Adhyaya 55

Verse 1

सूत उवाच । इति बाभ्रव्यवचनमाकर्ण्य कुरुनन्दनः । प्राणमन्नारदं भक्त्या विस्मितः पुलकान्वितः

ସୂତ କହିଲେ—ବାଭ୍ରବ୍ୟଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି କୁରୁନନ୍ଦନ ଭକ୍ତିରେ ନାରଦଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ସେ ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହୋଇ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହେଲେ।

Verse 2

प्रशस्य च चिरं कालं पुनर्नारदमब्रवीत्

ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ତୁତି କରି ସେ ପୁନର୍ବାର ନାରଦଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 3

गुप्तक्षेत्रस्य माहात्म्यं शृण्वानस्त्वन्मुखान्मुने । तृप्तिं नैवाधिगच्छामि भूयस्तद्वक्तुमर्हसि

ହେ ମୁନେ! ଆପଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଗୁପ୍ତକ୍ଷେତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ତୃପ୍ତି ମିଳୁନାହିଁ; ତେଣୁ ଦୟାକରି ତାହାକୁ ପୁନର୍ବାର ଅଧିକ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।

Verse 4

नारद उवाच । महालिंगस्य वक्ष्यामि महिमानं कुरूद्वह । गौतमेश्वर लिंगस्य सावधानः शृणुष्व तत्

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମହାଲିଙ୍ଗର, ବିଶେଷତଃ ଗୌତମେଶ୍ୱର-ଲିଙ୍ଗର ମହିମା ମୁଁ କହିବି। ସାବଧାନରେ ଶୁଣ।

Verse 5

अक्षपादो महायोगी गौतमाख्योऽभवन्मुनिः । गोदावरीसमानेता अहल्यायाः पतिः प्रभुः

ଅକ୍ଷପାଦ ନାମକ ଜଣେ ମହାଯୋଗୀ ଗୌତମ ମୁନି ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ସେ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ପତି, ମହାପ୍ରଭୁ, ଏବଂ ଗୋଦାବରୀକୁ ପ୍ରକଟ କରାଇଥିଲେ।

Verse 6

गुप्त क्षेत्रस्य माहात्म्यं स च ज्ञात्वा महोत्तमम् । योगसंसाधनं कुर्वन्नत्र तेपे तपो महत्

ଗୁପ୍ତକ୍ଷେତ୍ରର ପରମୋତ୍ତମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଜାଣି, ସେ ଯୋଗସାଧନା କରି ଏଠାରେ ମହାତପ କଲେ।

Verse 7

योगसिद्धिं ततः प्राप्य गौतमेन महात्मना । अत्र संस्थापितं लिंगं गौतमेश्वरसंज्ञया

ତାପରେ ମହାତ୍ମା ଗୌତମ ଯୋଗସିଦ୍ଧି ପାଇ, ଏହି ସ୍ଥାନରେ ‘ଗୌତମେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କଲେ।

Verse 8

संस्नाप्यैतन्महालिंगं चन्दनेन विलिप्य च । संपूज्य पुष्पैर्विविधैर्गुग्गुलं दाहयेत्पुरः । सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोके महीयते

ଏହି ମହାଲିଙ୍ଗକୁ ସ୍ନାନ କରାଇ, ଚନ୍ଦନ ଲେପନ କରି, ବିଭିନ୍ନ ପୁଷ୍ପରେ ସମ୍ପୂଜା କରି, ତାହାର ସମ୍ମୁଖରେ ଗୁଗ୍ଗୁଳ ଧୂପ ଦହାଇବା ଉଚିତ। ସେ ସର୍ବପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ରୁଦ୍ରଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।

Verse 9

अर्जुन उवाच । योगस्वरूपमिच्छामि श्रोतुं नारद तत्त्वतः । योगं सर्वे प्रशंसंति यतः सर्वोत्तमोत्तमम्

ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ହେ ନାରଦ! ଯୋଗର ସ୍ୱରୂପକୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଶୁଣିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; କାରଣ ସମସ୍ତେ ଯୋଗକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।

Verse 10

नारद उवाच । समासात्तव वक्ष्यामि योगतत्त्वं कुरूद्वह । श्रवणादपि नैर्मल्यं यस्य स्यात्सेवनात्किमु

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସଂକ୍ଷେପରେ ତୁମକୁ ଯୋଗତତ୍ତ୍ୱ କହୁଛି। ଯାହାର କେବଳ ଶ୍ରବଣରୁ ମଧ୍ୟ ନିର୍ମଳତା ହୁଏ, ତାହାର ସେବନ-ଅଭ୍ୟାସର ଫଳ ତ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ।

Verse 11

चित्तवृत्तिनिरोधाख्यं योगतत्त्वं प्रकीर्त्यते । तदष्टांगप्रकारेण साधयंतीह योगिनः

ଯୋଗତତ୍ତ୍ୱକୁ ‘ଚିତ୍ତବୃତ୍ତି-ନିରୋଧ’ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ କରାଯାଏ; ଏବଂ ଯୋଗୀମାନେ ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରକାରେ ତାହା ସାଧନ କରନ୍ତି।

Verse 12

यमश्च नियमश्चैव प्राणायामस्तृतीयकः । प्रत्याहारो धारणा च ध्येयं ध्यानं च सप्तमम्

ଯମ ଓ ନିୟମ ପ୍ରଥମ; ପ୍ରାଣାୟାମ ତୃତୀୟ। ପରେ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଓ ଧାରଣା; ଧ୍ୟେୟ ଏବଂ ଧ୍ୟାନ ସପ୍ତମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 13

समाधिरिति चाष्टांगो योगः संपरिकीर्तितः । प्रत्येकं लक्षणं तेषामष्टानां शृणु पांडव

ଏବଂ ସମାଧି ଯୋଗର ଅଷ୍ଟମ ଅଙ୍ଗ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ। ହେ ପାଣ୍ଡବ! ଏହି ଆଠଟିର ପ୍ରତ୍ୟେକର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଲକ୍ଷଣ ଶୁଣ।

Verse 14

अनुक्रमान्नरो येषां साधनाद्योगमश्नुते । अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ

ଏହି ସାଧନଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଯୋଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ସେଗୁଡ଼ିକ—ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଅସ୍ତେୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଅପରିଗ୍ରହ।

Verse 15

एते पंच यमाः प्रोक्ताः शृण्वेषामपि लक्षणम् । आत्मवत्सर्वभूतेषु यो हिताय प्रवर्तते

ଏହି ପାଞ୍ଚଟିକୁ ‘ୟମ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏବେ ସେମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ। ଯେ ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ଆତ୍ମବତ୍ ଭାବ ରଖି ତାଙ୍କ ହିତରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ—

Verse 16

अहिंसैषा समाख्याता वेदसंविहिता च या । दृष्टं श्रुतं चानुमितं स्वानुभूतं यथार्थतः

ଏହାକୁ ଅହିଂସା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହା ବେଦବିହିତ ମଧ୍ୟ। ଯାହା ଦେଖା, ଶୁଣା, ଅନୁମିତ ଓ ସ୍ୱାନୁଭୂତ—ତାହାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ (ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା)।

Verse 17

कथनं सत्यमित्युक्तं परपीडाविवर्जितम् । अनादानं परस्वानामापद्यपि कथंचन

ଅନ୍ୟକୁ ପୀଡା ନଦେଇ ଯଥାର୍ଥ କଥନକୁ ‘ସତ୍ୟ’ କୁହାଯାଏ। ‘ଅସ୍ତେୟ’ ହେଉଛି—ଆପଦାରେ ମଧ୍ୟ କେବେ ପରଧନ ନ ନେବା।

Verse 18

मनसा कर्मणा वाचा तदस्तेयं प्रकीर्तितम् । अमैथुनं यतीनां च मनोवाक्कायकर्मभिः

ମନ, କର୍ମ ଓ ବାଣୀରେ ପରଧନ ନ ନେବାକୁ ‘ଅସ୍ତେୟ’ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ। ଯତିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ‘ଅମୈଥୁନ’ (ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ) ମଧ୍ୟ ମନ-ବଚନ-କାୟ କର୍ମରେ ପାଳନୀୟ।

Verse 19

ऋतौ स्वदारगमनं गेहिनां ब्रह्मचर्यता । यतीनां सर्वसंन्यासो मनोवाक्कायकर्मणा

ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଋତୁକାଳରେ ନିଜ ଧର୍ମପତ୍ନୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗମନ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯତୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମନ, ବାଣୀ ଓ କାୟକର୍ମରେ ସର୍ବଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଧାରଣୀୟ।

Verse 20

गृहस्थानां च मनसा स्मृत एषोऽपरिग्रहः । एते यमास्तव प्रोक्ताः पंचैव नियमाञ्छृणु

ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ପାଇଁ ‘ଅପରିଗ୍ରହ’ ମନସିକ ଅନାସକ୍ତି ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ। ଏହି ଯମଗୁଡ଼ିକ ତୁମକୁ କୁହାଗଲା; ଏବେ ପାଞ୍ଚ ନିୟମ ଶୁଣ।

Verse 21

शौचं तुष्टिस्तपश्चैव जपो भक्तिर्गुरोस्तथा । एतेषामपि पंचानां पृथक्संशृणु लक्षणम्

ଶୌଚ, ତୁଷ୍ଟି, ତପ, ଜପ ଏବଂ ଗୁରୁଭକ୍ତି—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ନିୟମ; ଏମାନଙ୍କର ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଲକ୍ଷଣ କ୍ରମେ ଶୁଣ।

Verse 22

बाह्यमाभ्यतरं चैव द्विविधं शौचमुच्यते । बाह्यं तु मृज्जलैः प्रोक्तमांतरं शुद्धमानसम्

ଶୌଚ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର। ବାହ୍ୟ ଶୌଚ ମୃତ୍ତିକା ଓ ଜଳଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି; ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଶୌଚ ହେଉଛି ଶୁଦ୍ଧ ମନ।

Verse 23

न्यायेनागतया वृत्त्या भिक्षया वार्तयापि च । संतोषो यस्य सततं सा तुष्टिरिति चोच्यते

ନ୍ୟାୟରେ ଲଭ୍ୟ ଜୀବିକାରେ—ଭିକ୍ଷା ହେଉ କି ଧର୍ମୋଚିତ ବୃତ୍ତି—ଯେ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହେ, ସେହିଏ ‘ତୁଷ୍ଟି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 24

चांद्रायणादीनि पुनस्तपांसि विहितानि च । आहारलाघवपरः कुर्यात्तत्तप उच्यते

ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଆଦି ତପସ୍ୟା ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଯେ ଆହାରକୁ ଲଘୁ କରି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ, ସେଇ ତପ କୁହାଯାଏ।

Verse 25

स्वाध्यायस्तु जपः प्रोक्तः प्रणवाभ्यसनादिकः । शिवे ज्ञाने गुरौ भक्तिर्गुरुभक्तिरिति स्मृता

ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟକୁ ଜପ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି—ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ଅଭ୍ୟାସ ଆଦି ରୂପେ। ଶିବ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଗୁରୁ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ‘ଗୁରୁଭକ୍ତି’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 26

एवं संसाध्य नियमान्संयमांश्च विचक्षणः । प्राणायामाय संदध्यान्नान्यथा योगसाधकः

ଏଭଳି ନିୟମ ଓ ସଂୟମକୁ ସମ୍ୟକ୍ ସାଧି ବିଚକ୍ଷଣ ସାଧକ ପ୍ରାଣାୟାମରେ ଲଗିବା ଉଚିତ; ଯୋଗସାଧନାର ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ନାହିଁ।

Verse 27

यतोऽशुचिशरीरस्य वायुकोपो महान्भवेत् । वायुकोपात्कुष्ठता च जडत्वादीनुपाश्नुते

କାରଣ ଅଶୁଚି ଶରୀର ଥିଲେ ବାୟୁର ମହା କୋପ ହୁଏ। ବାୟୁକୋପରୁ କୁଷ୍ଠ, ଜଡତା ଆଦି ଦୁଃଖ ଉପଜେ।

Verse 28

तस्माद्विचक्षणः शुद्धं कृत्वा देहं यतेत्परम् । प्राणायामस्य वक्ष्यामि लक्षणं शृणु पांडव

ଏହେତୁ ବିଚକ୍ଷଣ ବ୍ୟକ୍ତି ଦେହକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି ପରମ ପ୍ରୟାସ କରୁ। ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରାଣାୟାମର ଲକ୍ଷଣ କହିବି—ଶୁଣ, ହେ ପାଣ୍ଡବ।

Verse 29

प्राणापाननिरोधश्च प्राणायामः प्रकीर्तितः । लघुमध्योत्तरीयाख्यः स च धीरैस्त्रिधोदितः

ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନର ନିରୋଧକୁ ପ୍ରାଣାୟାମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଧୀରମନା ଲୋକେ ଏହାକୁ ତ୍ରିବିଧ କହନ୍ତି—ଲଘୁ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଉତ୍ତମ।

Verse 30

लघुर्द्वादशमात्रस्तु मात्रा निमिष उन्मिषः । द्विगुणो मध्यमश्चोक्तस्त्रिगुणश्चोत्तमः स्मृतः

ଲଘୁ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାଦଶ ମାତ୍ରାର; ‘ମାତ୍ରା’ ହେଉଛି ନିମିଷ-ଉନ୍ମିଷ (ପଲକ ପକାଇବା ଓ ଖୋଲିବା) ମାପ। ମଧ୍ୟମ ତାହାର ଦ୍ୱିଗୁଣ, ଉତ୍ତମ ତ୍ରିଗୁଣ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 31

प्रथमेन जयेत्स्वेदं मध्यमेन तु वेपथुम् । विषादं च तृतीयेन जयेद्दोषाननुक्रमात्

ପ୍ରଥମ ଦ୍ୱାରା ଘାମ ଜୟ ହୁଏ, ମଧ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା କମ୍ପନ; ତୃତୀୟ ଦ୍ୱାରା ବିଷାଦ—ଏଭଳି କ୍ରମେ ଦୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ଜୟ କରାଯାଏ।

Verse 32

पद्माख्यमासनं कृत्वा रेचकं पूरकं तथा । कुंभकं च सुखासीनः प्राणायामं त्रिधाऽभ्यसेत्

ପଦ୍ମାସନ କରି ସୁଖାସୀନ ହୋଇ ପ୍ରାଣାୟାମକୁ ତ୍ରିଧା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ—ରେଚକ (ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବା), ପୂରକ (ଶ୍ୱାସ ନେବା), କୁମ୍ଭକ (ଧାରଣ)।

Verse 33

प्राणानामुपसंरोधात्प्राणायाम इति स्मृतः । यथा पर्वतधातूनां ध्मातानां दह्यते मलः

ପ୍ରାଣଗୁଡ଼ିକର ନିକଟ ନିରୋଧ ହେତୁ ଏହାକୁ ପ୍ରାଣାୟାମ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଯେପରି ପର୍ବତ ଧାତୁକୁ ଭଟ୍ଟିରେ ଧମାଇଲେ ତାହାର ମଲ ଦହିଯାଏ।

Verse 34

तथेंद्रियवृतो दोषः प्राणायामेन दह्यते । गोशतं कापिलं दत्त्वा यत्फलं तत्फलं भवेत्

ସେହିପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଦୋଷ ପ୍ରାଣାୟାମରେ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ। ଶତ କପିଳା ଗାଈ ଦାନ କଲେ ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ଏହାରୁ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଫଳ ମିଳେ।

Verse 35

प्राणायामेन योगज्ञस्तस्मात्प्राणं सदा यमेत् । प्राणायामेन सिद्ध्यन्ति दिव्याः शान्त्यादयः क्रमात्

ପ୍ରାଣାୟାମରେ ଯୋଗଜ୍ଞ ହୁଏ; ତେଣୁ ପ୍ରାଣକୁ ସଦା ନିୟମିତ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରାଣାୟାମରେ ଶାନ୍ତି ଆଦି ଦିବ୍ୟ ସିଦ୍ଧିଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମେ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 36

शांतिः प्रशान्तिर्दीप्तिश्च प्रसादश्च यथाक्रमम् स । हजागंतुकामानां पापानां च प्रवर्तताम्

ଶାନ୍ତି, ପ୍ରଶାନ୍ତି, ଦୀପ୍ତି ଓ ପ୍ରସାଦ—ଏସବୁ ଯଥାକ୍ରମେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ତାହାଦ୍ୱାରା ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ନୂତନଭାବେ ଉଦ୍ଭବିତ ପାପର ପ୍ରବାହ ରୋକାଯାଏ।

Verse 37

वासनाशांतिरित्याख्यः प्रथमो जायते गुणः । लोभमोहात्मकान्दोषान्निराकृत्यैव कृत्स्नशः

ଲୋଭ ଓ ମୋହରୂପ ଦୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନିରାକରଣ କଲେ ‘ବାସନାଶାନ୍ତି’ ନାମକ ପ୍ରଥମ ଗୁଣ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 38

तपसां च यदा प्राप्तिः सा शांतिरिति चोच्यते । सर्वेन्द्रियप्रसादश्च बुद्धेर्वै मरुतामपि

ତପସ୍ୟାଜନିତ ସିଦ୍ଧି ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ‘ଶାନ୍ତି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତେବେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ପ୍ରସାଦ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ମଳ ଶାନ୍ତି—ପ୍ରାଣବାୟୁ ନିୟମରେ—ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 39

प्रसाद इति स प्रोक्तः प्राप्यमेवं चतुष्टयम् । एवंफलं सदा योगी प्राणायामं समभ्यसेत्

ଏହାକୁ ‘ପ୍ରସାଦ’—ନିର୍ମଳ କୃପା—ବୋଲି ଘୋଷିତ କରାଯାଇଛି। ଏଭଳି ଚତୁର୍ବିଧ ପ୍ରାପ୍ତି ମିଳେ; ତେଣୁ ଏହି ଫଳ ଜାଣି ଯୋଗୀ ସଦା ପ୍ରାଣାୟାମ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 40

मृदुत्वं सेव्यमानास्तु सिंहशार्दूलकुंजराः । यथा यान्ति तथा प्राणो वश्यो भवति साधितः

ଯେପରି ସେବା ଓ ଶିକ୍ଷାଦ୍ୱାରା ସିଂହ, ବାଘ ଓ ହାତୀ ମଧ୍ୟ ମୃଦୁ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେପରି ସାଧନାରେ ପ୍ରାଣ ବଶୀଭୂତ ହୁଏ।

Verse 41

प्राणायामस्त्वयं प्रोक्तः प्रत्याहारं ततः शृणु । विषयेषु प्रवृत्तस्य चेतसो विनिवर्तनम्

ପ୍ରାଣାୟାମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଲା; ଏବେ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଶୁଣ। ବିଷୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରବୃତ୍ତ ଚେତନାକୁ ପଛକୁ ଫେରାଇ ଭିତରକୁ ଆଣିବା ହିଁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର।

Verse 42

प्रत्याहारं विनिर्दिष्टतस्य संयमनं हि यत् । प्रत्याहारस्त्वयं प्रोक्तो धारणालक्षणं शृणु

ଯେ ସଂୟମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି, ସେହିଁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର। ପ୍ରତ୍ୟାହାର କୁହାଗଲା; ଏବେ ଧାରଣାର ଲକ୍ଷଣ ଶୁଣ।

Verse 43

यथा तोयार्थिनस्तोयं पत्रनालादिभिः शनैः । आपिबेयुस्तथा वायुं योगी नयति साधितम्

ଯେପରି ଜଳାର୍ଥୀମାନେ ପତ୍ରନାଳୀ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ଧୀରେ ଧୀରେ ଜଳ ପାନ କରନ୍ତି, ସେପରି ଯୋଗୀ ବିଧିକୁ ସାଧି ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ମୃଦୁଭାବେ ନେଇ ଭିତରେ ଗ୍ରହଣ କରେ।

Verse 44

प्राग्नाभ्यां हृदये वायुरथ तालौ भ्रुवोंऽतरे । चतुर्दले षड्दशे च द्वादशे षोडशद्विके

ପ୍ରଥମେ ଯୋଗୀ ନାଭି-ପ୍ରଦେଶରୁ ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ହୃଦୟରେ ସ୍ଥାପନ କରେ; ପରେ ତାହାକୁ ତାଳୁ ଓ ଭ୍ରୂମଧ୍ୟକୁ ନେଇ—ଚାରିଦଳ, ଷୋଳଦଳ, ଦ୍ୱାଦଶଦଳ ଏବଂ ଦୁଇଥର ଷୋଳଦଳ ଥିବା ପଦ୍ମକେନ୍ଦ୍ରରେ ନିବେଶ କରେ।

Verse 45

आकुंचनेनैव मूर्द्धमुन्नीय पवनं शनैः । मूर्धनि ब्रह्मरंध्रे तं प्राणं संधारयेत्कृती

ଆକୁଞ୍ଚନ ମାତ୍ରରେ ପବନକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ମସ୍ତକକୁ ଉଠାଇ, କୃତୀ ସାଧକ ସେହି ପ୍ରାଣକୁ ମୂର୍ଧନିର ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ରରେ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 46

प्राणायामा दश द्वौ च धारणैषा प्रकीर्त्यते । दशैता धारणाः स्थाप्य प्राप्नोत्यक्षरसाम्यताम्

ଏହି ଧାରଣା ଦ୍ୱାଦଶ ପ୍ରାଣାୟାମରେ ଯୁକ୍ତ ବୋଲି କଥିତ। ଏହି ଦଶ ଧାରଣା ସ୍ଥାପନ କଲେ ସାଧକ ଅକ୍ଷର (ଅବିନାଶୀ) ସହ ସାମ୍ୟତା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 47

धारणास्थस्य यद्ध्येयं तस्य त्वं शृणु लक्षणम् । ध्येयं बहुविधं पार्थ यस्यांतो नोपलभ्यते

ଧାରଣାରେ ସ୍ଥିତ ସାଧକଙ୍କ ଧ୍ୟେୟର ଲକ୍ଷଣ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ। ହେ ପାର୍ଥ, ଧ୍ୟେୟ ବହୁବିଧ ଏବଂ ତାହାର ଅନ୍ତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 48

केचिच्छिवं हरिं केचित्केचित्सूर्यं विधिं परे । केचिद्देवीं महद्भूतामुत ध्यायन्ति केचन

କେହି ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, କେହି ହରିଙ୍କୁ; କେହି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ, ଅନ୍ୟେ ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ। କେହି ମହଦ୍ଭୂତା ଦେବୀ-ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି—ଏଭଳି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଲୋକେ ଉପାସନା କରନ୍ତି।

Verse 49

तत्र यो यच्च ध्यायेत स च तत्र प्रलीयते । तस्मात्सदा शिवं देवं पंचवक्त्रं हरं स्मरेत्

ମନୁଷ୍ୟ ଯାହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ତାହାରେ ହିଁ ଲୀନ ହୁଏ। ତେଣୁ ସଦା ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର ହର-ଶିବ ଦେବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 50

पद्मासनस्थं तं गौरं बीजपूरकरं स्थितम् । दशहस्तं सुप्रसन्नवदनं ध्यानमास्थितम्

ତାଙ୍କୁ ପଦ୍ମାସନରେ ଉପବିଷ୍ଟ, ଗୌରବର୍ଣ୍ଣ, ହାତରେ ବୀଜପୂର (ଲେମ୍ବୁ) ଧାରଣ କରିଥିବା—ଦଶହସ୍ତ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ମୁଖମଣ୍ଡଳ, ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ସ୍ଥିତ—ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କର।

Verse 51

ध्येयमेतत्तव प्रोक्तं तस्माद्ध्यानं समाचरेत् । ध्यानस्य लक्षणं चैतन्निमेषार्धमपि स्फुटम्

ଏହି ଧ୍ୟେୟ ତୁମକୁ କୁହାଗଲା; ତେଣୁ ଧ୍ୟାନ ଅଭ୍ୟାସ କର। ଏହାହିଁ ଧ୍ୟାନର ସ୍ପଷ୍ଟ ଲକ୍ଷଣ—ଚକୁ ଇମିବାର ଅର୍ଧକ୍ଷଣରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 52

न पृथग्जायते ध्येयाद्धारणां यः समास्थितः । एवमेतां दुरारोहां भूमिमास्थाय योगवित्

ଯେ ଧାରଣାରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ସ୍ଥିତ, ତାହାର ଧ୍ୟେୟରୁ ପୃଥକତା ଜନ୍ମେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଏହି ଦୁରାରୋହ ଭୂମିକୁ ଆରୋହଣ କରି ଯୋଗବିଦ୍…

Verse 53

न किंचिच्चिंतयेत्पश्चात्समाधिरिति कीर्त्यते । समाधेर्लक्षणं सम्यग्ब्रुवतो मे निशामय

ତାପରେ ଯେତେବେଳେ ସେ କିଛିମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରେ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ସମାଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମୁଁ ସମ୍ୟକ୍ କହୁଛି—ସମାଧିର ଲକ୍ଷଣ ଶୁଣ।

Verse 54

शब्दस्पर्शरसैर्हीनं गंधरूपविवर्जितम् । परं पुरुषं संप्राप्तः समाधिस्थः प्रकीर्तितः

ଯେ ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରସରୁ ହୀନ, ଗନ୍ଧ ଓ ରୂପରୁ ବିବର୍ଜିତ ହୋଇ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ସେ ସମାଧିସ୍ଥ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 55

तां तु प्राप्य नरो विघ्नैर्नाभिभूयेत कर्हिचित् । समाधिस्थश्च दुःखेन गुरुणापि न चाल्यते

ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ମନୁଷ୍ୟ କେବେ ବି ଵିଘ୍ନଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ସମାଧିସ୍ଥ ଜନ ଭାରୀ ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଚଳିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 56

शंखाद्याः शतशस्तस्य वाद्यन्ते यदि कर्णयोः । भेर्यश्च यदि हन्यंते शब्दं बाह्यं न विंदति

ଯଦି ତାଙ୍କ କାନ ପାଖରେ ଶତଶଃ ଶଙ୍ଖାଦି ବାଦ୍ୟ ବାଜେ ଓ ଭେରୀ ମଧ୍ୟ ପିଟାଯାଏ, ତଥାପି ସେ ବାହ୍ୟ ଶବ୍ଦକୁ ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ।

Verse 57

कशाप्रहाराभिहतो वह्निदग्धतनुस्तथा । शीताढ्येव स्थितो घोरे स्पर्शं बाह्यं न विन्दति

ଯଦି ସେ କଶାର ପ୍ରହାରରେ ଆହତ ହୁଏ, ଅଗ୍ନିରେ ଦେହ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ, କିମ୍ବା ଭୟଙ୍କର ଶୀତରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହେ, ତଥାପି ସେ ବାହ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶକୁ ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ।

Verse 58

रूपे गंधे रसे बाह्ये तादृशस्य तु का कथा । दृष्ट्वा य आत्मनात्मानं समाधिं लभते पुनः

ଯେତେବେଳେ ସେ ବାହ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶରେ ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରଭାବିତ, ତେବେ ବାହ୍ୟ ରୂପ, ଗନ୍ଧ ଓ ରସ ବିଷୟରେ କ’ଣ କହିବା! ଯେ ଆତ୍ମାଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖି ପୁନଃ ସମାଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 59

तृष्णा वाथ बुभुक्षा वा बाधेते तं न कर्हिचित्

ତୃଷ୍ଣା କିମ୍ବା କ୍ଷୁଧା—ଏମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 60

न स्वर्गे न च पाताले मानुष्ये क्व च तत्सुखम् । समाधिं निश्चलं प्राप्य यत्सुखं विंदते नरः

ସେ ସୁଖ ସ୍ୱର୍ଗରେ ନୁହେଁ, ପାତାଳରେ ନୁହେଁ, ମାନବଲୋକରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ନିଶ୍ଚଳ ସମାଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରି ନର ଯେ ଆନନ୍ଦ ଲଭେ, ସେଇ।

Verse 61

एवमारूढयोगस्य तस्यापि कुरुनदन । पंचोपसर्गाः कटुकाः प्रवर्तंते यथा शृणु

ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ! ଏଭଳି ଯୋଗପଥରେ ଆରୂଢ ହୋଇଥିବା ଜନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପାଞ୍ଚଟି କଟୁ ଉପସର୍ଗ (ବିଘ୍ନ) ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ସେମାନେ କିପରି ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି, ଶୁଣ।

Verse 62

प्रातिभः श्रावणो दैवो भ्रमावर्तोऽथ भीषणः । प्रतिभा सर्वशास्त्राणां प्रातिभोऽयं च सात्त्विकः

ସେ (ପାଞ୍ଚ) ବିଘ୍ନ—ପ୍ରାତିଭ, ଶ୍ରାବଣ, ଦୈବ, ଭ୍ରମାବର୍ତ୍ତ, ଏବଂ ଭୀଷଣ। ‘ପ୍ରାତିଭ’ ହେଉଛି ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଶକ୍ତି—ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ବିଷୟରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅନ୍ତଃପ୍ରଜ୍ଞା।

Verse 63

तेन यो मदमादद्याद्योगी शीघ्रं च चेतसः । योजनानां सहस्रेभ्यः श्रवणं श्रावणस्तु सः

ସେହି ପ୍ରାତିଭରେ ଯେ ଯୋଗୀ ଶୀଘ୍ର ମଦ (ଅହଂକାର) ଗ୍ରହଣ କରେ, ତାହାର ଚିତ୍ତ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୁଏ। ଏବଂ ସହସ୍ର ଯୋଜନ ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିପାରିବା—ଏହାକୁ ‘ଶ୍ରାବଣ’ (ବିଘ୍ନ) କୁହାଯାଏ।

Verse 64

द्वितीयः सात्विकश्चायमस्मान्मत्तो विनश्यति । अष्टौ पश्यति योनीश्च देवानां दैव इत्यसौ

ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟଟି ମଧ୍ୟ ସାତ୍ତ୍ୱିକ; କିନ୍ତୁ ମଦ (ଅହଂକାର) ହେଲେ ନଶିଯାଏ। ଯେ ଦେବମାନଙ୍କ ଅଷ୍ଟ ଯୋନିକୁ ଦେଖେ, ସେ ‘ଦୈବ’ (ବିଘ୍ନ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 65

अयं च सात्त्विको दोषो मदादस्माद्विनश्यति । आवर्त इव तोयस्य जनावर्ते यदाकुलः

ଏହା ମଧ୍ୟ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଦୋଷ; ଏଥିରୁ ଉଦ୍ଭବ ମଦ (ଅହଂକାର) ଦ୍ୱାରା ଏହା ନଶିଯାଏ। ଯେପରି ଜଳରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣି, ପ୍ରବାହମାନଙ୍କ ଭିଡ଼ର ଆବର୍ତ୍ତରେ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ।

Verse 66

आवर्ताख्यस्त्वयं दोषो राजसः स महाभयः । भ्राम्यते यन्निरालम्बं मनो दोषैश्च योगिनः

‘ଆବର୍ତ୍ତ’ ନାମକ ଏହି ଦୋଷ ରାଜସିକ ଓ ମହାଭୟକର। ଏହି ଦୋଷମାନେ ଯୋଗୀଙ୍କ ମନକୁ ଆଧାରହୀନ କରି ଘୁରାଇ ଭ୍ରମିତ କରେ।

Verse 67

समस्ताधारविभ्रंशाद्भ्रमाख्यस्तामसो गुणः । एतैर्नाशितयोगाश्च सकला देवयोनयः

ସମସ୍ତ ଆଧାରର ବିକ୍ଷୋଭ ହେଲେ ‘ଭ୍ରମ’ ନାମକ ତାମସ ଗୁଣ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ତାମସ ଅଶାନ୍ତିରେ ଦେବୟୋନିରେ ଜନ୍ମିଥିବାମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଯୋଗ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଶିଯାଏ।

Verse 68

उपसर्गैर्महाघोरैरावर्त्यंते पुनः पुनः । प्रावृत्य कंबलं शुक्लं योगी तस्मान्मनोमयम्

ମହାଘୋର ଉପସର୍ଗମାନେ ମନକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଆବର୍ତ୍ତିତ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଯୋଗୀ ଶ୍ୱେତ କମ୍ବଳ ଢାକି, ମନୋମୟ ନିୟମ—ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଧ୍ୟାନ—ର ଆଶ୍ରୟ ନିଅନ୍ତୁ।

Verse 69

चिंतयेत्परमं ब्रह्म कृत्वा तत्प्रवणं मनः । आहाराः सात्त्विकाश्चैव संसेव्याः सिद्धिमिच्छता

ପରମ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ଚିନ୍ତନ କରି, ମନକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତାହାରେ ନିବେଶ କରିବା ଉଚିତ। ସିଦ୍ଧି ଇଚ୍ଛୁକ ଯୋଗୀ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଆହାରମାତ୍ର ସେବନ କରୁ।

Verse 70

राजसैस्तामसैश्चैव योगी सिद्धयेन्न कर्हिचित् । श्रद्दधानेषु दांतेषु श्रोत्रियेषु महात्मसु

ରାଜସ ଓ ତାମସ ଉପାୟରେ ଯୋଗୀ କେବେ ସିଦ୍ଧି ପାଉନାହିଁ। ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ, ଦମିତ, ବେଦଜ୍ଞ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଆଶ୍ରୟ କରୁ।

Verse 71

स्वधर्मादनपेतेषु भिक्षा याच्या च योगिना । भैक्षं यवान्नं तक्रं वा पयो यावकमेव वा

ଯୋଗୀ ଭିକ୍ଷା କେବଳ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଯାଚିବା ଉଚିତ ଯେମାନେ ସ୍ୱଧର୍ମରୁ ଅପସୃତ ନୁହନ୍ତି। ଭିକ୍ଷାରେ ଯବାନ୍ନ, କିମ୍ବା ଛାଛ, କିମ୍ବା ଦୁଧ, ଅଥବା କେବଳ ଯାବକ ଗଞ୍ଜି ହୋଇପାରେ।

Verse 72

फलमूलं विपक्वं वा कणपिण्याकसक्तवः । श्रुता इत्येत आहारा योगिनां सिद्धिकारकाः

ପକ୍କ ଫଳ ଓ ମୂଳ, କିମ୍ବା ଧାନ୍ୟକଣ, ଚୋକର ଓ ସତ୍ତୁ—ପରମ୍ପରାରେ ‘ଶ୍ରୁତ’ ଭାବେ ଉପଦିଷ୍ଟ ଏହି ଆହାରଗୁଡ଼ିକ ଯୋଗୀଙ୍କ ସିଦ୍ଧିକାରକ।

Verse 73

मृत्युकालं विदित्वा च निमित्तैर्योगसाधकः । योगं युञ्जीत कालस्य वंचनार्थं समाहितः

ନିମିତ୍ତ-ଲକ୍ଷଣରେ ମୃତ୍ୟୁକାଳ ଜାଣି, ଯୋଗସାଧକ ମନକୁ ସମାହିତ କରି, କାଳ (ମୃତ୍ୟୁ)କୁ ବଞ୍ଚାଇବା/ପରାଜିତ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଯୋଗରେ ନିରନ୍ତର ଯୁକ୍ତ ହେଉ।

Verse 74

निमित्तानि च वक्ष्यामि मृत्युं यो वेत्ति योगवित् । रक्तकृष्णांबरधरा गायंतीह सती च यम्

ଏବେ ମୁଁ ସେହି ନିମିତ୍ତଗୁଡ଼ିକ କହୁଛି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଯୋଗବିଦ୍ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜାଣେ—ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ରକ୍ତ-କୃଷ୍ଣ ବସ୍ତ୍ରଧାରିଣୀ ସତୀ ନାରୀ ଏଠାରେ ଗାଉଥିବା ଦେଖାଯାଏ।

Verse 75

दक्षिणाशां नयेन्नारी स्वप्ने सोऽपि न जीवति । नग्नं क्षपणकं स्वप्ने हसमानं प्रदृश्य च

ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯଦି ଜଣେ ନାରୀ କାହାକୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ନେଇଯାଏ, ତେବେ ସେ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚେ ନାହିଁ। ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନରେ ନଗ୍ନ କ୍ଷପଣକ ସନ୍ନ୍ୟାସୀକୁ ହସୁଥିବା ଦେଖିବା ମଧ୍ୟ (ମୃତ୍ୟୁର) ନିମିତ୍ତ।

Verse 76

एनं च वीक्ष्य वल्गन्तं तं विद्यान्मृत्युमागतम् । ऋक्षवानरयुग्यस्थो गायन्यो दक्षिणां दिशम्

ତାକୁ ହସୁଥିବା ଓ ଲାଫୁଥିବା ଦେଖିଲେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଗଲା ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଭାଲୁ-ବାନର ଯୁଗଳରେ ଆରୋହଣ କରି ଗାଇଗାଇ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯିବା ମଧ୍ୟ ଅପଶକୁନ।

Verse 77

याति मज्जेदधौ पंके गोमये वा न जीवति । केशांगारैस्तथा भस्मभुजंगैर्निजलां नदीम्

ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଣିଷ ଦହି, କାଦୁଆ କିମ୍ବା ଗୋବରରେ ପଡ଼ି ଡୁବିଗଲେ ସେ ବଞ୍ଚେ ନାହିଁ। ଏବଂ ଯାହାର ଜଳ ଜଳ ନୁହେଁ—କେଶ, ଅଙ୍ଗାର ଓ ଭସ୍ମ-ସର୍ପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ—ଏମିତି ନଦୀ ଦେଖିବା ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ-ନିମିତ୍ତ।

Verse 78

एषामन्यतमैः पूर्णां दृष्ट्वा स्वप्ने न जीवति । करालैर्विकटै रूक्षैः पुरुषैरुद्यतायुधैः

ସ୍ୱପ୍ନରେ ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କୌଣସି ଏକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଗଲେ—ଭୟଙ୍କର, ବିକଟ, ରୂକ୍ଷ, ଉଦ୍ୟତ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ପୁରୁଷମାନେ—ମଣିଷ ବଞ୍ଚେ ନାହିଁ।

Verse 79

पाषाणैस्ताडितः स्वप्ने सद्यो मृत्युं भजेन्नरः । सूर्योदये यस्य शिवा क्रोशंती याति सम्मुखम्

ଯଦି ସ୍ୱପ୍ନରେ କେହି ପଥର ମାଡ଼ ଖାଏ, ତେବେ ସେ ଶୀଘ୍ର ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ । ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ଯଦି ବିଲୁଆ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ସାମନାକୁ ଆସେ, ତେବେ ତାହା ମୃତ୍ୟୁର ସଙ୍କେତ ଅଟେ ।

Verse 80

विपरीतं परीतं वा स सद्यो मृत्युमृच्छति । दीपाधिगंधं नो वेत्ति वमत्यग्निं तथा निशि

ଯେ ବିପରୀତ ବା ଓଲଟା ଦେଖେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ । ଯେ ଦୀପର ଗନ୍ଧ ବାରିପାରେ ନାହିଁ ଏବଂ ରାତିରେ ଅଗ୍ନି ବମନ କରେ, ତାହାର ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ ଅଟେ ।

Verse 81

नात्मानं परनेत्रस्थं वीक्षते न स जीवति । शक्रायुधं चार्धरात्रे दिवा वा ग्रहणं तथा

ଯେ ଅନ୍ୟର ଆଖିରେ ନିଜର ପ୍ରତିଛବି ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ, ସେ ବଞ୍ଚେ ନାହିଁ । ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ କିମ୍ବା ଦିନରେ ଗ୍ରହଣ ଦେଖିବା ମୃତ୍ୟୁର ସଙ୍କେତ ଅଟେ ।

Verse 82

दृष्ट्वा मन्येत स क्षीणमात्मजीवितमाप्तवान् । नासिका वक्रतामेति कर्णयोर्न्नमनोन्नती

ଏହା ଦେଖି ଜାଣିବା ଉଚିତ୍ ଯେ ଆୟୁଷ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଛି । ଯେତେବେଳେ ନାକ ବଙ୍କା ହୋଇଯାଏ ଏବଂ କାନ ଝୁଲିପଡ଼େ ବା ଉଚ୍ଚନୀଚ ହୋଇଯାଏ, ତାହା ମୃତ୍ୟୁର ଲକ୍ଷଣ ।

Verse 83

नेत्रं च वामं स्रवति यस्य तस्यायुरुद्गतम् । आरक्ततामेति मुखं जिह्वा चाप्यसिता यदा

ଯାହାର ବାମ ଆଖିରୁ ପାଣି ବହେ, ତାହାର ଆୟୁଷ ସରିଯାଇଛି । ଯେତେବେଳେ ମୁହଁ ଲାଲ୍ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଜିଭ କଳା ପଡ଼ିଯାଏ, ତେବେ ମୃତ୍ୟୁ ନିକଟତର ଅଟେ ।

Verse 84

तदा प्राज्ञो विजानीयादासन्नं मृत्युमात्मनः । उष्ट्ररासभयानेन स्वप्ने यो याति दक्षिणाम्

ତେବେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ମୃତ୍ୟୁ ନିକଟ ଆସିଛି ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଯେ ଜଣେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଉଠ କିମ୍ବା ଗଧା ଚଢ଼ି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଏ, ତାହା ମରଣସୂଚକ ଲକ୍ଷଣ।

Verse 85

दिशं कर्णौ पिधायापि निर्घोषं शृणुयान्न च । न स जीवेत्तथा स्वप्ने पति तस्य पिधीयते

କାନ ଢାକିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି କୌଣସି ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ, ସେ ଜୀବିତ ରହେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯଦି ତାହାର ପତି/ସ୍ୱାମୀ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ କିମ୍ବା ଆଡ଼ ହୋଇଯାଏ, ସେଥି ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ-ନିମିତ୍ତ।

Verse 86

द्वारं न चोत्तिष्ठति च शुभ्रा दृष्टिश्च लोहिता । स्वप्नेऽग्निं प्रविशेद्यश्च न च निष्क्रमते पुनः

ଦ୍ୱାର ଠିକ୍‌ଭାବେ ଉଠି/ଖୋଲି ଦେଖା ନଦେଇ ଦୃଷ୍ଟି ପ୍ରଥମେ ଫିକା ପରେ ଲାଲ ହୋଇଯାଏ, ତାହା ଅଶୁଭ। ଯେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପୁଣି ବାହାରୁ ନାହିଁ, ସେ ଜୀବିତ ରହେ ନାହିଁ।

Verse 87

जलप्रवेशादपि वा तदंतं तस्य जीवितम् । यश्चाभिहन्यते दुष्टैर्भूतै रात्रावथो दिवा

ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାରୁ ହେଉ କି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରୁ, ତାହାର ଜୀବନ ଶେଷକୁ ପହଞ୍ଚେ। ଯାହାକୁ ଦୁଷ୍ଟ ଭୂତମାନେ ରାତି କିମ୍ବା ଦିନେ ଆଘାତ କରନ୍ତି, ସେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ନଶ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 88

प्रकृतैर्विकृतैर्वापि तस्यासन्नौ यमांतकौ । देवतानां गुरूणां च पित्रोर्ज्ञानविदां तथा

ସ୍ୱାଭାବିକ କିମ୍ବା ବିକୃତ ନିମିତ୍ତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାହା ପାଇଁ ଯମ ଓ ଅନ୍ତକ—ଏହି ଦୁଇ ମୃତ୍ୟୁଦାତା—ନିକଟ ଆସନ୍ତି। ଏହିପରି ଦେବତା, ଗୁରୁ, ପିତାମାତା ଓ ଜ୍ଞାନବିଦମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିକୂଳ ଅପଶକୁନ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 89

निन्दामवज्ञां कुरुते भक्तो भूत्वा न जीवति । एवं दृष्ट्वा निमित्तानि विपरीतानि योगवित्

ଯେ ଭକ୍ତ ହୋଇ ନିନ୍ଦା ଓ ଅବଜ୍ଞା କରେ, ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ ବଞ୍ଚେ ନାହିଁ। ଏମିତି ବିପରୀତ ନିମିତ୍ତ ଦେଖି ଯୋଗବିଦ୍ ସାବଧାନ ହେଉ।

Verse 90

धारणां सम्यगास्थाय समाधावचलो भवेत् । यदि नेच्छति ते मृत्युं ततो नासौ प्रपद्यते

ଧାରଣାକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରି ସମାଧିରେ ଅଚଳ ହେବା ଉଚିତ। ତେବେ ଯଦି ମୃତ୍ୟୁ ତୁମକୁ ‘ଇଚ୍ଛା’ ନକରେ, ସେ ତୁମକୁ ଧରିପାରେ ନାହିଁ।

Verse 91

विमुक्तिमथवा वांछेद्विसृजेद्ब्रह्ममूर्धनि । संति देहे विमुक्ते च उपसर्गाश्च ये पुनः

ମୋକ୍ଷ ଆକାଙ୍କ୍ଷୀ ବ୍ରହ୍ମମୂର୍ଧ୍ନି (ଶିରୋଚ୍ଚ) ଠାରେ ପ୍ରାଣ-ଚେତନାକୁ ବିସର୍ଜନ କରୁ। ତଥାପି ଦେହ ଥିବାବେଳେ ଓ ମୁକ୍ତିର କ୍ଷଣରେ ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ଉପସର୍ଗ (ବିଘ୍ନ) ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 92

योगिनं समुपायांति शृणु तानपि पांडव । ऐशान्ये राक्षसपुरे यक्षो गन्धर्व एव च

ସେମାନେ ଯୋଗୀଙ୍କୁ ସମୀପ କରନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ, ହେ ପାଣ୍ଡବ। ଈଶାନ ଦିଗରେ ରାକ୍ଷସପୁରୀରେ ଯକ୍ଷ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ମଧ୍ୟ (ସେଠାରେ) ଅଛନ୍ତି।

Verse 93

ऐन्द्रे सौम्ये प्रजापत्ये ब्राह्मे चाष्टसु सिद्धयः । भवंति चाष्टौ शृणु ताः पार्थिवी या च तैजसी

ଐନ୍ଦ୍ର, ସୌମ୍ୟ, ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ଓ ବ୍ରାହ୍ମ (ଲୋକ/ଦିଗ)ରେ ସିଦ୍ଧିମାନେ ଅଷ୍ଟକ ରୂପେ ଘଟେ। ସେମାନେ ଆଠ ପ୍ରକାର—ଶୁଣ—ପାର୍ଥିବୀ ଓ ତୈଜସୀ (ଭେଦ) ମଧ୍ୟ।

Verse 94

वायवी व्योमात्मिका चैव मानसाहम्भवा मतिः । प्रत्येकमष्टधा भिन्ना द्विगुणा द्विगुणा क्रमात

ସେହିପରି ବାୟବୀ, ବ୍ୟୋମାତ୍ମିକା ଏବଂ ମନ–ଅହଂକାରଜନିତ ସିଦ୍ଧିମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଅଷ୍ଟବିଧରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ, କ୍ରମେ ଦ୍ୱିଗୁଣ ଦ୍ୱିଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

Verse 95

पूर्वे चाष्टौ चतुःषष्टिरन्ते शृणुष्व तद्यथा । स्थूलता ह्रस्वता बाल्यं वार्धक्यं योवनं तथा

ଆଦିରେ ଆଠଟି, ଶେଷରେ ଚଉଷଠି—ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାର୍ଥ ଶୁଣ: ସ୍ଥୂଳତା, ହ୍ରସ୍ୱତା, ବାଲ୍ୟ, ବାର୍ଧକ୍ୟ ଏବଂ ଯୌବନ ଆଦି।

Verse 96

नानाजाति स्वरूपं च चतुर्भिर्देहधारणम् । पार्थिवांशं विना नित्यमष्टौ पार्थिवसिद्धयः

ନାନା ଜାତିର ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରିବା ଏବଂ ଚାରି (ତତ୍ତ୍ୱ) ଦ୍ୱାରା ଦେହକୁ ଧାରଣ କରିବା—ତଥାପି ‘ପାର୍ଥିବ ଅଂଶ’ ବିନା ସଦା ଆଠଟି ବିଶେଷ ପାର୍ଥିବ ସିଦ୍ଧି ରହେ।

Verse 97

विजिते पृथिवीतत्त्वे यदैशान्ये भवन्ति च । भूमाविव जले वासो नातुरोऽर्णवमापिबेत्

ଯେତେବେଳେ ପୃଥିବୀ-ତତ୍ତ୍ୱ ଜୟ ହୁଏ ଏବଂ ଈଶାନସଦୃଶ ଐଶ୍ୱର୍ୟ-ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଜଳରେ ବାସ ମଧ୍ୟ ଭୂମିରେ ବାସ ପରି ସହଜ ହୁଏ; ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଏମିତି ସାଧକକୁ ଡୁବାଇବା କିମ୍ବା କ୍ଷତି କରିବାରେ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।

Verse 98

सर्वत्र जलप्राप्तिश्च अपि शुष्कं द्रवं फलम् । त्रिभिर्देहस्य धरणं नदीर्वा स्थापयेत्करे

ସର୍ବତ୍ର ଜଳ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଶୁଷ୍କ ଫଳ ମଧ୍ୟ ଦ୍ରବ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ତିନି (ଶକ୍ତି) ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଧାରଣ ହୁଏ, ଏବଂ ହାତରେ ନଦୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରୋକି ସ୍ଥିର କରାଯାଇପାରେ।

Verse 99

अव्रणत्वं शरीरस्य कांतिश्चाथाष्टकं स्मृतम् । अष्टौ पूर्वा इमाश्चाष्टौ राक्षसानां पुरे स्मृताः

ଶରୀରରେ ଘାଉ ନ ହେବା ଓ ଦୀପ୍ତ କାନ୍ତି—ଏହାକୁ ଅଷ୍ଟକ ବୋଲି ସ୍ମୃତ କରାଯାଇଛି। ପୂର୍ବର ସେଇ ଆଠ ଓ ଏଇ ଆଠ—ରାକ୍ଷସପୁରୀର ସିଦ୍ଧି ଭାବେ କଥିତ।

Verse 100

देहादग्निविनिर्माणं तत्तापभयवर्जनम् । शक्तिदत्वं च लोकानां जलमध्येग्निज्वालनम्

ନିଜ ଦେହରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା ଏବଂ ତାହାର ତାପରୁ ଭୟ ଓ ପୀଡା ନ ହେବା। ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ଦେବା ଓ ଜଳମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱାଳନ କରିବା।

Verse 101

अग्निग्रहश्च हस्तेन स्मृतिमात्रेण पावनम् । भस्मीभूतस्य निर्माणं द्वाभ्यां देहस्य धारणम्

ହସ୍ତଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିକୁ ଧରିବା, ଏବଂ ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ପାବନତା ହେବା। ଭସ୍ମୀଭୂତ ହୋଇଥିବାର ପୁନର୍ନିର୍ମାଣ, ଏବଂ ଦୁଇ (ଶକ୍ତି) ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଧାରଣ।

Verse 102

पूर्वाः षोडश चाप्यष्टौ तेजसो यक्षसद्मनि । मनोगतित्वं भूतानामन्तर्निवेशनं तथा

ପୂର୍ବର ସୋଳ ଓ ଏହି ଆଠ—ଯକ୍ଷସଦ୍ମରେ ତେଜସ୍-ଲୋକର ସିଦ୍ଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଠାରେ ଭୂତମାନଙ୍କର ମନୋଗତିରେ ଗମନ ଓ ଅନ୍ତର୍ନିବେଶନ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 103

पर्वतादिमहाभारवहनं लीलयैव च । लघुत्वं गौरवत्वं च पाणिभ्यां वायुवारणम्

ପର୍ବତ ଆଦି ମହାଭାର ବହନ କରିବା ମଧ୍ୟ ଲୀଳାମାତ୍ର ହୋଇଯାଏ। ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଲଘୁତ୍ୱ ଓ ଗୁରୁତ୍ୱ ଧାରଣ ହୁଏ, ଏବଂ ହସ୍ତଦ୍ୱାରା ବାୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ରୋକିହେବ।

Verse 104

अंगुल्यग्रनिपातेन भूमेः सर्वत्र कम्पनम् । एकेन देहनिष्पत्तिर्गांधर्वे वांति सिद्धयः

ଆଙ୍ଗୁଳିର ଅଗ୍ରଭାଗର ମାତ୍ର ସ୍ପର୍ଶରେ ପୃଥିବୀ ସର୍ବତ୍ର କମ୍ପିତ ହୁଏ। ଏକମାତ୍ର ଶକ୍ତିରେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଦେହ-ପ୍ରକଟି ସମ୍ଭବ—ଗନ୍ଧର୍ବଲୋକରେ ଏମିତି ସିଦ୍ଧି ରହିଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 105

चतुर्विंशतिः पूर्वाश्चाप्यष्टावेताश्च सिद्धयः । गन्धर्वलोके द्वात्रिंशदत ऊर्ध्वं निशामय

ପୂର୍ବେ କୁହାଯାଇଥିବା ଚବିଶଟି ସିଦ୍ଧି ଓ ଏହି ଆଠଟି—ଏଭଳି ଗନ୍ଧର୍ବଲୋକରେ ବତ୍ତିଶଟି ସିଦ୍ଧି ଅଛି। ଏବେ ଏହାଠାରୁ ଉପରର କଥା ଶୁଣ।

Verse 106

छायाविहीननिष्पत्तिरिंद्रियाणामदर्शनम् । आकाशगमनं नित्यमिंद्रियादिशमः स्वयम्

ଛାୟା ବିନା ମଧ୍ୟ ଦେହ-ପ୍ରକଟି, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଅଦର୍ଶନ (ଅଗୋଚରତା)। ନିତ୍ୟ ଆକାଶଗମନ, ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଦିର ଶମନ ଓ ବଶୀକରଣ।

Verse 107

दूरे च शब्दग्रहणं सर्वशब्दावगाहनम् । तन्मात्रलिंगग्रहणं सर्वप्राणिनिदर्शनम्

ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଗ୍ରହଣ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଶବ୍ଦର ଅବଗାହନ। ତନ୍ମାତ୍ରାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଲକ୍ଷଣ ଗ୍ରହଣ, ଏବଂ ସର୍ବ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ—ଏହି ସବୁ ଯୋଗସିଦ୍ଧି।

Verse 108

अष्टौ वातात्मिकाश्चैन्द्रे द्वात्रिंशदपि पूर्वकाः । यथाकामोपलब्धिश्च यथाकामविनिर्गमः

ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକରେ ବାୟୁ-ସ୍ୱଭାବୀ ଆଠଟି ସିଦ୍ଧି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ପୂର୍ବର ବତ୍ତିଶଟି ମଧ୍ୟ। ସେଠାରେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ପ୍ରାପ୍ତି, ଏବଂ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ନିର୍ଗମନ (ପ୍ରକ୍ଷେପଣ) ମଧ୍ୟ ରହେ।

Verse 109

सर्वत्राभिभवश्चैव सर्वगुह्यनिदर्शनम् । संसारदर्शनं चापि मानस्योऽष्टौ च सिद्धयः

ସର୍ବତ୍ର ବିଜୟସାମର୍ଥ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଗୁହ୍ୟ ରହସ୍ୟର ଦର୍ଶନ, ଏବଂ ସଂସାରଗତିର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭବ—ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ମନୋଜାତ ଆଠ ‘ମାନସୀ’ ସିଦ୍ଧି।

Verse 110

चत्वारिंशच्च पूर्वाश्च सोमलोके स्मृतास्त्विमाः । छेदनं तापनं बन्धः संसारपरिवर्तनम्

ସୋମଲୋକରେ ଏହିମାନେ ପୂର୍ବୋକ୍ତମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ଚାଳିଶ ବୋଲି ସ୍ମୃତ—ଛେଦନ (ବିଘ୍ନ ଛେଦ), ତାପନ (ଦହନ/ପୀଡନ), ବନ୍ଧ, ଏବଂ ଅନ୍ୟର ସଂସାରସ୍ଥିତିର ପରିବର୍ତ୍ତନ।

Verse 111

सर्वभूत प्रसादत्वं मृत्युकालजयस्तथा । अहंकारोद्भवश्चाष्टौ प्राजापत्ये च पूर्विकाः

ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ଲାଭ, ଏବଂ ନିୟତ ମୃତ୍ୟୁକାଳକୁ ଜୟ କରିବା; ତଥା ଅହଂକାରଜ ଆଉ ଆଠ—ଏହି ସବୁ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ସହ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ଲୋକରେ କଥିତ।

Verse 112

आकारेण जगत्सष्टिस्तथानुग्रह एव च । प्रलयस्याधिकारं च लोकचित्रप्रवर्तनम्

କେବଳ ଆକାର/ସଙ୍କଳ୍ପମାତ୍ରେ ଜଗତ୍ସୃଷ୍ଟି, ଏବଂ ଅନୁଗ୍ରହ ପ୍ରଦାନ; ପ୍ରଳୟ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଅଧିକାର, ଓ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିଚିତ୍ର ଦିବ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟର ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ—(ଏହି ଶକ୍ତିମାନେ ଗଣିତ)।

Verse 113

असादृश्यमिदं व्यक्तं निर्वाणं च पृथक्पृथक् । शुभेतरस्य कर्तृत्वमष्टौ बुद्धिभवास्त्वमी

ଏହି ପ୍ରକଟ ଅସାଦୃଶ୍ୟ (ଅତୁଲ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟତା), ଏବଂ ନିର୍ବାଣର ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଅନୁଭବ; ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଉଭୟ ଉପରେ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ—ଏହିମାନେ ବୁଦ୍ଧିଜାତ ଆଠ ସିଦ୍ଧି ବୋଲି କଥିତ।

Verse 114

षट्पंचाशत्तथा पूर्वाश्चतुःषष्टिरिमे गुणाः । ब्राह्मये पदे प्रवर्तंते गुह्यमेतत्तवेरितम्

ଛପ୍ପନ ଏବଂ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଗୁଣମାନେ—ଏହି ଚଉଷଠି ଗୁଣ ବ୍ରାହ୍ମ୍ୟ ପଦରେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହା ତୁମେ ଘୋଷିତ କରିଥିବା ଗୁହ୍ୟ ଉପଦେଶ।

Verse 115

जीवतो देहभेदे वा सिद्ध्यश्चैतास्तु योगिनाम् । संगो नैव विधातव्यो भयात्पतनसंभवात्

ଜୀବିତ ଅବସ୍ଥାରେ କିମ୍ବା ଦେହଭେଦ ପରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସିଦ୍ଧିମାନେ ଯୋଗୀଙ୍କର ହୁଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସେଥିରେ ଆସକ୍ତି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଆସକ୍ତିରୁ ପତନ ସମ୍ଭବ।

Verse 116

एतान्गुणान्निराकृत्य युञ्जतो योगिनस्तदा । सिद्धयोऽष्टौ प्रवर्तंते योगसंसिद्धिकारकाः

ଏହି (ନିମ୍ନ) ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ନିରାକରି ଯେତେବେଳେ ଯୋଗୀ ସାଧନା କରେ, ସେତେବେଳେ ଯୋଗକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥିବା ଅଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

Verse 117

अणिमा लघिमा चैव महिमा प्राप्तिरेव च । प्राकाम्यं च तथेशित्वं वशित्वं च तथापरे

ଅଣିମା, ଲଘିମା, ମହିମା ଓ ପ୍ରାପ୍ତି; ତଥା ପ୍ରାକାମ୍ୟ, ଈଶିତ୍ୱ ଓ ବଶିତ୍ୱ—ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସିଦ୍ଧିମାନେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 118

यत्र कामावसायित्वं माहेश्वरपदस्थिताः । सूक्ष्मात्सूक्ष्मत्वमणिमा शीघ्रत्वाल्लघिमा स्मृता

ମାହେଶ୍ୱର ପଦରେ ସ୍ଥିତ ଲୋକମାନଙ୍କଠାରେ କାମାବସାୟିତ୍ୱ—ଅର୍ଥାତ୍ ସଙ୍କଳ୍ପର ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧି—ଥାଏ। ସୂକ୍ଷ୍ମଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହେବାକୁ ଅଣିମା କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଶୀଘ୍ରତାରୁ ଲଘିମା ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 119

महिमा शेषपूज्यत्वात्प्राप्तिर्नाप्राप्यमस्य यत् । प्राकाम्यमस्य व्यापित्वादीशित्वं चेश्वरो यतः

ମହିମା କୁହାଯାଏ—ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜ୍ୟ ଥିବାରୁ; ପ୍ରାପ୍ତି ହେଉଛି—ଯେଉଁଠାରେ କିଛିମାତ୍ର ଅପ୍ରାପ୍ୟ ରହେନାହିଁ। ପ୍ରାକାମ୍ୟ ସର୍ବବ୍ୟାପୀଙ୍କର; ଏବଂ ଈଶିତ୍ୱ ତାଙ୍କର, କାରଣ ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର।

Verse 120

वशित्वाद्वशिता नाम सप्तमी सिद्धिरुत्तमा । यत्रेच्छा तत्र च स्थानं तत्र कामावसायिता

ବଶିତ୍ୱରୁ ‘ବଶିତା’ ନାମକ ସପ୍ତମ ଓ ଉତ୍ତମ ସିଦ୍ଧି ଜନ୍ମେ। ଯେଉଁଠାରେ ଇଚ୍ଛା, ସେଉଁଠାରେ ହିଁ ସ୍ଥାନ; ସେଉଁଠାରେ ହିଁ ସଙ୍କଳ୍ପ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।

Verse 121

ऐश्वरं पदमाप्तस्य भवंत्येताश्च सिद्धयः । ततो न जायते नैव वर्धते न विनश्यति

ଐଶ୍ୱର୍ୟ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ଯୋଗୀଙ୍କୁ ଏହି ସିଦ୍ଧିମାନେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଅନ୍ତି। ତାପରେ ସେ ନ ଜନ୍ମେ, ନ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ନ ବିନଶେ।

Verse 122

एष मुक्त इति प्रोक्तो य एवं मुक्तिमाप्नुयात् । यथा जलं जलेनैक्यं निक्षिप्तमुपगच्छति

ଏଭଳି ଭାବେ ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ‘ମୁକ୍ତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେପରି ଜଳ ଜଳରେ ପକାଇଲେ ଜଳ ସହ ଏକତ୍ୱ ପାଏ।

Verse 123

तथैवं सात्म्यमभ्येति योगिनामात्मा परात्मना । एवं ज्ञात्वा फलं योगी सदा योगं समभ्यसेत्

ସେହିପରି ଯୋଗୀଙ୍କ ଆତ୍ମା ପରମାତ୍ମା ସହ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଏକତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଫଳ ଜାଣି ଯୋଗୀ ସଦା ଯୋଗାଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 124

अत्रोपमां व्याहरंति योगार्थं योगिनोऽ मलाः । शशांकरश्मिसंयोगादर्ककांतो हुताशनम्

ଏଠାରେ ଯୋଗାର୍ଥ ପ୍ରକାଶ ପାଇଁ ନିର୍ମଳ ଯୋଗୀମାନେ ଏକ ଉପମା କହନ୍ତି—ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣର ସଂଯୋଗରେ ଅର୍କକାନ୍ତ ମଣି ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରେ।

Verse 125

समुत्सृजति नैकः सन्नुपमा सास्ति योगिनः । कपिंजलाखुनकुला वसंति स्वामिव द्गृहे

ଏକମାତ୍ର ଉପମା ନୁହେଁ; ଯୋଗୀଙ୍କ ପାଖରେ ଅନେକ ଉପମା ଅଛି—ତିତିର, ମୂଷା ଓ ନେଉଳି ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଘରେ ନିଜ ଘର ଭାବି ବସିଥାନ୍ତି।

Verse 126

ध्वस्ते यांत्यन्यतो दुःखं न तेषां सोपमा यतेः । मृद्देहकल्पदेहोऽपि मुखाग्रेण कनीयसा

ତାହା ଧ୍ୱଂସ ହେଲେ ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ୟତ୍ର ଯାଆନ୍ତି—ଏହା ଯତି (ଯୋଗୀ)ଙ୍କ ଉପମା ନୁହେଁ। ଦେହ ମୃତ୍ତିକାଦେହ ହେଉ କି ‘କଳ୍ପଦେହ’ ସଦୃଶ, ପରମାଗ୍ର (ଉଚ୍ଚ ସାକ୍ଷାତ୍କାର) ସମ୍ମୁଖେ ତାହା କନିଷ୍ଠ ହିଁ।

Verse 127

करोति मृद्भागचयमुपदेशः स योगिनः । पशुपक्षिमनुष्याद्यैः पत्रपुष्पफलान्वितम्

ଯୋଗୀଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ମୃତ୍ତିକାଭାଗର ଏକ ଢେର ଗଢ଼ାଯାଏ; ସେହି ଢେର ପତ୍ର-ପୁଷ୍ପ-ଫଳଯୁକ୍ତ ହୋଇ ପଶୁ-ପକ୍ଷୀ-ମନୁଷ୍ୟାଦି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନୈବେଦ୍ୟରୂପ ଅର୍ପଣ ହୁଏ।

Verse 128

वृक्षं विलुप्यमानं च लब्ध्वा सिध्यंति योगिनः । रुरुगात्रविषाणाग्रमालक्ष्य तिलकाकृतिम्

ଛେଳାଯାଉଥିବା/ଛାଲ ଖୋସାଯାଉଥିବା ବୃକ୍ଷକୁ ପାଇ ଯୋଗୀମାନେ ସିଦ୍ଧି ଲଭନ୍ତି; ଏବଂ ହରିଣର ଶିଙ୍ଗର ଅଗ୍ରଭାଗକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ତିଳକାକୃତି ଚିହ୍ନକୁ ଦେଖନ୍ତି।

Verse 129

सह तेन विवर्धेत योगी सिद्धिमुपाश्नुते । द्रव्यं पूर्णमुपादाय पात्रमारोहते भुवः

ସେହି ସାଧନ-ଚିହ୍ନ ସହ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ଯୋଗୀ ସିଦ୍ଧି ଲଭେ। ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରି ସେ ଭୂମିରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଉଠେ, ଯେନେ ସାଧାରଣ ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରେ।

Verse 130

तुंगमार्गं विलोक्यैवं विज्ञातं कि न योगिनाम् । तद्गेहं यत्र वसति तद्भोज्यं येन जीवति

ଏଭଳି ଉଚ୍ଚ ମାର୍ଗକୁ ଦେଖି ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଜ୍ଞାତ କ’ଣ ରହେ? ସେ କେଉଁଠି ବସେ ସେ ଘର, ଏବଂ ଯେଉଁ ଭୋଜନରେ ସେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରେ, ସେଥି ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଜାଣନ୍ତି।

Verse 131

येन निष्पाद्यते चार्थः स्वयं स्याद्योगसिद्धये । तथा ज्ञानमुपासीत योगी यत्कार्यसाधकम्

ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନରେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ଏବଂ ଯୋଗସିଦ୍ଧି ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକଟ ହୁଏ—ସେହି କାର୍ଯ୍ୟସାଧକ ଜ୍ଞାନକୁ ଯୋଗୀ ଉପାସନା କରୁ।

Verse 132

ज्ञानानां बहुता येयं योगविघ्नकरी हि सा । इदं ज्ञेयमिदं ज्ञेयमिति यस्तृषितश्चरेत्

ଜ୍ଞାନର ଏହି ଅତିରିକ୍ତ ବହୁତା ଯୋଗରେ ବିଘ୍ନକାରୀ। ‘ଏହା ଜାଣିବାକୁ, ସେହା ଜାଣିବାକୁ’ ବୋଲି ତୃଷ୍ଣାର୍ତ୍ତ ହୋଇ ଯେ ଘୁରେ, ସେ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 133

अपि कल्पसहस्रायुर्नैव ज्ञेयमवाप्नुयात् । त्यक्तसंगो जितक्रोधो लब्धाहारो जितेंद्रियः

ହଜାର କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆୟୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ସଂଗ୍ରହରେ ‘ଜ୍ଞେୟ’ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି, କ୍ରୋଧ ଜିତି, ଯେତେ ଆହାର ମିଳେ ସେତେ ଗ୍ରହଣ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମୀ ହେବା ଉଚିତ।

Verse 134

पिधाय बुद्ध्या द्वाराणि मनो ध्याने निवेशयेत् । आहारं सात्त्विकं सेवेन्न तं येन विचेतनः

ବିବେକଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକୁ ବନ୍ଦ କରି ମନକୁ ଧ୍ୟାନରେ ନିବେଶ କରିବା ଉଚିତ। ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଆହାର ମାତ୍ର ସେବନ କର; ଯାହାରେ ଚିତ୍ତ ଜଡ଼ ଓ ଅଚେତନ ହୁଏ, ସେ ଆହାର କେବେ ନୁହେଁ।

Verse 135

स्यादयं तं च भुंजानो रौरवस्य प्रियातिथिः । वाग्दण्डः कर्मदण्डश्च मनोदंडश्च ते त्रयः

ଏପରି ତାମସ ଆହାର ଭୋଜନ କରୁଥିବା ଲୋକ ରୌରବ ନରକର ପ୍ରିୟ ଅତିଥି ହୁଏ। ବାକ୍ଦଣ୍ଡ, କର୍ମଦଣ୍ଡ ଓ ମନୋଦଣ୍ଡ—ଏହି ତିନିଟି ହେଉଛି ସଂଯମର ଦଣ୍ଡ।

Verse 136

यस्यैते नियता दंडाः स त्रिदंडी यतिः स्मृतः । अनुरागं जनो याति परोक्षे गुणकीर्तनम्

ଯାହାଙ୍କର ଏହି ଦଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଦୃଢ଼ଭାବେ ନିୟତ, ସେ ତ୍ରିଦଣ୍ଡୀ ଯତି ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଲୋକେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁରାଗୀ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସେ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଗୁଣକୀର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି।

Verse 137

न बिभ्यति च सत्त्वानि सिद्धेर्लक्षणमुच्यते

ସିଦ୍ଧିର ଲକ୍ଷଣ ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି—ଜୀବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 138

अलौल्यमारोग्यमनिष्ठुरत्वं गंधः शुभो मूत्रपुरीषयोश्च । कांतिः प्रसादः स्वरसौम्यता च योगप्रवृत्तेः प्रथमं हि चिह्नम्

ଅସ୍ଥିରତାର ଅଭାବ, ଆରୋଗ୍ୟ, ଅନିଷ୍ଠୁରତା, ମୂତ୍ର-ପୁରୀଷରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ଗନ୍ଧ, କାନ୍ତି, ବାକ୍ପ୍ରସାଦ ଓ ସ୍ୱରମାଧୁର୍ଯ୍ୟ—ଏହିମାନେ ଯୋଗପ୍ରବୃତ୍ତିର ପ୍ରଥମ ଚିହ୍ନ।

Verse 139

समाहितो ब्रह्मपरोऽप्रमादी शुचिस्तथैकांतरतिर्जितेन्द्रियः । समाप्नुयाद्योगमिमं महामना विमुक्तिमाप्नोति ततश्च योगतः

ଯେ ମନକୁ ସମାହିତ କରି ବ୍ରହ୍ମପରାୟଣ, ସଦା ସଚେତନ, ଶୁଚି, ଏକାନ୍ତରତି ଓ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ହୁଏ—ସେ ମହାତ୍ମା ଏହି ଯୋଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏବଂ ସେହି ଯୋଗଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷକୁ ଲଭେ।

Verse 140

कुलं पवित्रं जननी कृतार्था वसुन्धरा भाग्यवती च तेन । अवाह्यमार्गे सुखसिन्धुमग्नं लग्नं परे ब्रह्मणि यस्य चेतः

ଯାହାର ଚିତ୍ତ ଆନନ୍ଦ-ସିନ୍ଧୁରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଲୌକିକ ପଥରୁ ପରେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଲଗ୍ନ—ତାହାଦ୍ୱାରା କୁଳ ପବିତ୍ର ହୁଏ, ଜନନୀ କୃତାର୍ଥା ହୁଏ, ଏବଂ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ ଭାଗ୍ୟବତୀ ହୁଏ।

Verse 141

विशुद्धबुद्धिः समलोष्टकांचनः समस्तभूतेषु वसन्समो हि यः । स्थानं परं शाश्वतमव्ययं च यतिर्हि गत्वा न पुनः प्रजायते

ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ବିଶୁଦ୍ଧ, ଯେ ମାଟିର ଢେଲା ଓ ସୁନାକୁ ସମାନ ଦେଖେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ବସେ—ସେହି ଯତି ପରମ, ଶାଶ୍ୱତ, ଅବ୍ୟୟ ପଦକୁ ପାଇ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ।

Verse 142

इदं मया योगरहस्यमुक्तमेवंविधं गौतमः प्राप योगम् । तेनैतच्च स्थापितं पार्थ लिंगं संदर्शनादर्चनात्कल्मषघ्नम्

ଏହିପରି ମୁଁ ଯୋଗରହସ୍ୟ କହିଲି। ଏହି ରୀତିରେ ଗୌତମ ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ତେଣୁ, ହେ ପାର୍ଥ, ସେ ଏହି ଲିଙ୍ଗକୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ—ଦର୍ଶନ ଓ ଅର୍ଚ୍ଚନାମାତ୍ରେ କଲ୍ମଷନାଶକ।

Verse 143

यश्चाश्विने कृष्णचतुर्दशीदिने रात्रौ समभ्यर्चति लिंगमेतन् । स्नात्वा अहल्यासरसि प्रधाने श्रद्धाय सर्वं प्रविधाय भक्तितः

ଏବଂ ଯେ କେହି ଆଶ୍ୱିନ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ରାତିରେ ଏହି ଲିଙ୍ଗକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରେ—ପ୍ରଧାନ ଅହଲ୍ୟା-ସରସୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ବିଧି ସମ୍ପାଦନ କରି—

Verse 144

महोपकारेण विमुक्तपापः स याति यत्रास्ति स गौतमो मुनिः

ଏହି ମହା ଉପକାରରେ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ସେଠାକୁ ଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁନି ଗୌତମ ଅଛନ୍ତି।

Verse 145

इदं मया पार्थ तव प्रणीतं गुप्तस्य क्षेत्रस्य समासयोगात् । माहात्म्यमेतत्सकलं शृणोति यः स स्याद्विशुद्धः किमु वच्मि भूयः

ହେ ପାର୍ଥ, ଗୁପ୍ତ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରର ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସାର ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି। ଯେ ଏହି ସମଗ୍ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣେ ସେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ—ଆଉ କ’ଣ କହିବି?

Verse 146

य इदं शृणुयाद्भक्त्या गौतमाख्यानमुत्तमम् । पुत्रपौत्रप्रियं प्राप्य स याति पदमव्ययम्

ଯେ ଭକ୍ତିରେ ଗୌତମଙ୍କ ଏହି ଉତ୍ତମ ଆଖ୍ୟାନ ଶୁଣେ, ସେ ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ରପ୍ରିୟ ଫଳ ପାଇ ଅବ୍ୟୟ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।