲି। ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୁନଃ ପଥେ ଚାଲି ମୁଁ ପଥମଧ୍ୟରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲି।

Verse 36

ततोऽहं ब्राह्मणगृहे जातो जातिस्मरः सुतः । स्नापनाच्छिवलिंगस्य सकृत्कमलपूजनात्

ତତଃ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଗୃହେ ଜାତିସ୍ମର ପୁତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲି; କାରଣ ଏକଥର ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ସ୍ନାନ କରାଇ କମଳରେ ପୂଜା କରିଥିଲି।

Verse 37

स्मरन्विलसितं मिथ्या सत्याभासमिदं जगत् । अविद्यामयमित्येवं ज्ञात्वा मूकत्वमास्थितः

ପୂର୍ବାନୁଭବ ସ୍ମରି ମୁଁ ଜାଣିଲି—ଏହି ଜଗତ କେବଳ ଲୀଳା; ମିଥ୍ୟା, ସତ୍ୟର ଆଭାସମାତ୍ର, ଅବିଦ୍ୟାମୟ। ଏହା ଜାଣି ମୁଁ ମୌନ ଧାରଣ କଲି।

Verse 38

तेन विप्रेण वार्धक्ये समाराध्य महेश्वरम् । प्राप्तोऽहमिति मे नाम ईशान इति कल्पितम्

ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ବାର୍ଧକ୍ୟରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆରାଧନା କଲେ; ‘ମୁଁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲି’ ବୋଲି କହିବାରୁ ମୋ ନାମ ‘ଈଶାନ’ ଭାବେ କଳ୍ପିତ ହେଲା।

Verse 39

ततः स विप्रो वात्सल्यादगदान्सुबहून्मम । चकार व्यपनेष्यामि मूकत्वमिति निश्चयः

ତାପରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ନେହବଶତଃ ମୋ ପାଇଁ ବହୁ ଔଷଧ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ—‘ଏହି ମୌନତାକୁ ଦୂର କରିବି।’

Verse 40

मंत्रवादान्बहून्वैद्यानुपायानपरानपि । पित्रोस्तथा महामायासंबद्धमनसोस्तथा

ସେ ଅନେକ ମନ୍ତ୍ରବାଦୀ, ବୈଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁ କଲେ; ଏବଂ ମହାମାୟାରେ ବନ୍ଧିତ ମନ ଥିବା ମୋ ପିତାମାତା ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କରିଲେ।

Verse 41

निरीक्ष्य मूढतां हास्यमासीन्मनसि मे तदा । तथा यौवनमासाद्य निशि हित्वा निजं गृहम्

ସେମାନଙ୍କ ମୂଢତା ଦେଖି ସେତେବେଳେ ମୋ ମନରେ ହାସ୍ୟ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ପରେ ଯୌବନ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ମୁଁ ରାତିରେ ନିଜ ଘର ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲି।

Verse 42

संपूज्य कमलैः शंभुं ततः शयनमभ्यगाम् । ततः प्रमीते पितरि मूढैत्यहमुज्झितः

କମଳପୁଷ୍ପରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସମ୍ପୂଜନ କରି ପରେ ମୁଁ ଶୟନକୁ ଗଲି। ତାପରେ ପିତା ପ୍ରୟାଣ କରିବା ସମୟରେ ମୋତେ ‘ମୂଢ’ ଭାବି ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ।

Verse 43

संबंधिभिः प्रतीतोऽथ फलाहारमवस्थितः । प्रतीतः पूजयामीशमब्जैर्बहुविधैस्तथा

ତାପରେ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହୀତ ହୋଇ ମୁଁ କେବଳ ଫଳାହାରରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲି। ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ବହୁବିଧ କମଳରେ ଈଶଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲି।

Verse 44

अथ वर्षशतस्यांते वरदः शशिशेखरः । प्रत्यक्षो याचितो देहि जरामरणसंक्षयम्

ତାପରେ ଶତବର୍ଷର ଶେଷରେ ବରଦାତା ଶଶିଶେଖର (ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର) ପ୍ରଭୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହେଲେ। ମୁଁ ଯାଚନା କଲି—“ଜରା ଓ ମରଣର ସଂକ୍ଷୟ ଦିଅନ୍ତୁ।”

Verse 45

ईश्वर उवाच । अजरामरता नास्ति नामरूपभृतोयतः । ममापि देहपातः स्यादवधिं कुरु जीविते

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—“ନାମ ଓ ରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଦେହୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଜରାମରତା ନାହିଁ। ମୋର ମଧ୍ୟ ଦେହପାତ ହୁଏ; ତେଣୁ ତୁମ ଜୀବନର ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ଅବଧି ବାଛ।”

Verse 46

इति शंभोर्वचः श्रुत्वा मया वृतिमिदं तदा । कल्पांते रोमपातोऽस्तु मरणं सर्वसंक्षये

ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ମୁଁ ସେତେବେଳେ ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା କଲି—“କଳ୍ପାନ୍ତେ ସର୍ବସଂକ୍ଷୟ ହେଲେ ମାତ୍ର ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ହେଉ; ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବଳ ରୋମପାତ ହେଉ।”

Verse 47

ततस्तव गणो भूयामिति मेऽभीप्सितो वरः । तथेत्युक्त्वा स भगवान्हरश्चादर्शनं गतः

ତାପରେ ମୋର ଅଭୀପ୍ସିତ ବର ଏହିଥିଲା—“ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଗଣ ହେଉ।” “ତଥାସ୍ତୁ” କହି ଭଗବାନ୍ ହର ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।

Verse 48

अहं तपसिनिष्ठश्च ततः प्रभृति चाभवम् । ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुच्यते शिवपूजनात्

ସେହି ସମୟରୁ ମୁଁ ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼ନିଷ୍ଠ ହେଲି। ଶିବପୂଜାଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଆଦି ପାପରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

Verse 49

ब्रध्नाब्जैरितरैर्वपि कमलैर्नात्र संशयः । एवं कुरु महाराज त्वमप्याप्स्यसि वांछितम्

ବ୍ରଧ୍ନାବ୍ଜ କମଳରେ—କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କମଳରେ ମଧ୍ୟ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏଭଳି କର, ମହାରାଜ; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଇବ।

Verse 50

हरभक्तस्य लोकस्य त्रिलोक्यां नास्ति दुर्लभम् । बहिःप्रवृत्तिं सगृह्य ज्ञानकर्मेन्द्रियादि च

ହରଭକ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ତ୍ରିଲୋକରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ନୁହେଁ। ତଥାପି ବାହ୍ୟପ୍ରବୃତ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନ-କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟାଦିକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ସେମାନଙ୍କ ଯଥାସ୍ଥାନ ବୁଝିବା ଉଚିତ।

Verse 51

लयः सदाशिवे नित्यमतर्यो गोऽयमुच्यते । दुष्करत्वाद्वहिर्योगं शिव एव स्वयं जगौ

ସଦାଶିବରେ ନିତ୍ୟ ଲୟ ହେବାକୁ ‘ଅମର ପଥ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବାହ୍ୟଯୋଗ ଦୁଷ୍କର ଥିବାରୁ ଶିବ ନିଜେ ଏହା ଉପଦେଶ କଲେ।

Verse 52

पंचभिश्चार्चनं भूतैर्विशिष्टफलदं ध्रुवम् । क्लेशकर्मविपाकाद्यैराशयैश्चाप्य संयुतम्

ପଞ୍ଚଭୂତଦ୍ୱାରା କୃତ ଅର୍ଚ୍ଚନ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ। ତଥାପି ଏହା କ୍ଲେଶ, କର୍ମ, କର୍ମବିପାକ ଆଦି ଆଶୟ-ସଂସ୍କାର ସହ ଯୁକ୍ତ ରହେ।

Verse 53

ईशानमाराध्य जपन्प्रणवं मुक्तिपाप्नुयात् । सर्वपापक्षये जाते शिवे भवति भावना

ଈଶାନଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ଜପ କଲେ ମୁକ୍ତି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ପାପ କ୍ଷୟ ହେଲେ ଶିବରେ ଭାବନା ଦୃଢ ହୁଏ।

Verse 54

पापोपहतबुद्धीनां शिवे वार्तापि दुर्लभा । दुर्लभं भारते जन्म दुर्लभं शिवपूजनम्

ପାପରେ ଆହତ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଶିବଙ୍କ ବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣିବା ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ଭାରତରେ ଜନ୍ମ ଦୁର୍ଲଭ, ଶିବପୂଜା ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 55

दुर्लभं जाह्नवीस्नानं शिवे भक्तिः सुदुर्लभा । दुर्लभं ब्राह्मणे दानं दुर्लभं वह्निपूजनम्

ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା)ରେ ସ୍ନାନ ଦୁର୍ଲଭ; ଶିବଭକ୍ତି ତ ଅତିଦୁର୍ଲଭ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ ଦୁର୍ଲଭ, ଏବଂ ଅଗ୍ନିପୂଜନ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 56

अल्पपुण्यैश्च दुष्प्रापं पुरुषोत्तमपूजनम्

ଅଳ୍ପ ପୁଣ୍ୟବାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ପୂଜା ଲଭ୍ୟ ହେବା ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ୍ୟ।

Verse 57

लक्षेण धनुषां योगस्तदर्धेन हुताशनः । पात्रं शतसहस्रेण रेवा रुद्रश्च षष्टिभिः

ଏକ ଲକ୍ଷ ଧନୁଷ ଦ୍ୱାରା ‘ଯୋଗ’ ଗଣାଯାଏ; ତାହାର ଅର୍ଧ ଦ୍ୱାରା ‘ହୁତାଶନ’ (ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି) ଗଣାଯାଏ। ଶତସହସ୍ରରେ ଗୋଟିଏ ‘ପାତ୍ର’ ମିଳେ; ରେବା ଓ ରୁଦ୍ର ତ ଷଷ୍ଟିରେ ଗୋଟିଏ—ଅତିଦୁର୍ଲଭ।

Verse 58

इति दमुक्तमखिलं मया तव महीपते । यथायुरभवद्दीर्घं समाराध्य महेश्वरम्

ହେ ମହୀପତେ! ମୁଁ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେଲି। ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସମାରାଧନା କଲେ ଆୟୁ ଦୀର୍ଘ ହୁଏ—ଏହିପରି ଘୋଷିତ।

Verse 59

न दुर्लभं न दुष्प्रापं न चासाध्यं महात्मनाम् । शिवभक्तिकृतां पुंसां त्रिलोक्यामिति निश्चितम्

ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଦୁର୍ଲଭ ନୁହେଁ, ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅସାଧ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଶିବଭକ୍ତି କରିଥିବା ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ତ୍ରିଲୋକରେ ନିଶ୍ଚିତ।

Verse 60

नंदीश्वरस्य तेनैव वपुषा शिवपूजनात् । सिद्धिमालोक्य को राजञ्छंकरं न नमस्यति

ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର ସେଇ ଦେହଦ୍ୱାରା ଶିବପୂଜା କରି ଯେ ସିଦ୍ଧି ପାଇଲେ, ତାହା ଦେଖି ହେ ରାଜନ୍! ଶଙ୍କରଙ୍କୁ କିଏ ନମସ୍କାର ନ କରିବ?

Verse 61

श्वेतस्य च महीपस्य श्रीकंठं च नमस्यतः । कालोपि प्रलयं यातः कस्तमीशं न पूजयेत्

ରାଜା ଶ୍ୱେତ ଶ୍ରୀକଣ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିଥିଲେ, ଯାହା ଫଳରେ କାଳ ମଧ୍ୟ ଲୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା। ସେହି ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ କିଏ ପୂଜା ନ କରିବ?

Verse 62

यदिच्छया विश्वमिदं जायते व्यवतिष्ठते । तथा संलीयते चांते कस्तं न शरणं व्रजेत्

ଯାହାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ସ୍ଥିତ ରହେ ଏବଂ ଅନ୍ତରେ ବିଲୀନ ହୁଏ, ତାଙ୍କର ଶରଣ କିଏ ନ ନେବ?

Verse 63

एतद्रहस्यमिदमेव नृणां प्रधानं कर्तव्यमत्र शिवपूजनमेव भूप । यस्यांतरायपदवीमुपयांति लोकाः सद्योः नरः शिवनतः शिवमेव सत्यम्

ହେ ରାଜନ! ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ପ୍ରଧାନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ଶିବପୂଜା, ଏହା ହିଁ ରହସ୍ୟ। ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବାଧାବିଘ୍ନ ଅତିକ୍ରମ କରି ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପ ଶିବଙ୍କୁ ହିଁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।