Adhyaya 17

Verse 1

नारद उवाच । ततस्तयोः समायोगः सेनयोरुभयोरभूत् । युगांते समनुप्राप्ते यथा क्षुब्धसमुद्रयोः

ନାରଦ କହିଲେ—ତାପରେ ଉଭୟ ସେନାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ମୁଖୀନ ସଂଘର୍ଷ ହେଲା; ଯୁଗାନ୍ତ ଆସିଲେ ଯେପରି ଦୁଇ ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତାଳ ହୋଇ ଘୁର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ।

Verse 2

सुरासुराणां संमर्दे तस्मिन्परमदारुणे । तुमुलं सुमहत्क्रांते सेनयोरुभयोरपि

ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କର ସେଇ ପରମ ଭୟଙ୍କର ସଂମର୍ଦ୍ଦରେ, ଉଭୟ ସେନା ମହାବଳରେ ଅଗ୍ରସର ହେଉଥିବାବେଳେ ଯୁଦ୍ଧ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶାଳ ଓ ତୁମୁଳ କୋଳାହଳମୟ ହୋଇଉଠିଲା।

Verse 3

गर्जतां देवदैत्यानां शंखभेरीरवेण च । तूर्याणां चैव निर्घोषैर्मातंगानां च बृंहितैः

ଦେବ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କର ଗର୍ଜନ, ଶଙ୍ଖ-ଭେରୀର ନାଦ, ଯୁଦ୍ଧବାଦ୍ୟର ଘନଘୋଷ ଏବଂ ହାତୀମାନଙ୍କର ଚିତ୍କାରରେ ରଣଭୂମି ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଲା।

Verse 4

हेषितैर्हयवृंदानां रथनेमिस्वनेन च । घोषेण चैव तूर्याणां युगांत इव चाभवत्

ଘୋଡ଼ାଦଳର ହେଷାରବ, ରଥଚକ୍ରର ଗର୍ଜନ ଓ ତୂର୍ୟଧ୍ୱନିର ମହାକୋଳାହଳରେ ଯୁଗାନ୍ତ ପରି ଲାଗିଲା।

Verse 5

रोषेणाबिपरीतांगास्त्यक्तजीवितचेतसः । समसज्जन्त तेन्योन्यं प्रक्रमेणातिलोहिताः

କ୍ରୋଧେ ବିକୃତ ଅଙ୍ଗ, ଜୀବନଚିନ୍ତା ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଚେତନା—ଅତି ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ କ୍ରମେ ଆଗେଇ ପରସ୍ପର ଉପରେ ଝାପି ପଡ଼ିଲେ।

Verse 6

रथा रथैः समासक्ता गजाश्चापि महागजैः । पत्तयः पत्तिभिश्चैव हयाश्चापि महाहयैः

ରଥ ରଥ ସହ ଜଡ଼ିଲା, ଗଜ ମହାଗଜ ସହ; ପଦାତି ପଦାତି ସହ, ଘୋଡ଼ା ମହାଘୋଡ଼ା ସହ—ସମବଳ ସମବଳ ସହ ନିକଟ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁହାଁମୁହିଁ ହେଲା।

Verse 7

ततः प्रासाशनिगदाभिंडिपालपरश्वधैः । शक्तिभिः पट्टिशैः शूलैर्मुद्गरैः कणयैर्गुडैः

ତାପରେ ପ୍ରାସ, ଖଡ୍ଗ, ଗଦା, ଭିଣ୍ଡିପାଳ, ପରଶ୍ୱଧ, ଶକ୍ତି, ପଟ୍ଟିଶ, ଶୂଳ, ମୁଦ୍ଗର ଓ ଭାରୀ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଅବିରତ ପ୍ରହାର କଲେ।

Verse 8

चक्रैश्च शक्तिभिश्चैव तोमरैरंकुशैरपि । कर्णिनालीकनाराचवत्सदंतार्द्धचंद्रकैः

ଚକ୍ରାସ୍ତ୍ର ଓ ଶକ୍ତି, ତୋମର ଓ ଅଙ୍କୁଶ, ଏବଂ କର୍ଣ୍ଣି, ନାଳୀକ, ନାରାଚ, ବତ୍ସଦନ୍ତ, ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ରମୁଖ ବାଣର କାଟୁଥିବା ବର୍ଷାରେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ର ପୂରିଗଲା।

Verse 9

भल्लैर्वेतसपत्रैश्च शुकतुंडैश्च निर्मलैः । वृष्टिभिश्चाद्भुताकारैर्गगनं समपद्यत

ଭଲ୍ଲ-ବାଣ, ବେତସପତ୍ର-ଶର ଓ ନିର୍ମଳ ‘ଶୁକତୁଣ୍ଡ’ ବାଣର ଅଦ୍ଭୁତାକାର ବର୍ଷାରେ ଆକାଶ ସର୍ବଦିଗରେ ପୂରି ଆବୃତ ହେଲା।

Verse 10

संप्रच्छाद्य दिशः सर्वास्तमोमयमिवाभवत् । प्राज्ञायंत न तेऽन्योन्यं तस्मिंस्तमसि संकुले

ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଢାଙ୍କି ତାହା ଯେନ ତମୋମୟ ହେଲା; ସେଇ ସଙ୍କୁଳ ଅନ୍ଧକାରରେ ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଚିହ୍ନି ପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 11

अदृश्यभूतास्तमसि न्यकृंतंत परस्परम् । ततो भुजैर्ध्वजैश्छत्रैः शिरोभिश्च सकुंडलैः

ଅନ୍ଧକାରରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ କାଟି ପକାଇଲେ; ତାପରେ ରଣଭୂମି ଭୁଜା, ଧ୍ୱଜ, ଛତ୍ର ଓ କୁଣ୍ଡଳଧାରୀ ଶିରରେ ଭରିଗଲା।

Verse 12

गजैस्तुरंगैः पादातैः पतद्भिः पतितैरपि । आकाशशिरसो भ्रष्टैः पंकजैरिव भूश्चिता

ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ପାଦାତ—କେହି ପଡ଼ୁଥିବା, କେହି ପଡ଼ିଥିବା—ସେମାନେ ଭୂମିକୁ ଏମିତି ଛାଇଦେଲେ, ଯେନ ଆକାଶଶିରରୁ ଝରିପଡ଼ା ପଦ୍ମରେ ଧରା ଆବୃତ।

Verse 13

भग्नदंता भिन्नकुंभाश्छिन्नदीर्घमहाकराः । गजाः शैलनिभाः पेतुर्धरण्यां रुधिरस्रवाः

ପର୍ବତସଦୃଶ ଗଜମାନେ—ଦନ୍ତ ଭଙ୍ଗ, କୁମ୍ଭସ୍ଥଳ ଭିନ୍ନ, ଦୀର୍ଘ ମହାକର ଛିନ୍ନ—ରୁଧିର ଝରାଇ ଧରାରେ ପଡ଼ିଲେ।

Verse 14

भग्नैषाश्च रथाः पेतुर्भग्नाक्षाः शकलीकृताः । पत्तयः कोटिशः पेतुस्तुरंगाश्च सहस्रशः

ଭଙ୍ଗିତ ଧ୍ୱଜଦଣ୍ଡଯୁକ୍ତ ରଥଗୁଡ଼ିକ ପଡ଼ିଗଲା; ଅକ୍ଷ ଭାଙ୍ଗି ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ ହୋଇଗଲା। ପଦାତି ସେନା କୋଟିକୋଟି କରି ପତିତ ହେଲେ, ଘୋଡ଼ାମାନେ ସହସ୍ରସହସ୍ର କରି ଢଳିପଡ଼ିଲେ।

Verse 15

ततः शोणितनद्यश्च हर्षदाः पिशिताशिनाम् । वैतालानंददायिन्यो व्यजायंत सहस३शः

ତାପରେ ସହସ୍ରସହସ୍ର ରକ୍ତନଦୀ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା—ମାଂସଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ହର୍ଷଦାୟିନୀ ଏବଂ ବୈତାଳମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦଦାୟିନୀ।

Verse 16

तस्मिंस्तथाविधे युद्धे सेनानीर्ग्रसनोऽरिहा । बाणवर्षेण महता देवसैन्यमकंपयत्

ଏପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁନାଶକ ସେନାନୀ ଗ୍ରସନ ମହା ବାଣବର୍ଷାରେ ଦେବସେନାକୁ କମ୍ପିତ କରିଦେଲା।

Verse 17

ततो ग्रसनमालोक्य यमः क्रोधविमूर्छितः । ववर्ष शरवर्षेण विशेषादग्निवर्चसा

ତାପରେ ଗ୍ରସନକୁ ଦେଖି ଯମ କ୍ରୋଧରେ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ, ବିଶେଷତଃ ଅଗ୍ନିତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ଶରବର୍ଷା ବର୍ଷାଇଲେ।

Verse 18

स विद्धो बहुभिर्षाणैर्ग्रसनोऽतिपराक्रमः । कृतप्रतिकृताकांक्षी धनुरानम्य भैरवम्

ବହୁ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅତିପରାକ୍ରମୀ ଗ୍ରସନ ପ୍ରତିକାର ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଭୈରବ ଧନୁଷକୁ ନମାଇ ଟାଣିଲା।

Verse 19

शरैः सहस्रैश्च पञ्चलक्षैश्चैव व्यताडयत् । ग्रसनेन विमुक्तांस्ताञ्छरान्सोपि निवार्य च

ସେ ସହସ୍ର ସହସ୍ର, ଅପି ପଞ୍ଚଲକ୍ଷ ଶରଦ୍ୱାରା ପ୍ରହାର କଲା; ଗ୍ରସନ ଛାଡ଼ିଥିବା ସେଇ ଶରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେ ରୋକି ନିବାରଣ କଲା।

Verse 20

बाणवृष्टिभिरुग्राभिर्यमो ग्रसनमर्दयत् । कृतांतशरवृष्टीनां संततीः प्रतिसर्पतीः । चिच्छेद शरवर्षेण ग्रसनो दानवेश्वरः

ଉଗ୍ର ବାଣବୃଷ୍ଟିଦ୍ୱାରା ଯମ ଗ୍ରସନକୁ ପୀଡ଼ିତ କଲା। କିନ୍ତୁ ଦାନବେଶ୍ୱର ଗ୍ରସନ ନିଜ ଶରବର୍ଷାରେ କୃତାନ୍ତର ବାଣମାନଙ୍କର ଆଗେଇଆସୁଥିବା ନିରନ୍ତର ଧାରାକୁ ଛେଦିଦେଲା।

Verse 21

विफलां तां समालोक्य यमः स्वशरसंततिम्

ନିଜର ନିରନ୍ତର ଶରସନ୍ତତି ବିଫଳ ହୋଇଛି ବୋଲି ଦେଖି ଯମ କ୍ରୋଧ ଧାରଣ କରି ଅନ୍ୟ ଉପାୟକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲା।

Verse 22

प्राहिणोन्मुद्गरं दीप्तं ग्रसनस्य रथं प्रति । स तं मुद्गरमायांतमुत्पत्य रथसत्तमात्

ସେ ଗ୍ରସନର ରଥ ପ୍ରତି ଦୀପ୍ତ ମୁଦ୍ଗର ଛାଡ଼ିଲା। ସେଇ ମୁଦ୍ଗର ଧାଇଆସୁଥିବା ଦେଖି ଗ୍ରସନ ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥରୁ ଉଛଳି ପଡ଼ିଲା।

Verse 23

जग्राह वामहस्तेन लीलया ग्रसनोऽरिहा । तेनैव मुद्गरेणाथ यमस्य महिषं रुषा

ଶତ୍ରୁନାଶକ ଗ୍ରସନ ବାମହସ୍ତରେ ଲୀଳାରେ ତାହାକୁ ଧରିଲା; ଏବଂ ସେଇ ମୁଦ୍ଗରଦ୍ୱାରା କ୍ରୋଧରେ ଯମର ମହିଷକୁ ପ୍ରହାର କଲା।

Verse 24

ताडयामास वेगेन स पपात महीतले । उत्पत्याथ यमस्तस्मान्महिषान्निपतिष्यतः

ସେ ବେଗରେ ଆଘାତ କଲେ ଏବଂ ସେ ଭୂତଳରେ ପଡ଼ିଗଲା। ତେବେ ଯମ ସେହି ପଡ଼ୁଥିବା ମହିଷ ଉପରୁ ଡେଇଁ ପଡ଼ିଲେ।

Verse 25

प्रासेन ताडयामास ग्रसनं वदने दृढम् । स तु प्राप्तप्रहारेण मूर्छितो न्यपतद्भुवि

ସେ ପ୍ରାସ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସନର ମୁଖରେ ଦୃଢ଼ ଆଘାତ କଲେ। ସେହି ଆଘାତ ପାଇ ସେ ମୂର୍ଚ୍ଛିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା।

Verse 26

ग्रसनं पतित दृष्ट्वा जंभो भीमपराक्रमः । यमस्य भिंडिपालेन प्रहारमकरोद्धृदि

ଗ୍ରସନକୁ ପଡ଼ିଥିବାର ଦେଖି ଭୟଙ୍କର ପରାକ୍ରମୀ ଜମ୍ଭ ଯମଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଭିନ୍ଦିପାଳ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରହାର କଲା।

Verse 27

यमस्तेन प्रहारेण सुस्राव रुधिरं मुखात् । अतिगाढ प्रहारार्त्तः कृतांतोमूर्छितोऽभवत्

ସେହି ପ୍ରହାର ଦ୍ୱାରା ଯମଙ୍କ ମୁଖରୁ ରକ୍ତ ବହିବାକୁ ଲାଗିଲା। ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର ଆଘାତରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ କୃତାନ୍ତ (ଯମ) ମୂର୍ଚ୍ଛିତ ହୋଇଗଲେ।

Verse 28

कृतांतमर्दितं दृष्ट्वा गदापाणिर्धनादिपः । वृतो यक्षायुतगणैर्जंभं प्रत्युद्ययौ रुषआ

କୃତାନ୍ତଙ୍କୁ ପୀଡ଼ିତ ଦେଖି, ଗଦାଧାରୀ ଧନାଧିପ (କୁବେର) ଅୟୁତ ଯକ୍ଷଗଣଙ୍କ ସହିତ କ୍ରୋଧରେ ଜମ୍ଭ ଆଡ଼କୁ ଧାବିତ ହେଲେ।

Verse 29

जंभो रुषा तमायांतं दानवा नीकसंवृतः । जग्राह वाक्यं राज्ञस्तु यता स्निग्धेन भाषितम्

ଦାନବସେନାର ଶ୍ରେଣୀରେ ଘେରା ରୁଷ୍ଟ ଜମ୍ଭ ତାହାକୁ ଆଗେଇ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲା; ତଥାପି ରାଜାଙ୍କ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ସଂୟତ ବଚନ ସେ ଗ୍ରହଣ କଲା।

Verse 30

ग्रसनो लब्धसंज्ञोऽथ यमस्य प्राहिणोद्गदाम् । मणिहेमपरिष्कारां गुर्वी परिघमर्दिनीम्

ତେବେ ଗ୍ରସନ ସଞ୍ଜ୍ଞା ଫେରି ପାଇ ଯମଙ୍କ ଉପରେ ଏକ ଭାରୀ ଗଦା ନିକ୍ଷେପ କଲା—ମଣି ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ଶୋଭିତ—ଯାହା ଲୋହ ପରିଘକୁ ମଧ୍ୟ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିପାରେ।

Verse 31

तामापतंतीं संप्रेक्ष्य गदां महिषवाहनः । गदायाः प्रतिघातार्थं जगज्ज्वलनभैरवम्

ସେ ଗଦା ଧାଇଁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ମହିଷବାହନ ଯମ ତାହାର ପ୍ରତିଘାତ ପାଇଁ ଜଗତ୍‌ଦହନ ସଦୃଶ ଭୟଙ୍କର ଜ୍ୱାଲାମୟ ତେଜ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ।

Verse 32

दंडं मुमोच कोपेन ज्वालामालासमाकुलम् । स गदां वियति प्राप्य ररासांबुधरोद्धतम्

କ୍ରୋଧରେ ସେ ଜ୍ୱାଲାମାଳାରେ ଆବୃତ ଦଣ୍ଡକୁ ନିକ୍ଷେପ କଲା। ତାହା ଆକାଶରେ ଗଦାକୁ ପାଇ ଉଦ୍ଧତ ମେଘଗର୍ଜନା ପରି ଗର୍ଜିଲା।

Verse 33

संवट्टश्चाभवत्ताभ्यां शैलाभ्यामिव दुःसहः । ताभ्यां निष्पेषनिर्ह्राद जडीकृतदिगंतरम्

ଦୁହିଁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପର୍ବତ ଧକ୍କା ଲାଗିବା ପରି ଅସହ୍ୟ ଆଘାତ ହେଲା। ସେହି ପିଷଣ-ନିର୍ହ୍ରାଦରେ ଦିଗନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଡୀଭୂତ ହୋଇଗଲା।

Verse 34

जगद्व्याकुलतां यातं प्रलयागमशंकया । क्षणात्प्रशांतनिर्ह्रादं ज्वलदुल्कासमाचितम्

ପ୍ରଳୟ ଆସିବ ବୋଲି ଶଙ୍କାରେ ଜଗତ୍ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲା; କିନ୍ତୁ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଗର୍ଜନ ଶାନ୍ତ ହେଲା ଓ ଆକାଶ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଲ୍କାରେ ଭରିଗଲା।

Verse 35

निष्पेषणं तयोर्भीमम भूद्गनगोचरम् । निहत्याथ गदां दण्डस्ततो ग्रसनमूर्धनि

ତାଙ୍କ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଚୂର୍ଣ୍ଣନ-ସଂଘର୍ଷ ଶିବଙ୍କ ଗଣମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ହେଲା; ତାପରେ ଦଣ୍ଡ ଗଦାକୁ ନିହତ କରି, ପୁଣି ଗ୍ରସନର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା।

Verse 36

पपात पौरुषं हत्वा यथा दैवं पुरार्जितम् । सतु तेन प्रहारेण दृष्ट्वा सतिमिरादिशः

ପୂର୍ବାର୍ଜିତ ଦୈବ ଯେପରି ତାକୁ ନିହତ କଲା, ସେପରି ତାହାର ପୌରୁଷ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଲା; ଏବଂ ସେଇ ପ୍ରହାରରେ ସେ ଦିଗମାନଙ୍କୁ ଘୋର ତମରେ ଆବୃତ ଦେଖିଲା।

Verse 37

पपात भूमौ निःसंज्ञो भूमिरेणुविभूषितः । ततो हाहारवो घोरः सेनयोरुभयोरभूत्

ସେ ନିର୍ଜ୍ଞାନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା, ଦେହ ଧୂଳିରେ ଲେପିତ ହେଲା; ତାପରେ ଉଭୟ ସେନାରୁ ଭୟଙ୍କର ‘ହାୟ ହାୟ’ ରବ ଉଠିଲା।

Verse 38

ततो महूर्तमात्रेण ग्रसनः प्राप्य चेतनाम् । अपश्यत्स्वां तनुं ध्वस्तां विलोलाभरणांबराम्

ତାପରେ ମୁହୂର୍ତ୍ତମାତ୍ରେ ଗ୍ରସନ ଚେତନା ପାଇଲା; ସେ ନିଜ ଦେହକୁ ଧ୍ୱସ୍ତ ଦେଖିଲା—ଆଭୂଷଣ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ଢିଲା ଲଟକୁଥିଲା।

Verse 39

स चापि चिंतयामास कृतप्रतिकृतक्रियाम् । धिगस्तु पौरुषं मह्यं प्रभोरग्रेसरः कथम्

ସେ କୃତକର୍ମ ଓ ତାହାର ପ୍ରତିକର୍ମକୁ ଚିନ୍ତା କରି କହିଲା— “ଧିକ୍ ମୋ ପୌରୁଷ! ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଁ କିପରି ଦାଉଁ ହେବାକୁ ଧୃଷ୍ଟତା କଲି?”

Verse 40

मय्याश्रितानि सैन्यानि जिते मयि जितानि च । असंभावितरूपो हि सज्जनो मोदते सुखम्

“ମୋପରେ ଆଶ୍ରିତ ସେନାମାନେ— ମୁଁ ଜିତିଲେ ଜିତନ୍ତି, ମୁଁ ହାରିଲେ ହାରନ୍ତି। ଆତ୍ମଗର୍ବରହିତ ସଜ୍ଜନ ସନ୍ତୋଷ-ସୁଖରେ ହିଁ ଆନନ୍ଦ କରେ।”

Verse 41

संभावितस्त्वशक्तश्चेत्तस्य नायं परोऽपि वा । एवं संचिंत्य वेगेन समुत्तस्थौ महाबलः

“ଅଶକ୍ତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଯଦି କାହାକୁ ସମ୍ମାନ ମିଳେ, ତେବେ ସତ୍ୟରେ ନ ଏହି ଲୋକ ତାହାର, ନ ପରଲୋକ।” ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି ସେ ମହାବଳୀ ବେଗରେ ଉଠିପଡ଼ିଲା।

Verse 42

मुद्गरं कालदण्डाभं गृहीत्वा गिरिसंनिभम् । ग्रसनो घोरसंकल्पः संदष्टौष्ठपुटच्छदः

ଘୋର ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଗ୍ରସନ କାଳଦଣ୍ଡ ସଦୃଶ, ପର୍ବତସମ ବିଶାଳ ମୁଦ୍ଗରକୁ ଧରିଲା। ଓଠ ଦଢ଼ କରି ସେ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରହାର ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲା।

Verse 43

रथेन त्वरितोऽगच्छदाससादांतकं रणे । समासाद्य यमं युद्धे ग्रसनो भ्राम्य मुद्गरम्

ସେ ରଥରେ ଚଢ଼ି ତ୍ୱରାରେ ଗଲା ଓ ରଣରେ ଅନ୍ତକଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲା। ଯୁଦ୍ଧରେ ଯମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଗ୍ରସନ ନିଜ ମୁଦ୍ଗରକୁ ଘୁରାଇଲା।

Verse 44

वेगेन महता रौद्रं चिक्षेप यममूर्धनि । विलोक्य मुद्गरं दीप्तं यमः संभ्रांतलोचनः

ମହାବେଗ ଓ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ରୌଦ୍ରରେ ସେ ଗଦାକୁ ଯମଙ୍କ ମସ୍ତକ ଦିଗକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲା। ଦୀପ୍ତ ଗଦା ଦେଖି ଯମଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଭୟରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା।

Verse 45

वंचयामास दुर्द्धर्षं मुद्गरं तं महाबलः । तस्मिन्नपसृते दूरं चंडानां भीमकर्मणाम्

ସେ ମହାବଳୀ ସେଇ ଦୁର୍ଧର୍ଷ ଗଦାପ୍ରହାରକୁ ଏଡ଼ାଇଲା। ତାହା ଦୂରକୁ ସରିଯାଉଥିବାବେଳେ ଭୀମକର୍ମା ଚଣ୍ଡ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଆଗେଇ ଧାଇଲେ।

Verse 46

याम्यानां किंकराणां च अयुतं निष्पिपेष ह । ततस्तदयुतं दृष्ट्वा हतं किंकरवाहिनी

ସେ ଯମଙ୍କ କିଙ୍କରମାନଙ୍କ ଦଶହଜାରକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲା। ସେଇ ଦଶହଜାର ହତ ଦେଖି କିଙ୍କରବାହିନୀ ଭୟେ ଡଗମଗାଇଲା।

Verse 47

दशार्बुदमिता क्रुद्धा ग्रसनायान्वधावत । ग्रसनस्तु समालोक्य तां किंकरमयां शुभाम्

ଦଶାର୍ବୁଦ ପରିମିତ ସେଇ ସେନା କ୍ରୋଧେ ଗ୍ରସନକୁ ଗ୍ରସିବାକୁ ଧାଇଲା। କିନ୍ତୁ ଗ୍ରସନ ସେଇ କିଙ୍କରମୟ ଶୁଭ ସେନାକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କଲା।

Verse 48

मेने यमसहस्राणि तादृग्रूपबला हि सा । विगाह्य ग्रसनं सेना ववर्ष शरवृष्टिभिः

ସେଇ ସେନାର ରୂପ ଓ ବଳ ଏପରି ଥିଲା ଯେ ହଜାର ଯମ ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ଗ୍ରସନ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେମାନେ ଶରବୃଷ୍ଟି ବର୍ଷାଇଲେ।

Verse 49

कल्पांतघोरसंकाशो बभूव स महारणः । केचिच्छैलेन बिभिदुः केचिद्बाणैरजिह्यगैः

ସେଇ ମହାରଣ କଳ୍ପାନ୍ତର ଭୟଙ୍କରତା ପରି ଅତି ଘୋର ହୋଇଉଠିଲା। କେହି ଶିଳା ଛାଡ଼ି ଆଘାତ କଲେ, କେହି ଅଚ୍ୟୁତ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ କଲେ।

Verse 50

पिपिषुर्गदया केचित्कोचिन्मुद्गरवृष्टिभिः । केचित्प्रासप्रहारैश्च ताडयामासुरुद्धताः

କେହି ଗଦାରେ ପିଷିଦେଲେ, କେହି ମୁଦ୍ଗରବୃଷ୍ଟିରେ ଆଘାତ କଲେ। ଆଉ କେହି ଉଦ୍ଧତ ହୋଇ ପ୍ରାସପ୍ରହାରରେ ତାଡ଼ିଲେ।

Verse 51

अपरे किंकरास्तस्य ललंबुर्बाहुमंडले । शिलाभिरपरे जघ्नुर्द्रुमैरन्ये महोच्छ्रयैः

ତାହାର କେତେକ କିଙ୍କର ତାଙ୍କ ବାହୁମଣ୍ଡଳକୁ ଲଟକି ଧରିଲେ। କେହି ଶିଳାରେ ଆଘାତ କଲେ, ଅନ୍ୟେ ଉଚ୍ଚ ଦ୍ରୁମଦ୍ୱାରା ପ୍ରହାର କଲେ।

Verse 52

तस्यापरे च गात्रेषु दशनांश्चन्यपातयन् । अपरे मुष्टिभिः पृष्ठं किंकरास्ताडयंति च

କେହି ତାହାର ଗାତ୍ରରେ ପ୍ରହାର କରି ଦାନ୍ତ ଝଡ଼ାଇଦେଲେ। ଆଉ କେହି କିଙ୍କର ମୁଷ୍ଟିଦ୍ୱାରା ତାହାର ପିଠିକୁ ଲଗାତାର ତାଡ଼ିଲେ।

Verse 53

एवं चाभिद्रुतस्तैः स ग्रसनः क्रोधमूर्छितः । उत्साद्य गात्रं भूपृष्ठे निष्पिपेष सहस्रशः

ଏଭଳି ଭାବେ ସେମାନଙ୍କ ଆକ୍ରମଣରେ ଗ୍ରସନ କ୍ରୋଧମୂର୍ଛିତ ହେଲା। ସେ ନିଜ ଦେହକୁ ଭୂମିପୃଷ୍ଠରେ ପକାଇ ସହସ୍ରେ ସହସ୍ରେ ଚକ୍କିଦେଲା।

Verse 54

कांश्चिदुत्थाय जघ्नेऽसौ मुष्टिभिः किंकरान्रणे । कांश्चित्पादप्रहारेण धावन्नन्यानचूर्णयत्

ଉଠି ସେ ରଣଭୂମିରେ ଯମଙ୍କ କିଛି କିଙ୍କରଙ୍କୁ ମୁଷ୍ଟିଘାତରେ ନିହତ କଲା; ଏବଂ ଦୌଡ଼ିଦୌଡ଼ି ପାଦପ୍ରହାରରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲା।

Verse 55

क्षणैकेन स तान्निन्ये यमलोकायभारत । स च किंकरयुद्धेन ववृधेऽग्निरिवैधसा

ଏକ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ, ହେ ଭାରତ, ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ଯମଲୋକକୁ ପଠାଇଦେଲା; ଏବଂ କିଙ୍କରମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିକରି ଇନ୍ଧନପୁଷ୍ଟ ଅଗ୍ନି ପରି ଅଧିକ ପ୍ରବଳ ହେଲା।

Verse 56

तमालोक्य यमोऽश्रांतं श्रांतंस्तांश्च हतान्स्वकान् । आजगाम समुद्यम्य दंडं महिषवाहनः

ତାକୁ ଅଶ୍ରାନ୍ତ ଦେଖି ଏବଂ ନିଜ କିଙ୍କରମାନଙ୍କୁ କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ନିହତ ଦେଖି, ମହିଷବାହନ ଯମ ଦଣ୍ଡ ଉଠାଇ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆସିଲା।

Verse 57

ग्रसनस्तु तमायांतमाजघ्ने गदयोरसि । अचिंतयित्वा तत्कर्म ग्रसनस्यांतकोऽरिहा

ତେବେ ଆସୁଥିବା ଯମଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଗ୍ରସନ ଗଦାଦ୍ୱାରା ପ୍ରହାର କଲା; ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିନ ପାରି ଅରିହା ଅନ୍ତକ (ଯମ) ଗ୍ରସନ ପ୍ରତି ମନ ନିବେଶ କଲା।

Verse 58

व्याघ्रान्दंडेन संजघ्ने स रथान्न्य पतद्भुवि । ततः क्षणेन चोत्थाय संचिंत्यात्मानमुद्धतः

ସେ ଦଣ୍ଡଦ୍ୱାରା ଉଗ୍ର ଆକ୍ରମଣକାରୀମାନଙ୍କୁ ନିହତ କଲା, ରଥମାନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ପରେ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ସେ ଉଦ୍ଧତ ଉଠି ନିଜକୁ ସମ୍ଭାଳି ସ୍ଥିର ହେଲା।

Verse 59

वायुवेगेन सहसा ययौ यमरथं प्रति । पदातिः स रथं तं च समारुह्य यमं तदा

ସେ ବାୟୁବେଗରେ ସହସା ଯମଙ୍କ ରଥ ପ୍ରତି ଧାଇଲା। ପଦାତି ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ରଥରେ ଚଢ଼ି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଯମଙ୍କୁ ସମୀପ କଲା।

Verse 60

योधयामास बाहुभ्यामाकृष्य बलिनां वरः । यमोऽपि शस्त्राण्युत्सृज्च बाहुयुद्धे प्रवर्तते

ବଳବାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେ ଦୁଇ ବାହୁରେ ଟାଣି ନିକଟକୁ ଆଣି ଯମଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲା। ଯମ ମଧ୍ୟ ଶସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି ବାହୁଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ।

Verse 61

ग्रसनं कटिवस्त्रे तु यमं गृह्य बलोत्कटः । भ्रामयामास वेगेन संभ्रमाविष्टचेतसम्

ତାପରେ ବଳୋନ୍ମତ୍ତ ଗ୍ରସନ ଯମଙ୍କୁ କଟିବସ୍ତ୍ର ଧରି ବେଗରେ ଘୁରାଇଲା; ତାହାରେ ଯମଙ୍କ ଚିତ୍ତ ଭ୍ରମାବିଷ୍ଟ ହେଲା।

Verse 62

विमोच्याथ यमः कष्टात्कंठेऽवष्टभ्य चासुरम् । बाहुभ्यां भ्रामयामास सोऽप्यात्मानममोचयत्

ତାପରେ ଯମ କଷ୍ଟରେ ନିଜକୁ ମୁକ୍ତ କରି ଅସୁରର କଣ୍ଠ ଧରି ଦୁଇ ବାହୁରେ ଘୁରାଇଲେ; ତଥାପି ସେ ଦୈତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ଛୁଟାଇ ନେଲା।

Verse 63

ततो जघ्नतुरन्योन्यं मुष्टिभिर्निर्दयौ च तौ । दैत्येंद्रस्यातिवीर्यत्वात्परिश्रांततरो यमः

ତାପରେ ସେ ଦୁଇଜଣ ନିର୍ଦୟ ହୋଇ ମୁଷ୍ଟିଘାତରେ ପରସ୍ପରକୁ ପିଟିଲେ। ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ରର ଅତିବୀର୍ୟ ହେତୁ ଯମ ଅଧିକ ପରିଶ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ।

Verse 64

स्कंधे निधाय दैत्यस्य मुखं विश्रांतिमैच्छत । तमा लक्ष्य ततो दैत्यः श्रांतमुत्पाट्य चौजसा

ଦୈତ୍ୟର ମୁହଁକୁ ନିଜ କାନ୍ଧରେ ରଖି ଯମ ମୁହୂର୍ତ୍ତକ ଵିଶ୍ରାମ ଚାହିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରାନ୍ତ ଦେଖି ଦୈତ୍ୟ ବଳପୂର୍ବକ ଧରି ଉଗ୍ର ବେଗରେ ତାଙ୍କୁ ଉଖାଡ଼ିଦେଲା।

Verse 65

निष्पिपेष महीपृष्ठे विनिघ्नन्पार्ष्णिपाणिभिः । ततो यमस्य वदनात्सुस्राव रुधिरं बहु

ସେ ଯମଙ୍କୁ ଭୂମିପୃଷ୍ଠରେ ପକାଇ ଗୋଡ଼ଘାଁ ଓ ମୁଷ୍ଟିଘାଁରେ ଆଘାତ କରି ଚକ୍କିଦେଲା। ତାପରେ ଯମଙ୍କ ମୁହଁରୁ ବହୁ ରକ୍ତ ବହିଲା।

Verse 66

निर्जीवमिति तं दृष्ट्वा ततः संत्यज्य दानवः । जयं प्राप्योद्धतं नादं मुक्त्वा संत्रास्य देवताः

ତାଙ୍କୁ ନିର୍ଜୀବ ପରି ଦେଖି ଦାନବ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲା। ଜୟ ମିଳିଲା ବୋଲି ଭାବି ସେ ଉଦ୍ଧତ ଗର୍ଜନ କଲା, ଯାହାରେ ଦେବତାମାନେ ଭୟାକୁଳ ହେଲେ।

Verse 67

स्वकं सैन्यं समासाद्य तस्थौ गिरिरिवाचलः

ନିଜ ସେନାକୁ ଆସି ପହଞ୍ଚି ସେ ଦୈତ୍ୟ ପର୍ବତ ପରି ଅଚଳ ହୋଇ ଦାଁଡ଼ି ରହିଲା।

Verse 68

नादेन तस्य ग्रसनस्य संख्ये महायुधैश्चार्दितसर्वगात्राः । गते कृथांते वसुधां च निष्प्रभे चकंपिरे कांदिशिकाः सुरास्ते

ସେହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଗ୍ରସନର ନାଦ ଓ ମହାୟୁଧର ପ୍ରହାରରେ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଆର୍ଦ୍ଦିତ ହୋଇ, କୃତାନ୍ତ (ଯମ) ଚାଲିଗଲେ ଓ ପୃଥିବୀ ନିଷ୍ପ୍ରଭ ହେବାରେ, ସେ ଦେବତାମାନେ ଦିଗ୍ଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ କମ୍ପିତ ହେଲେ ଏବଂ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ଭାବେ ଛିଟିଯାଇଲେ।